ANO AN MANGYAYARI KUN MAALANG AN SALOG?

MGA SALUGSOG SA SALOG
Parehong Sulog, Dating Kulog


Paghali sa katedral dadarahon na giraray an imahen kan Ina sa saiyang basilika kun saen mahalat naman ini nin sarong taon bago ma-utro an tensyon asin debosyon, an kurahaw asin pag-arang kan Traslacion. Sarong taon naman ining mahalat kan saiyang mga aking boyadores na mabalik naman sa dati nindang gawi, mga trabaho, sa buhay. An kapiyestahan sa kadaklan na beses sarong paglingaw, sarong pagdulag sa reyalidad, sarong paglinig kan ati, sarong pag-utob kan panuga, sarong pag-arang sa padagos na pag-ataman kan dios. Sa maabot na aldaw, ibabalik naman an imahen sa saiyang basilika sa paagi kan salog na biko-biko. Mahalat na sana ini kan mga paminsan-minsan na pagbisita nin turista, darakulang okasyon kan simbahan arog kan ordinasyon asin an regular na misa aro-aldaw kaibahan naman an mga para-dyaging sa natad kan dakulang simbahan. Arog kaini an dalagan kan buhay sa Bikol in relasyon sa saiyang ina na simbolo na nin kultura asin relihiyosong pagbuhay-buhay kan mga Bikolnon. Arog kaini minabalik sa dating estado an satuyang banwaan pagkatapos kan siyam na aldaw na pagpintakasi. Ano an kusog na minaladawan sa satuyang selebrasyon alagad nakakapanluya sa satuya bilang sarong banwa sa kadakul na bagay? Nuarin nagpuon an sakay sa salog na biko-biko? Ini an magkapirang hapot na kaipuhan ta gayod na masimbagan bako sana sa pagburubugkos kan mga historikal na detalye kundi mismong mahiling ta an kahulugan kan mga simbolismong ginibo asin kinadakulaan ta na sa haros matolong gatos na taon na.

Sa sakuyang huring sinurat para sa kolum na ini binanggit ko na an imahen kan ina bako na sanang limitado sa pagbasa asin pagtubod kan simbahan. Nagsapo naman nin ibang interpretasyon an selebrasyon asin saro na digdi an mas makusog na poder kan lalaki o kulturang machismo sa Bikol. Bagay na pinapatutuhan man kan insidenteng halangkawon an kaso kan incest asin panlulugos sa rehiyon kan mga Oragon. Lain pa kaini, mahihiling na sentral man sa selebrasyon kan ina an salog kan Naga kun saen nagpuon an daan na sibilisasyon alagad sa paglihis kan panahon, nagin na sanang dakulang kali na pano nin water lily (takay). Bako sana man ining salog na ini an nagsapo kan ati asin uslang pagkabuhay kan tawo. Hilingon ta an Pasig sa manila na maski ano pang gibohon na pakolo, mayo man giraray nangyayari. Sa kaso kan salog niyato makangalas na an mga siring na salog igwa pa man giraray kan makusog na kolor kan relihiyon.

Minsan an mga sagradong salog sa India arog man kaini na nagpapahiling gayod kan satuya man na pagiging Asyano o ‘baad nagpapahiling kan sapo kan kolonyalismo na mismong an salog na dating malinaw, naglubog sana asin naribok kan makaabot na sa satuyang rona an mga malungsing istranghero na dara an krus asin espada. Aram ko na limitado sanang paghiling an siring kaiyan na pagbasa sa sitwasyon kan salog. Alagad ano ta minsan ngani okasyon na kan ina, mayo man na ginigibo basang na paglinig, pagmangno sa salog na ini? Ano an ginigibo niyato tanganing an salog giraray na mabuhay minsan sa panahon na garo kita mga talusog na naghahalat kan pag-abot kan SM sa bangbangan ta? Baka minasarig kita na mauran asin dai matugot an ina na arog kaini an saiyang aagihan.

Ano an mangyayari sa debosyon na ini kun padagos na mawara na an tubig sa salog dahil kaining pangkinabanon na tig-init? Ilalakaw ta na sana gayod sa daga? Balik sa dating ruta kan Traslacion na garo baga ini Soledad na. Baka iyo man nanggad an talagang kaipuhan tanganing mahanap ta na an piglubngan kan satuyang mga pangiturogan na sa paglihis kan panahon tinugotan tang matambunan. Ano an pwedeng aksyon na gibohon para sa salog na ini ta hinihiling ta sana kada Setyembre? Sarong lakdang na kaipuhan kan simbahan asin kan lokal na gobyerno iyo an orog na pagmangno sa salog kan satuyang pagtubod. Siguruhon ta na sa pag-abot kan sunod na sanggatos na taon, yaon pa an salog na ini. Sa ngonyan magkakanigong hapoton ta an mga ini: mahiling ta pa daw an kahulugan kan satuyang pagtubod sa malaboy asin maitum na tubig kan salog? Kun malinigan ta gayod an salog na ini, iyan talaga an masasabing milagro kan ina na konektado an satuyang pagtubod sa pangataman kan satuyang kapalibotan, kan satuyang banwaan. Nuarin mapuon an milagrong ini asin kisay mapuon-- sa dios sa tabang kan ina ini o sa mga tawong nagsasabing mga aki ni Ina?



Setyembre 11, 2007
Anibersaryo kan 9/11

PREMIO TOMAS AREJOLA SEASON

Multi-awarded Writer, Pioneering Cultural Worker
to be Honored in Premio Arejola

Writer Abdon M. Balde, Jr. and culural advocate
Leonor Dy-Liaco are this year’s
recipients of the Premio Tomas Arejola Lifetime Achievement Award.

Balde, a native of Busac, Oas, Albay, has won prestigious national literary awards, including the Palanca, Gintong Aklat and the National Book Award. Although written in Tagalog, Balde’s tales are set in the region and distinguished for their celebratory Bikol sensibility. Dy-Liaco, on the other hand, is a Naga city resident and a long-time president of the Kabikolan Foundation Inc. and is a pioneering figure in Bikol cultural promotion and research. They will be presented the Lifetime Achievement medallion and a testimonial plaque at the awards rites of the 4th Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon on Sept. 19, this year at the St. Vincent de Paul Auditorium of the historic Holy Rosary Minor Seminary in Naga City.

Balde and Dy-liaco were chosen by a committee chaired by Judge Ramon A. Arejola of the Arejola Foundation for Social Responsibility, the body running the annual literary prize. Judge Arejola is the presiding judge of the Daet Municipal Trial Court. The other members of the selection committee include Carlos Arejola, Kristian S. Cordero, Fabiana A. Arejola and Mrs. Amelita Zaens.

The Lifetime Achievement Award was first conferred to Prof. Ma. Lilia F. Realubit, Ph.D in 2004. Dr. Realubit is widely regarded as Bicol’s foremost critic and cultural researcher. It has since been awarded to celebrated poets Luis Cabalquinto and Gode Calleja in 2005, noted Bikolista Levy Aureus and posthumously to Luis G. Dato last year.

Also expected to grace the occasion are the honorees in the Osipon (fiction), Rawitdawit (poetry) and the Salaysay (essay) categories, namely Judith Balares-Salamat, Adrian V. Remodo, Marissa Reorizo-Casillan, Irene L. Taniegra, Jaime Jesus Borlagdan, Ryan B. de los Reyes, Aida B. Cirujales, Eurely P. Arroyo, Jerico Rebadeo, Jhonald A. Caballero, Christine P. Cordez, Victor Dennis T. Nierva. They will be presented the Premio Arejola Diploma of Merit and are eligible to win medallions, the category prize of P2,500 and, ultimately, the Parasurat kan Taon title and P10,000 cash prize. Excerpts of the winning entries will be read during the awards rites by Janet Fabay, Evangeline Pontejos and Merlie Arnante. The public is cordially invited.

ego

ini an gusto kong maka-olay.

SanAG 7

ISANG PAGBULIG SA MGA ORAGON
Mga Binalaybay mula Bikol
Kristian S. Cordero

Kalimitan na ang gawain ng isang editor para sa mga ganitong koleksyon ay limitado lamang sa pagsasaayos ng mga obra ayon sa personal na pamantayan ng patnugot at ang paghahanap ng mga kawing na mauugnay o napapanahong tema na maaaring lumitaw at tingnan sa halos lahat ng akdang iniaambag para sa nasabing publikasyon. Ganito ang naging disposisyon ko sa pagtanggap ko ng mga lahok mula sa mga kapwa ko manunulat na Bikolnon na ipinagdiwang ang balitang bukas ang SanAg sa paglimbag ng mga akdang Bikol. Dito higit na mapapapatunayan ang kahalagahan ng pagiging kabulig ng bawat isa. Hindi naman malayo ang pusod ng Bikol sa Iloilo. Sa muling pamumulaklak ng panitikang Bikol sa huling bahagi ng ikalabing siyam na siglo ay makikita ang malinaw na koneksyon ng dalawang rehiyon sa pamamagitan ni Mariano Perfecto mula Iloilo na nagdala ng unang imprenta sa lungsod ng Naga, ang eklesiyastikong kabisera ng Bikol. Matatandaan na bago pa ang imprenta ni Perfecto sa Naga ay mayroon na itong pinapatakbo sa syudad ng Ilong-Ilong kung kaya hindi naiwasan ang paghahalo-halo at pagkakarooon ng tatak Bikol sa wikang Ilonggo at wikang Ilonggo naman sa wikang Bikol-Naga. Sabi nga ni Maria Lilia Realubit, isa sa pangunahing mananaliksik— a Bikol that is almost an Ilonggo and an Ilonggo that is almost Bikol.
Maging sa panahon ng dekada 50 ng nakaraang siglo ay patuloy pa rin ang ginawang palitan ng mga sulatin sa dalawang pook. Sa isang isyu ng kalendaryong Bikol ay may mga ginawang pagsasalin sa orihinal na Hiligaynon patungo sa wikang Bikol isa na rito ang talambuhay ni Papa Pio XII na sinulat sa Hiligaynon ni Padre Melecio Fegarido na isinalin naman na Casimiro Perfecto na siyang editor at nagmamay-ari ng La Panayana isang imprenta sa Calle Ledesma, Iloilo. Kung babatayan naman ang pagkakaugnay ng mga wika sa Pilipinas, masasabing tila magkakapatid ang mga wika sa Timog na bahagi ng bansa at kabilang na dito ang maraming wika sa Bikol. Kung kaya maging ang salitang kabulig sa Bikol man o sa mga Ilonggo ay nauunawaan bilang kasama, kaagapay, kaibigan sa pagbuhat ng isang layunin upang marating ang ideyal na estado, ang alternatibong dapat.
Pangbuena-manong handog sa koleksyon na ito ang ilang binalaybay o rawitdawit ng mga makatang Bikolnon na sina H. Francisco V. Peñones at Jason Chancoco ng Lungsod ng Iriga, Abdon M. Balde (Oas) Jaime Jesus Borlagdan (Lungsod ng Tabaco) sa Albay, Judith Balares-Salamat at Carlos A. Arejola (Pili), Adrian V. Remodo (Lagonoy) Victor Denis Nierva (San Fernando), Estelito Jacob (Camaligan) at ang seminaristang si Eric Bobis (Ocampo) sa probinsya ng Timog Camarines.
Sa pagbasa sa kanilang mga obra kakikitaan na ito ng mga agarang bahid na palasak na namamayani sa mga paksang tinatalakay ng mga makatang Bikolnon katulad ng mga isyung panlipunan at eksistansiyalismo o ang paraan at pagtataguyod ng pag-iral. Kung kaya kapansin-pansin na lumilitaw pa rin ang sensitibong pakikiramdam sa panahon at espasyong kinakabilangan ng makatang taglay ang kapangyarihang gawing biyaya ang parusa ng mga araw-araw na pakikipagbuno sa mga ordinaryo at kinasanayang tagpo. Ito ang makikita sa mga tula nina Salamat, Bobis at Nierva kung saan mahiwagang ikinukulong ang mga sandali sa pamamagitan ng pagtula. Tahimik at halos parang nakikipag-usap o naglalarawan lamang ng karanasan ang namamayaning boses. Ang kanilang mga tula ay may kakayahang dalhin ang mambabasa sa mga pamilyar na eksena na hindi aakalaing maaaring tulaan o isulat sa bersong matatalinhaga—matalim ang hiwaga. Madalas namang parang nangungumpisal lamang ang naratibo ni Jacob sa kanyang tula. Subalit kakaiba sa ordinaryong pakikipag-usap, naroon ang pagtatangka ng makatang ikulong sa kahon ng tula ang kanyang karanasan at ito’y sa pamamagitan ng paghahanap ng mga angkop na salita na siya rin namang kulungan ng pananaw, bisyon at karanasan. Bilang isang manunulat, ang makata ang siya ring nagiging tagapagtala, siya ang nagbibinyag upang bigyang kahulugan o lalim ang nakakapanlumong trahedya, upang magsindi ng isang palitong puno ng pag-asa at manawagan sa muling pagbuo, sa muling pagtayo ng mga guhong pangarap. Ito ang makikitang tono sa mga binalaybay ni Balde at Peñones: kung ang una ay nagsasalaysay ng lupit ng bagyong puti, ang huli naman ay panawagan o kansyon sa Habagat upang ang pulitikal na diskurso ng makata ay maiangkop sa kalupitan ng panahon na pinapatay/binubuhay ng kawalang katotohanan at makabagong pagtingin sa kagandahan.
Isa pang makabuluhang pagtingin ang kailangang igawad sa binalaybay ni Borlagdan na nagsasalaysay ng kuwento ni Handyong, isa sa mga bayani sa epikong Ibalon. Ang ganitong mga hakbang ay mapupulsuhan sa mga manunulat sa Bikol ngayon na tila isang mahiwaga at matubig na balon ang Ibalon kung saan patuloy na nag-iigib ang mga manunulat ng kanilang pagtatangkang bigyang pag-uugnay ang ating karanasan sa mga kuwentong tila paulit-ulit lamang nating isinasabuhay. Kung tutuusin ilang akda na rin ang naisulat na nakabase o tungkol sa mga mito ng Griyego at maging sa mga alamat ng Timog Amerika. Muli’t muli isinusuot ang blusa, isinusubo ang agimat, tinatangka ng makata na buksan ang kahon ni Pandora o ang mapangahas na pagtingin sa mata ni Medusa. Ang ganitong pagkilos ay makikita naman sa binalaybay ni Remodo na nagtatangka mag-tanong at mag-usisa sa mga sistemang kinasanayan. Sa unang pagkakataon kakikitaan ng ordinaryong sulat ang tula subalit may ipinapakita itong lalim ng emosyon na isa sa mga elementong nasasakripisyo ng mga tulang higit na tinitingnan ang disiplina ng sukat at tugma na madalas maging dahilan ng pagbabangayan na rin mismo ng mga makata.
Mula sa mga mala-epikong tula ni Borlagdan at mga melo-dramatikong linya ni Remodo, narito naman ang mga binalaybay ni Chancoco at Arejola na may taglay na kakaibang sigla at pagkutya na likas na makikita sa mga obrang Bikol mula sa mga tigsik at mga awiting bayan. Sa mga binalaybay ni Chancoco, makikita ang ekonomiya ng salita ngunit buong naipakikita ang mga imahe, ang nais at ang lagusang maaaring magbukas ng iba pang interpretasyon sa pagbasa na para sa akin ay isang katangian ng mahusay na tula.
Isinalin ko sa Filipino ang mga binalaybay nina Remodo, Jacob, Salamat, Bobis at Nierva samantalang ang natitirang lima ay kanilang sariling salin. Isang katangian ng mga kontemporanyong manunulat sa Bikol ay ang kakayahang magsulat sa hindi bababa sa apat na wika. Bagay na tinitingnan ko bilang isang dagdag na pulgada sa pagsusulat. Sa koleksyong ito makikita rin ang iba’t ibang uri ng Bikol katulad ng Oasnon ni Balde, Rinconada ni Chancoco na sinisimulan na ring gamitin upang patunayan na ang pagkakaroon ng maraming wika ay hindi dagok kundi isang tulong sapagkat patunay lamang ito ng mayamang pananaw na nakakubli sa mga wikang ito. Bagamat tinitingnan pa ring isang malaking hamon ang bagay na ito, isang hakbang pasulong na ang ginawa ng ating mga manunulat.
Sa pagbulig sa mga Oragon, inuulit ng mga manunulat ang kasaysayan ng pakikipagtulungan sapagkat higit nating matutuklasan ang pusod na parehong nagdudugtong sa atin at ang muling pagbukas ng mga bagong pananaw na sa ating pagkakaiba, sa ating angking kalikasan ay naroon ang ating pagkakapareho at pagkakaisa na hindi lamang nakatuon sa ‘pakikibagay’ kundi kailangang nasa pagpapalagay ng loob sa kasama, sa kabulig. Bilang bisitang patnugot para sa seksyon na ito, malaking pasasalamat ang nararapat na ihandog kan John Iremil Teodoro sa ginawa niyang hakbang na pagbuksan kami ng pinto na inaasahan naming magagawa rin namin sa aming mga kabulig sa Unibersidad ng San Agustin at sa buong isla ng Panay.


-----
Ilulunsad ang dyornal sa Nobyembre 13, 2007 sa University of San Agustin sa Iloilo.

YAON

Ngonyan na mga aldaw
garo harayoon parati
an sunod kong lakang.
Na pano ako nin katibaadan
na masabat an subang
dai ko kakayanon nin huli
ta tinais ining garod sa diklom
mantang naghihimo
ako nin pangiturogan
na mahamis, na maboot.

Ngonyan na mga aldaw
garo nagiging kapandok
kan saro an saro
asin nagiging pareho
na an saindang ngirit
na garo baga kurag’it nin kikik
sa alanganin na panahon
na nauran-nasaldang,
nalipot, nahalipot
an mga banggi.

Ngonyan na mga aldaw
napapahibi ako sa mga burak
na minabuk’ad sana sa kada aga.
Ta minalaog sa isip ko na mayong iba
na an nakakahiling sainda kundi ako
kaya minagutos ako nin saro, duwa, tolo
dangan sarabay na pigkukurumos.
Dai ko kakayanon
na mahiling sindang naluluyos.

Ngonyan na mga aldaw
itinao ko an kapot kong libro.
sa alabadong sigeng hagad piso.
Kasubago, inangat ko sa karera an relo
Parikasan kami nin paghangos,
Nin paglakang, pakulugan nin suba,
padakulan kinurumos na burak
kaya maandam na ako—
Sabaton mo ako pagkamoot.

VIVA LA VIRGEN!

SI INA TA
Kristian S. Cordero

Bago isipon an pag-abot kan Disyembre, an Katolikong Bikol sibot na sa pag-andam asin pagpintakasi sa saiyang Ina. Sa dokumento kan simbahan, haros matolong gatos na an espesyal na relasyon kan mga Bikolnon sa babaying ini minsan bakong gayo sa kapot niyang aki na iyo an pinapamidbid na dyos kan Katolikong simbahan.Kaya, dawa ano pang kapahayagan o katekesis an gibohon dai manenegaran na an okasyon na ini, okasyon kan birhen, okasyon kan ina. Dakul naman na mga bagay an ginibong paghiling sa birhen bako sana sa lado kan teyolohiya kundi minsan sa iba pang disiplina arog kan antropolohiya, pilosopiya, sosyolohiya asin iba pa. Nangangahulugan ini na an simbolong pigdadara kan imahen bako na sanang limitado sa orihinal na diskurso kan sarong relihiyon. Sa sarong sanaysay na sinurat ni Rolando Tolentino kan Unibersidad nin Pilipinas ipinahiling niya an relasyon kan pagkapot sa imahen sa siring na paagi na nagkaribok asin nagmawot man si mga tawong makapotan an sikat na parakanta kan grupong South Border na kaidto itinaon man na igwang konsyerto sa Naga katakod na ngani kan selebrasyon sa Penafrancia. Kaipuhan na makaduta an sarong deboto ta kun dai nagigi ining dusta, sabi ngani. Igwa pang ibang pagbasa an ibang para-isip sa selebrasyon na ini asin ini nagpapahayag sana na an imahen kan birhen nakagamot naman sa kolonisadong kultura kan mga Bikolnon. Nagluwas man an imahen kan Ina sa mga sinurat puon pa kaidro sagkod ngonyan. Sa nahiling kong dokumento na saray-saray ni Fabiana Arejola, curator kan Museo Seminario, mahihiling na minsan an mga enot na parasurat sa Bikol igwang magkakanigong atensyon na itinao sa imahen. Sa mga kalendaryong Bikol, nagluwas an mga rawitdawit mapapadapit sa birhen. Igwang mga publikasyon an simbahan na iniluwas manunugod sa pagsaysay kan istorya asin mahahalagang kabtang kan debosyon sa paagi nin rawitdawit. Pwedeng magtao ini nin magkapirang suhestiyon asin ini digdi an katotoohan na makusogon na marhay an impluwesya kan relihiyon sa mga parasurat na anas man mga Katoliko o kaya nag-adal sa seminaryo. Kun baga maibabaing na an Ina an enot na musa kan mga parasurat asin iyo man idto an nababagay sa saindang panahon. Bako sana man pati ining limitaho sa imahen kan ina bilang an birhen sa Naga kundi minsan sa ibang lugar sa Bikol o magin sa entering nasyon igwang mga espesyal na selebrasyon para sa babaying ini. Sinususogan man ini kan pagtubod sa mga balyana asin halangkaw na paghiling sa mga babayi bago umabot an mga malungsing istranghero. Kun kaya sa sarong pagbasa, an imahen kan birhen, sarong ladawan na nin kapakumbabaan asin kan iba pang birtud nin mga Kristiyano na ginamit kan mga parasakop tanganing maitulod an agenda nin kolonisasyon sa mas toninong asin makabangag ( ta opium kan masa sigun ki Marx) sa paagi kan relihiyon. Sa kadaklan na bagay na ini, kaipuhan na orog pang mahiling kan mga Bikolnon an imahen bilang sarong bagong simbolo na lihis na sa kolonisasyon kundi bilang simbolo nin odok na pagkaboronyog, odok na pag-sabot kan satuyang kultura. An imahen kan Ina pwede man na magpahiling kan satuyang mga karigsokan, mga helang, mga palyadong institusyon na giraray kitang pigbabahog sa komersalisayon sa ngaran kan relihiyosidad asin bako kan tunay na ispiritwalidad na nakagamot sa mga bagay na mataong katalingkasan sa tawo. An imahen kan Ina igwa nang gira sa mga Bikolnon, sunod sa pili asin sili, sa Mayon asin sa mga bagyo, an birhen an saro sa toreng simbolo kan mga Bikolnon. Dai ta na ini manenegaran alagad igwa kita katungdan na magmukna o maghimo nin mga panibagong kahulugan o magsalingoy sa mga tunay na kahulugan na pigtahuban kan dominanteng pwersa kan kwarta asin bakong grasya, kan bakasyon asin bako kan debosyon, kan pagtiripon nin mga mariribok na istranghero asin bako nin toninong na paglaog sa panahon na orog niyatong mahihiling an sadiri asin an direksyon kan banwaan sa imahen na nababadoan nin bulawan, si Ina ta.

TADI NA!

Finalists for 4th Premio Tomas Arejola Named

Two essays, two short stories and ten collections of poetry are in contention for top honors in the Region’s most coveted literary prize.

This was announced recently by Carlos Arejola, chairman of the Bicol-wide Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon. The literature award is named in honor of the Bicolano nationalist writer and patriot, and a leading member of the Propaganda Movement and the Malolos Congress.

Cited in the essay category are: “Ringgaw nin Imahinasyon, Kawat sa Pagtukdo” by Judith Balares-Salamat of Pili, Camarines Sur” and “An Dalan nin Pakikisumaro” by Adrian V. Remodo of Lagonoy, Camarines Sur.

The finalists for the fiction category are: “Abaniko” by Marissa Reorizo-Casillan of Naga City and “An Kris” by Irene L. Taniegra of Pili, Camarines Sur.

The ten poetry collections cited this year are as follows: “Ini, an mga buhay ta” by Jaime Jesus Borlagdan of Tabaco City; “Tinalbong ko su Tibabong” by Ryan B. de los Reyes of Baao, Camarines Sur; “Mga Tigsik” by Aida B. Cirujales of Naga City; “Agbay a Oras Sana” by Eurely P. Arroyo of Buhi, Camarines Sur; “Paradakop kan Pangiturugan” by Marissa Reorizo-Casillan of Naga City; “Hapiyap kan Kalangitan” by Jerico Rebadeo of Calabanga, Camarines Sur; “Rawitdawit Haleng Camaligan”
by Jhonald A. Caballero of Camaligan, Camarines Sur; “Sa Banal asin sa Mga Tampalasan” by Adrian V. Remodo of Lagonoy, Camarines Sur: “Lagatak sa Riles kan Tren”by Christine P. Cordez of Milaor, Camarines Sur; and “Antisipasyon asin iba pang mga rawitdawit” by Victor Dennis T. Nierva of San Fernando, Camarines Sur.

The said finalists will receive the PTALB Diploma of Merit on September 19, this year at the St. Vincent de Paul Auditorium of the Holy Rosary Minor Seminary in Naga City. The best entries, to be named in said occasion, will receive P2,500 and
the PTALB gold medallion. A grand prize winner shall then be chosen from the among the category winners and will be conferred the title Parasurat nin Taon (Writer
of the Year) and receive P10,000 cash. The public is invited to the awarding ceremonies.

The Arejola Foundation for Social Responsibility, the prime mover of the annual literary tilt, also spearheads the Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol and the Aldaw ni Ludovico outreach program. The latter commemorates the 1900 ascension of Gen. Ludovico Arejola as over-all commander of Ambos Camarines during the Filipino-American War.

burubareta

nagluwas na su anthology na pig-edit ninda allan popa saka si cirilo bautista. LATAY SA ISIPAN (UST PRESS) tolo kaming taga-Irig, ako, si jason tapos si sonny (pinsan ko). kaiba man si jimple. agku pa kadi sumusunod adtung ANI 33--Philippine Literary Journal, mas dakul na Bikolano sadto. nabayad ko naman su bagong libro ni fr. andrew tapus adtong cover kan bagong libro ni carlo arejola-ngamin pig-disensyo ka oragon na si vic nierva. amu di mga librong abangan ta.

ERIC GAMALINDA IN A BIKOL LANGUAGE

An Ebanghelyo kan Dai
Eric Gamalinda's 'The Gospel of No'

Dai kami bukas.
Kulang na an arak.
An barumbadong iyan, an Caravaggio
dai na pwedeng akoon digdi.
Bako akong si Mateo.
Sala an tawong nakua mo.
Kun mga signos asin ngangalasan, dai ako mauyon.
Pitong tinapay asin sira—iyo sana yan an igwa kami;
papuli’ a na an mga tawo.
Dai ka pwedeng magkua nin tinapay nin aki
asin ibahog iyan sa mga ido.
Mas marahay na duman kana sana sa Decapolo;
Nadangog ko sainda na nagpapalayas ka
nin demonyo pasiring sa mga orig.
Gusto kong ipagirumdom saimo na dai uyon sa ley
an pag-bulong sa aldaw nin Sabado;
daraha an mga kahelangan mo sa ibang lugar.
Humali ka asin ibiklad mo an helang kan iba.
Anong tawo an maisip na minasunod saiya an alon?
Kalag sana an nakakalakaw sa tubig.
Dai mo sabihon an tataramon;
mayong maoomayan sa sakong mga surugoon.
Pwede mo man daguson na buhayon an gadan.
Dai nagtutubod asin marigsok
Sagkod nuarian ako makiiba sa saimo?
Tandai na mayong ibang nakakaaram kaini.
Rumayo ka sa sako.
Dai ako magagadan para sa saimo.
Dai pa nag-abot an oras ko.

Binikol ni Kristian Cordero

ANO TA NAKANGIRIT AN KINSE MARTIRES ASIN NAKAMUSAKROT SI RIZAL?

NEGOSYO O KULTURA?

Igwang duwang klaseng pulitiko ngonyan an orog na mahihiling sa lawog kan satuyang probinsya. Enot digdi an grupo kan mga pulitikong itinutulod an pag-asenso sa paagi kan negosyo asin an panduwa sa paagi kan kultura. Sa puntong ini mahihiling na an mga bagong pulitiko sa satuya na naghihingowa man na masuhay sa imahe kan trapo igwang duwang direksyon na pig-aagihan. Sa mga enot na taon kaipuhan mong maging pragmatiko. Asin ini ipinapahiling sa paagi nin pag-bukas nin mga trabaho arog baga kan call centers, digital animation asin ano pang 'in' sa dalagan kan mahiwas asin makusog na sulog kan globalisasyon. An pulitikong ini iyo si mga hoben pa na nagkakapital sa turismo bilang pinakamarahay na alternatibo nin pagpapauswag kan kamugtakan kan nagtitios na banwaan. An pulitikong ini iyo man si nagluluwas na mayong pakilabot sa mga bagay na may koneksyon sa kultura, minsan ngani arog kaini an pakamidbid kan gabos sa pulitiko na saiyang ama. Kun kaya, imbes na pakarahayon an mga bagay mapapadapit sa kultura asin istorya kan banwaan, nagkapital an aki sa mas agresibong bagay arog kan pagdara nin mga artista-turista asin kadakul pang iba mapapadapit sa negosyo.
Hararom na bagay ini asin sa hiling ko nakagamot ini sa salang paghiling niyato sa kultura bilang sarong suhay sa reyalidad na bagay. Nalilingawan na an kultura sigun sana man sa kun pano kita naghahangos asin itinutulod an buhay sa kinaban na ini. An kultura iyo an burabod kan satuyang pakamidbid sa sadiri alagad bako ini an dominanteng dalagan sa ngonyan. Pighihiling an kultura na dai man pwedeng makakan, dai pwedeng pagkakwartahan, dai pwedeng pakinabangan. Tioson kitang marahay tanganing mag-isip kan mga bagay mapapadapit kaini. Mayo kitang pambakal nin marahay na libro nin rawitdawit o magdalan nin teatro. Tama na an piniratang DVD. Kun igwa man na kulturang kaipuhan na suportahan iyo ini an kulturang popular na mas harani sa puso kan mga hoben. Dai kita makakahiling nin mga suanoy na awiton, mga pagtulod nin libro sa kultura asin literatura sa satuyang rona, kundi mga bagay na nagtutulod nin kultura nin konsumerismo, nin pagiging plasido sa mga bagay na kaipuhan tang makiaram, makihumapot sa kamugtakan na ini. Pigtutuod kita na magmansay sa mga padalan na nagiging paagi tanganing dulagan ta an mga reyalidad arog na mismo kan klase nin pulitika na igwa kita.

An kultura pighihiling bilang pang-mayaman sana. An kultura nagugubingan nin marahalon na bagay, yaon sa harayong toreng garing. Alagad, an kultura sarong bagay na iyo kita. An kinamumugtakan, an gawi asin an kabilogan kan satuyang paghiling sa sadiri asin sa banwaan na satuyang kinakaayonan. An kultura an kalag kan banwaan. Alagad bako ini an dalagan kan mga enot na grupo nin pulitiko--para sainda mas marahay na patugdukan nin makakanos na stalls an sarong plasa para sa sarong tawong pig-aapod na bayani. Lihis nang gayo an imahen ni Rizal sa imahen kan mga bagong bayani sa call centers asin sa mga overseas contract workers. Dai akong pagminos sa mga OFW ta, an sakuya sana, may mga paon an podersong tawo na kita gabos nabibitik. Kun kaidto kaipuhan mong ikalabos asin badilon sa Luneta kan mga Kastila tanganing magin bayani, ngonyan, magduman ka sa Espanya asin magpupo sa lubot kan mga Kastila, bagong bayani an apod saimo. Kaya mas orog tang tinatawan an mga bagong bayaning ini na sinda mismo dai aram an boot sabihon kan bayani ta mayo man sindang inisip para sa nasyon kundi sa mga pamilya asin paryentes sana man ninda. An mga bagong bayaning ini ngani, sampaling sa kakulangan kan gobyerno na tawan sinda nin magkakanigong oportunidad sa sadiring nasyon. Kaya ini man an inaako kan enot na grupo nin pulitiko-- na orog na pakusogon an ekonomiya, an negosyo sa banwaan minsan sa pagduhagi kan kulturang pigtutulod asin pigbubuhay naman kan ikaduwang grupo nin pulitiko. Ini man baga an duros ngonyan sa Naga, an tawan nin atensyon giraray an kultura na garo napabayaan. Na sigun sa mga abiso kan nakapalibot sa alkalde asin sa mismong kusog-boot kan satuyang pamayo, nagkaigwang dakulaon na paradigm shift sa satuyang mandato. Asin ini mahihiling sa kadakul na bagay. Alagad an sakuya iyo na orog sanang pakagamot sa mga bagay na gusto tang maabot para sa banwaan. Kun kaya sa pagbago kan duros na kultura naman an magiging prayoridad, laoman ta an mas dakul na paghiro digdi minsan ngani pigsabat na ini nin mga manlain-lain na reaksyon na garo baga an gabos sarong dakulaon na pangiturogan na kadaklan sa mga pulitikong arog kaini na an direksyon--senyal na nin pagkagurang, signos na nin madali na.

Kaya kun hihilingon an duwang plasa na sana digdi sa Naga, an Plasa Rizal, sadit na Quaipo baga. Makangirit na sa tahaw kan mga tindahan digdi, yaon an monumento ni Rizal sagkod idtong daing agyong pighihiling na artwork na ginibo sa pagrumdom kan EDSA 1 na ngonyan sab' itan na kan mga trapal, asin yaon digdi an streamer kan satuyang gobernador na nagbubungkaras kan saiyang pagiging People of the Year na igwa pa kan mga tekstong 'heroes, achievers, etc' na nagpapahiling satuya kun ano an nagluluwas sa satuyang sikolohiya sa mga bagay na pigkakalay ta sa satuyang mga plasa. Asin kun hihilingon man an Plasa kan Kinse Martires na ngonyan garo na Luneta, malinig asin magayon na senyal na seryoso na an patalikod na administrasyon kan syudad sa kulturang pigtutulod asin inaako ko ini bilang mga pamati sana kan duwang klase kan pulitiko na igwa kita. Sa aga bantayan ta an mga bulawan na payo kan kinse martires ta baad iyo na pigtubog asin pigtinda sa Plasa Rizal.

THE ARROGANTS STRIKE AGAIN

BIKOL WRITERS ANTHOLOGIZED IN ANI 33

The Literary Arts Division of the Cultural Center of the Philippines recently released the list of contributors for the 20th Anniversary issue of Ani, the CCP Literary Yearbook. Now on its 33rd issue, the volume once again explores Nature and Environment as metaphors of the human condition. Edited by prize-winning writer Herminio S.Beltran, it will be launched on September 11, 6:30 pm, at the CCP.

The volume features poems, short stories, essays, translations and a play by 77 contributors including Bikol writers Carlos A. Arejola, Abdon M. Balde Jr., Jose Jason L. Chancoco, Kristian S. Cordero, Marne L. Kilates, Niño Manaog, and Victor Dennis Tino Nierva.

Other writers of note are Merlie M. Alunan, Genevieve L. Asenjo, Herminio S. Beltran Jr., Dexter Bomediano Cayanes, Genaro R. Gojo Cruz, Jeneen R. Garcia, Luis P. Gatmaitan, Gelacio Y. Guillermo Jr., Sid Gomez Hildawa, Elyrah Loyola Salanga, Beverly Siy, John Iremil E. Teodoro, Enrico C. Torralba, Santiago B. Villafania and Camilo M. Villanueva Jr.
Rommel Manto did the book design and lay-out. He also used a photograph of a Junye Installation and a print by Neil Neil Doloricon for the cover.
For more information please contact: Mr. Arnel F. Tabaranza, CCP Literary Arts Division, tel. no. 832-1125 locals 1706, 1707; mobile 0917-8379922.

INI PA-- hali sa blog ni Hagbayon---

And lets us also consider the upcoming Tagalog poetry anthology by Cirilo F. Bautista to be launched on August 30, 3pm at the World Trade Center. Bikolnons are expected to take-up much space in the collection. No less than the assistant editor himself, Allan Popa, is a Bikolnon along with Carlo A. Arejola, Jaime Jesus B. Borlagdan, Jose Jason L. Chancoco and Kristian S. Cordero; whose poems will also see print in the said book.

rawitdawit 2

INMACULADA

Kailangang maniwala
na buong katawan at kaluluwa
siyang pumasok sa kaluwalhatian.
Hindi siya namatsahan ng kasalanan.

Ganito ang ganti ng Maykapal
sa birheng biglang nagkaanak
at inang inulila sa Kalbaryo.

Hindi nag-iiwan
ng ebidensya ang Diyos.

15 Agosto 2007

rawitdawit

PANGANGALAGKALAG

Nangangalagkalag ako kan laagan kan kalag
bako sa hawak kun sain an isip
naggigibo nin mga daing lawog na takot
na labi pa sa pagkamoot kan boot
asin sa pulupugo kan laman.

Nangangalagkalag ako kan laagan kan kalag
sa duros na luwas-laog sa sakuyang dungo,
sa kada palagitok kan mga muro
asin sa mga ugsong na minadukot sa kublit
na mahigos kong pighihilod nin gapo.

Nangangalagkalag ako kan laagan kan kalag
duman sa mga suruksukan na pagtiripon
sa plasa, lumang sinehan na parong kago
imbudong mga eskinita kaining syudad
sagkod sa mga puro kan tinampo.

Nangangalagkalag ako kan laagan kan kalag
sa mga maagahon na madiklom,
sa sinarom na an langit kakolor kan pigrunot
na bogambilya, sa mga alabadong naghahalat
sa pagbukas kan simbahan.

Nangangalagkalag ako kan laagan kan kalag
duman sa panahon sagkod espasyo
na an kagaya-gayahan, an kamundoan
an liwanag asin kamurawayan
bakong mga misteryong pinapamibian.

UKAY-UKAY

BUENA MANO SA SEGUNDA MANO
Kristian S. Cordero

Sa panahon niyato ngonyan na marikas na an pagluwas-laog kan mga produkto asin mas agresibo na an komersiyo sa padagos na paghimo nin mga bagong pangangaipuhan, yaon na an reyalidad kan segunda mano o mas midbid ta sa apod na ukay-ukay o kaya UK (u-keey, alusyon sa United Kingdom/London/England) o kaya SM(alusyon man sa Shoemart, an nangungurog na mall sa Filipinas) . Pwedeng hali sa tataramon na hukay o pagkalot o sa ukay na buot sabihon kabalang/matsing na magigiromdoman na saro man na parahukay nin mga kuto na saro sa paboritong kakanon kan hayop apwera sa pamusong batag. Sa sarong artikulong luminuwas sa dyornal kan Aquinas University, sinurat ni Rolando Tolentino, sarong parasurat asin paratukdo sa UP na an ukay-ukay nagda(da)ra nin dakulang ambag sa ekonomiya mismo kan Filipinas orog na sa syudad kan Baguio na bako na sanang Summer Capital kundi ukay-ukay kapital na kan satuyang nasyon. Dai ka naman nanggad maduman sa Baguio tangani sanang magbakal nin strawberry jam asin ube jam, sam’mod, may key chains na pisot asin everlasting kundi mag-ukay-ukay naman. Apwera sa Mines View Park, the Mansion asin mga kadite kan PMA, pwede na kitang magduman sa mga tindahan kan ukay-ukay. Alagad, sa mga nakaaging taon, an ukay-ukay mismo nagkaabot na minsan sa pinakaharayong isla kan Filipinas. Sa sarong pagbisita ko sa Caramoan, nahiling ko an sarong harong na igwang ukay-ukay sa laog. Garo garage sale. Nagbakal si kaibahan ko nin sarong shorts na pangkarigos dagat. Lain pa kaini, bako na sana man na bado, an yaon sa ukay-ukay. Pati an mga libro asin magasin na yaon sa estante kan Booksale, mga segunda manong libro asin magasin, kaya an pagdigdi saro man sarong pagukay-ukay, paghanap nin mga segunda mano o second hand na bagay na pwede pang basahon asin gamiton sa eskwelahan. Dakul sa sakuyang mga binabasang libro hali sa ukay-ukay na bookstore. An penomenon kan ukay-ukay nagtatao nin magkapirang suhestiyon sa satuyang pagkabuhay bilang mga Pinoy. Enot digdi an hilig niyatong magkaigwa nin mga signature brands na bado asin iba pang moda minsan lihis naman sa uso an mga badong dinadara digdi sa satuya. Apwera ngani sa mga bado, igwa man pig-uukay-ukay na mga tamong, bags, sapatos, sagkod kalson asin bra. Sabay man sa ukay-ukay an kadaklan kan pagbasak kan pirang babakalon sa merkado na kadalasan hali sa Taiwan o Tsina. Barato ini alagad iyo na ngani iyan, an kalidad, dai ka man nakakasiguro. Pangpresyo pang-ukay-ukay alagad, buena mano. Igwa ngani akong nadangog na pagkatapos gamiton, naglalanubig na si singit kan naggamit. An mga baterya sa mga tindahan na ini, halawig na an duwang aldaw. An relo kulang sarong kamot asin sagkod sanang alas onse an oras mantang an alarm clock na pigpapabakal, mas marahay pa man giraray na pamukaw an ribok kan agom o mga aki. An calculator na solar, luminous palan kaya dai mo man sana nahihiling. An mga panurat na pigpapabakal, kun an pangaran mo halimbawa, Maria Asuncion Fernandina Q. de la Santissima, dai ka na magbakal ta yaon ka pa lang sa middle initial, puti na tulos an tinta. Alagad, minsan siring, dai man nalulugi an negosyo kaini digdi sa satuya ta tibaad na pag-aantos na sana kan satuyang mga kahimanwa an paggamit asin talagang iyo na ngani iyan, marahay nang igwa kisa sa mayo. Parati niyatong inaasikaso na igwa kita. Kun kaya, an reyalidad kan ukay-ukay nagpapahayag nin satuyang katikapoan asin man an satuyang medyos tanganing hipnoan an kadaihan na ini minsan sa mga baratong bagay. Sa isip ngani niyato, bentahe na kita, kun kaya dai mo maipaliwanag an kaogmahan kan sarong parasurat na nakabakal ni mga libro ni Mahfouz, Gabriel Garcia Marquez, Naipaul, Milowsz, Oe, sa Booksale sa kantidad na kwarenta an kada sarong libro. Sa National Bookstore, an kada saro dai mababa sa kinyentos an libro kan mga awtor na nabanggit. Apwera sa mga libro asin bado, an mga pelikula asin kantang pinirata, saro man na ekstensyon kan ukay-ukay. Paghahanap sana, pagsurod na garo baga naghahanap nin kuto an estilo sa marahay na pagukay-ukay. Garo treasure hunting ta bako sanang nilaga an makukua sa pag-ukay-ukay, makakakua ka nin barato kan pelikula na dai mo pa nadalan sa Bichara. Sa ukay-ukay man mahihiling mo an leveling kan sosyodad, enot minsan an mayaman na pighohona, mahihiling mo man sa mga ukay-ukay, nakiki-agawan ki Gucci na bag, na garo baga yaon siya sa auction sale. An mga padi asin mga Kristiyano nagiging katuod na an mga Muslim na paratinda nin mga pelikula, puon sa mga series kan Discovery Channel sagkod sa mga scandals. Saro pang pigpapahiling kan reyalidad kan ukay-ukay, iyo na, pwede ka man talagang makabuena mano sa segunda mano nin huli ta kadakul sa mga gamit arog kan bado, libro asin iba pang gamit dinadara satuya nasa marahay pang kondisyon, pwedeng an mga ini dai nakapasa sa quality control asin tanganing pakinabangan pa man giraray, dinadara ini satuya. Arog kaini an paghiro kan kapitalismo—
pakinabangan minsan an rakdag. Nagpapahiling man ini na an an distribution kan resources dai pa man giraray naisasaalang-alang. An mga pinaglumaan, an mga dai nang gayong pakibanang, pwede pa man itao sa mga arog tang konsumidor na nagkakaigwa nin dikit minsan labi-labing kaogmahan sa mga bagay na satuyang naukay-ukay.
Sa Dress Up Day sa Ateneo kan nakaaging bulan, hinapot ko an mga estudyante ko kun pira sainda an nagsul-ot nin ukay-ukay, haros kabanga kan klase ko an nagtaas nin kamot. Nakikipagsabayan sinda sa mga bado kan iba kong estudyante na nagbakal pa nin mga bagong bado, mautob sana an itinalaan sa aldaw na garo nag-iba an duros asin lawog kan Ateneo—sabi kan sarong paratukdo, sa sarong aldaw garo nagin mga call center agents kami gabos.

RIPASO/RIPARO SA LIBRO

AN DAGÁ SA DAGHÁN NI PEÑONES

Ragang Rinaranga
Rawitdawit/Poems
Frank V. Peñones Jr.
Syudad nin Naga: Agnus Press
118 pahina
2006


An tataramon asin an kinaban minimidbid bilang parehong babayi. An sadiring tataramon inaapod tang mother tongue, inang wika asin man an kinaban bilang mother earth o mother nature. An kakayahan kan tataramon na magbilog o mag-aki nin panibagong reyalidad asin padagos na isaalang-alang an buhay o kagadanan kan reyalidad na ini katakod man kan reyalidad kan kapalibutan, kan nangyayaring pagbabago sa kinaban, kan padagos na pagsaalang-alang kan kapalibutan tanganing suportahan an buhay, balansehon an kinaban, sa grasya asin kadimalasan, depende sa pagkakategorya kan tawo. Katakod an imahe kan paglalang sa imahe kan babaying nangangaki asin an diskursong ini minaabot sa manlain-lain na disiplinang hinimo kan tawo sa laog asin luwas kan akademya kaibahan na an relihiyon. Sinabi ngani kan Aleman na parasurat na si Rainer Maria Rilke na an pinakahararom na eksperinsya kan dios, iyo an eksperinsya kan babayi: an pag-ako asin pagdara kan buhay siring na an dagá pigtatamnan man nin mga pisog, nin mga inalmasi tanganing magsaringsing, magsugpon nin buhay sa tawo. Alagad, dai nangangahulugan na an sekswalidad nin lalaki, daing kakayahan na riropon an reyalidad na ini. Ini an bagay na pinatunayan kan libro ni Frank V. Peñones sa saiyang enot na koleksyon nin mga rawitdawit sa tataramon na Rinconada-Iriga na may sadiring dakitaramon(translation) sa tataramon na Ingles.
Angay na sa saiyang enot na koleksyon, an sadiring tataramon kan parasurat an ginamit na masasabing iyong ikinakusog kan saiyang koleksyon. ‘Usad ading intuturok ag tiurong na pagsilong sa nabobotan na lugar na agko pagmangno, pagsigato, pata,a ag pasarampi sa paagi na maisusurat sana ka usad na tal na igin.’(This is a devoted and intent gaze at a beloved place marked by concern, criticism; and direct and indirect commentaries that only a native son can write.) Magigiromdoman na mas enot na minidbid si Peñones kan saiyang mga rawitdawit na naisurat sa Bikol-Naga na susog man sana saiya nanundan niya sa mga novena asin koridos kan siya nagdadakula asin nagkakawat sa mga oma sa Libmanan. Kun siring an koleksyon na ini sarong dakulang dugang sa nagtatambo tang literatura na haloy bago nakabutas sa imahe kan mga tawong lipod na ngonyan luhay-luhay nang namamansayan, namamatian kadungan kan naglalawig na terasa kan literaturang Bikol. Kun kaya an ginibong desisyon ni Peñones na enot na iluwas an koleksyon na ini, sarong pagpahayag nin pagranga bako sana sa daga kundi sa tataramon na saiyang kinadakulaan na asin kinugos.
Sa koleksyon na ini mababasa sa 52 na rawitdawit sa Rinconada na minatukar nin manlain-lain na isyu sa satuyang banwaan, puon sa pulitika sagkod sa pagbuhay-buhay. Bagay na dai madaling ibitaran kan sarong parasurat na kaayon man kan saiyang banwaan. Haloy nang lihis an romantisismong imahe kan parasurat na nakatukaw sa saiyang trono sa toreng garing asin naglilinig kan saiyang pusod. An parasurat sa koleksyon nin Penones, igwang daga sa kuko, igwang mga lugad na rinirimpos asin sa ‘masokistang paghiling’ orog na pigpapakulog pa kan pagwirik nin asin tanganing dai mapaturog sa kansyon kan pulitikang kubalon na—‘dawa gatingay sanang ibudbod/nganing di ako malumay/ ka kantang pinaparungog/ nganing di kita mananok…/dagos a pasakit sa banwaan/ ag ngamin na pagpapalingaw/kaya dapat na magbilar/pakiturol raw ka asin. p.13.’ (Just a sprinkle/ so I won’t be enchanted/ by the song I’m made to hear/to make us slumber…The people continue to suffer/ and all that will make them forget/ so I have to stay awake/ pass the salt please. p.14). Mahihiling na duwang pwedeng anggolo an pagbasa sa rawidawit na ini na bagay na lataw sa mga rawitdawit ni Peñones, an saro iyo an imahe kan asin bilang pampahaling tungka tanganing padagos na mamatian an haldat na dara kan kapagtiosan asin an mismong kapagtiosan na inilaladawan sa paagi nin pagpasa kan asin bilang panira, bilang ekspresyon o imahe nin reyalidad kan mahiwas na kapagtiosan orog na sa ronang Bikol. Dakul an mga siring na rawitdawit sa koleksyon na igwang tema nin kapagtiosan (Tinugpa na A Jolibee Sadi Iriga p. 27), tradisyonal na pulitika (Ono Ta Da kita Asenso? p. 21 People Power? p. 22), militarisasyon (Pula a mga Mais sa San Pedro, p.32,) asin an mga eulohiya na naghahagad nin hustisya sa mga biktima napara ki Penones, mga ladawan o simbolo kan kamugtakan kan banwaan. Mahihiling ini sa mga rawitdawit na ‘Eulohiya’ p. 30 kun saen an dugo kan sarong rebelde na ginadan kabaing kan pagbuk-ad kan mga burak kan dapdap, an pagbadil sa journalism student na si Chris Hugo kan Albay sa rawitdawit na ‘Tirador’, p. 109 asin man ni Marife Agapito na kahimanwa kan parasurat na nilupigan sa kamposanto sa rawitdawit na ‘A Husticia Isiw Na Nagsisiyap-siyap Sa Ibabaw Ka Kabaong’ p. 105. Malinaw an tono kan mga rawitdawit ni Penones na garo nagaagrangay na ina sa kawaran saysay asin buhay sa tawo asin sa saiyang palibot. Kun kaya itum sagkod pula an dominanteng mga kolor kan rawitdawit— itum na siring baga kaidtong mga Agta na naglilinig sa imburnal tanganing dai na magbaha sa satuyang syudad alagad sa saindang pagbutwa hali sa daga, dai ta naman nariparo an pagkakaiba ninda sa kakolor nindang laboy asin pula siring kaidtong mga burak kan dapdap asin mga mais na nagtatambo sa baryo San Pedro.
Sa kabilogan, igwang eksperinsya nin pinagsaralak na isog, mundo, dahas, kurahaw asin gugom na mga kamot sa makangirit asin mamundong pagsurat kan mga berso. Igwang makangirit na pagsurat kan mga pirang personahe na pamilyar na apod sa mga tawo sa lugar ni Peñones arog kan ‘Pocholo’, ‘Emperador kan Yelo’, ‘Tata Kulas’, mga katekistang pigparapakakan sanang Pansit bato, mga daragang nakahiling sarakbatan kan ido asin iba pa. Siring man mahihiling sakoleksyon an dakul sa mga construct poetry ni Peñones, sarong porma nin pagsurat na mismong an paagi nin pagtugpa kan teksto sa papel an nagtatao kahulugan kan mga rawitdawit arog kan ‘Salog’, ‘Kargardor’, ‘Mga Numero Ag Kahulugan’, ‘Origami’ asin ‘Surudan’. Sa mga rawitdawit na ini, dai kita binabayaan ni Peñones kan mga hapot na Ano na? Imbes, igwang pagtulod, pagkapot kan kamot, abra-syete asin pag-alok na hilingon an natatadang paglaom na milagrosong nahiling kan parasurat sa mga kuykoy, na sa saindang pag-uli, pagrarom sa daga, ipinapahiling niya na bako ini sa takot o supog kundi nin huli sa bini asin gian. Sa pagrarom sa dagáng ini, an mata kan parasurat nakahiling kan garo lusot na gibo kan mga kuykoy na ibinaing sa ngisi ni Monalisa.

Bagong Tula

ALMUSAL

Kay Benilda Santos

Sa harap ko ngayon
ang isang kumpol na kanin.
Umuusok ito na parang bulkan—
amoy na amoy ang pandan.

Naaalala kita sa mga umagang
katulad nito, kung paano
pilit mong pinapaubos ang bawat butil
ng kanin sa pinggan.

Kung paano sa bawat pagsubo
naglilitanya ka tungkol sa mga batang
unti-unting kinakain ng bituka ang tiyan
at nagiging langis ang laway dahil sa gutom.

Ubusin ang kanin, lagi’t lagi mong sambit
na dasal habang ipinapakita ang mga daliring
papatigasin ng galit at pagkaubos ng pasensya
sa sandaling napapatulog ako sa panguya.

Ganito ang mangyayari sa mga daliri mo.
Mistulang mga patay na sanga ng akasya
at sabay mong ituturo ang mata ng mamang
nagliliyab pati ang puso upang talaban ako ng takot.

Huwag magtira kahit isang mumo
nang ‘di ka bisitahin ng mga mumu.
Ang taong nag-aaksaya—
sa purgatoryo ang punta.

Mapalad tayo, sabi mo.
Habang ikinukuwento ang mga nagsaka
pati ang kalabaw na tinamaan ng kidlat sa bukid
upang may maihain sa ating hapag.

Sa harapan ko ngayon, ang umuusok na kanin.
At pinagtatakhan ko pa rin hanggang ngayon
kung paano mo ipinagkasya ang bintang, parusa
at kasalanan ng mundo sa mga butil na aking isusubo.

MISKOL, RORO, ORAGON SA SAWIKAAN

An gabos na retrato kua ni P. T. Martin.

SAWIKAAN 2007

"Miskol" is 2006 word of the year

"Miskol" is word of the year, besting eleven other entries to the 2007 Sawikaan: Salita ng Taon conference held in UP Diliman last August 2-3, 2007. Filipino language scholars, teacher delegates, and students chose the three winning words that include "roro" and "friendster. "

Ateneo de Naga professor Adrian Remodo, miskol paper presenter, said the missed call practice among Filipinos is a world away from the New York usage. While the latter is nothing more than a missed business talk, miskol is enmeshed in the paramdam psychology of Filipinos. That split second ring on one's phone connotes "Buhay pa ako. Magparamdam ka naman." (I am still alive. Please get in touch soon.)

Akin to last year's "lobat", miskol is borne out of the Filipinos' going gaga over cell phone communication. But we claimed the technology and put it to uses peculiar to us. Language plays an important role in this cultural hijacking. We also say " Miskulin mo ako" to register a new cell number, find a misplaced phone, or simply to brag about a newly downloaded ringtone.

The runner up words, roro and friendster are almost as significant as the number one term. Roro is short for roll on-roll off or the inter-island, cross country transport system designed to spur national progress. Kristian Cordero, the Bikolano writer/presenter, said it is a relevant term as it implicates the archipelagic and waterworld transhistory of the Philippines. A political meaning also adheres to this word as the Macapagal administration highlights it as part of its developmental campaign. "Will we take the roro boat trick seriously?," Cordero asked.

Another phenomenon that gripped Filipinos in recent years is Friendster, the cyberspace personal site that connects friends and would be friends. Originally a date search program, more than five million Filipinos appropriated it as substitute to eyeballing and as a kind of conquest of the space/time barrier. Ateneo de Manila's Boom Enriquez said, Friendster and other cyperspace interlinks create a "third space" for the stressed-out yuppies. It is a place where one can present one's true or invented identity and forget the vulgarity of real life.

Other words that played important roles in contemporary Filipino life include sutukil (short Visayan sugba-tula-kilaw) , videoke, make over, telenobela, extra judicial killing, party list, abrodista, oragon, and safety.

Equally productive were the panel discussions on Filipino as global language by professors Florentino Hornedo and Ruth Elynia Mabanglo and the lectures on Mexican and French language development by Ambassador Erendira Araceli Paz Campos and First Secretary Georges-Gaston Feydeau. The participants learned insights relevant to the Filipino language advocacy.

Last year's conference papers are now available in book form, Sawikaan 2006 (Roberto T. Añonuevo and Galileo Zafra, editors. Quezon City:University of the Philippines Press, 2007) which was launched during the conference. National Artist for Literature Virgilio S. Almario, UP Diliman Chancellor Sergio S. Cao and book illustrator Pandi Aviado attended the event. They also opened the illustration exhibit held at the venue's adjoining gallery.

Sawikaan underscores the primary role of language in how we Filipinos perceive and make sense of the world. The roster of entries to this year's conference patently proves this. Sawikaan 2007 is funded by the National Commission for Culture and the Arts (NCCA) and Blas Ople Foundation, and spearheaded by the Filipinas Institute of Translation (FIT). The UP President's Office, UP Diliman Chancellor's Office, and the UP College of Arts and Letters were also important sponsors. Visit www.sawikaan. net for more information.

WATZ RONG WID INGLESH?

An tataramon saro sa bagay na pigdudurulakan ngunyan. May mga tawong nagtutulod sa pagmukna kan sarong pambansang tataramon na iyo ngani an Filipino na garo pighahadean kan sarong etno-lingwistikong grupo na iyo an mga Tagalog, mantang an ibang rehiyon nagsasapo kan makuring paghiling sa saindang tataramon bilang hababa asin daing kakayahan na makisabayan sa mga dominanteng tataramon arog kan Tagalog asin Ingles. Kaya may nagsasabi na paruro na an Bikol lalo na idtong mga nasa sentro arog kan Naga baga. Alagad dai man ini totoo ngani ta sa kadaklan na parte kan satuyang rehiyon, yaon pa man an tataramon. An pagkakaigwa nin sentro nagpoon sa kitid asin sadit na pag-isip siring kan pagsakop kan mga Kastila na mahihilingan sa siste kan patronato real. An pagmukna nin sentro kan kapangyarihan, minahimo nin bansag tanganing ipahiling na an sa luwas bilang hababang klase, layas. Sa kaso kan Pilipinas, binabaranga kita kan manlain-lain na tataramon na mas dakul pa sa partido pulitikal na saro man sa nagbabaranga sa satuya. Kun hihilingon, sa Bikol sana, manlain-lain man an tataramon asin an iba digdi nagagadan na nin huli sa kawaran nin nagsusurat asin sa dai paggamit kan tataramon nin huli ta mas inaako an ibang tataramon arog ngani kan Ingles na ngunyan sa paagi kan sugo ni Gloria Arroyo asin pag-iyo man kan DepED nakabalik na bilang medium of instruction sa satuyang mga eskwelahan an Ingles na iyo pa man an nagungurog sa akademya, sa negosyo asin sa media. Ngunyan, naribok si mga tawo na nagtutulod kan pambansang tataramon nin huli ta nangangahuluguhan ini kan padagos na dominasyon kan Ingles sa satuya na iyo pa man nanggad an tataramon kan mga poderoso asin mayayaman. Mantang nagkakaribok sa sentro na iyo an Manila, an mga rehiyonal na organisasyon dai sanang gayong ribok nin huli ta indikasyon ini nin kakulangan sa parte kan mga nagtutulod kan pambansang tataramon. Enot digdi iyo an pagbutog-butog kan mga Tagalog na dai basta-basta aakoon kan mga yaon sa Bisaya na bago pa mag-abot an mga Kastila nagiiriwal na bilang mga tribu. Nin huli kaini dai man nakakakua nin dakulang suporta an grupo nin huli ta dai pa man nangyayari kun ano an tunay na Filipino na satuyang tataramon na susog sa konstitusyon iyo an katiripunan kan mga tataramon sa Filipinas. Nin huli kaini orog ta palan na kaipuhan na paurogon an sadiring tataramon bago kita makahimo kan pambansang tataramon. Sa rehiyonal na lado, nangangahulugan ini nin pagpa-uswag kan mga tataramon sa Bikol bako sana an ginagamit sa Naga o Legazpi kundi si mga banwaan na igwa man sadiring leksikon asin ortograpiya arog baga kan tataramon sa Buhi. An pagpapakusog napuon sa padagos na paggamit asin pagsurat sa sadiring tataramon. Ini ngunyan an dakulang a’ngat sa satuya iyo na kun pano gagamiton o papakusugon an sadiring tataramon sa pwersa kan poderosong Ingles na sabi kan sarong kritiko-parasurat na si Gemino Abad naku’a ta naman na sakupon. Sa hiling ko, positibong anggolo sana an ginamit ni Abad alagad dai ta pa man giraray na manenegaran na kita an orog na sinakop kan tataramon. An pagbaybay kan mga tataramon Ingles sa salang ispeling, sa ibang pagtaram, sa ibang kahulugan dai nangangahulugan nin pagsakop kan sinakop, kundi simpleng kapatalan o kapahayagan na dai pwedeng itao na puro an tataramon nin huli ta mayo man kaiyan. Bakong sala an pag-adal sa Ingles nin huli ta iyo na ngani ini an ginigibo kan satuyang mga kahimanwa sa Asya. An mga singkit nag-aadal na mag-Ingles mantang kita man, naghahabo, ini an sabi kan sarong parasurat. Alagad, kun hihilingon, an mga Koreyano, an mga Hapones asin an mga Intsik, bago sinda nag-adal sa ibang tataramon, pinakusog muna ninda an saindang mga tataramon kasabay kan pagpapusog kan saindang nasyon. Sa kaso kan Pilipinas, iba man, dai ta binutasan an tataramon na makakapalangkaw sa satuya sa paghiling kan kinaban asin kapwa ta Pinoy. Pigpipirit tang maging damulag sa ibabaw kan udo kan damulag. Sa kadaklan kan mga Pinoy na nakakataram Ingles pira sana an igwang kakayahan na isipon an sadiring tataramon asin ipahayag an saiyang paghiling, an saiyang pangiturogan, an mga nilalaoman sa sadiring tataramon? An pagtalikod sa nasyon, napuon sa pagtalikod sa tataramon. Bakong sala an makanuod nin ibang tataramon bagay na mabukas satuya nin dakul na opurtunidad alagad mas makasupog an sabay sa pag-ako kan ibang tataramon, iyo naman an pagtalikod mo sa saimong sadiring tataramon. Garo ka kaiyan nag-agyat ki bisita tanganing mag-erok na sa harong mo sagkod na lupigan an sadiring mga aki, puon sa matuwa sagkod sa nguhod. Kun kaya nahihiling ko na sabay sa pag-adal ki Ingles, enoton ta munang suportahan an mga lakdang na ginigibo tanganing itulod an tataramon na aram kan satuyang dila. Sa bagay na ini hilingon ta an kinaban bako sa panan’awan na kita an garo nagiging istranghero. Ano an satuyang prayoridad? Ano an dapat na paurogon? Ini an dapat niyatong hapoton. Dai kita matakot na mabayaan kita sa dalagan kan kinaban kun ini nangangahulugan nin dayupot asin makahulugan na paghiling sa sadiring kamugtakan. Buksan ta sa mga kaakian an pag-adal ki mga mayor na tataramon sa Filipinas. Tukdoan ta muna sindang magtaram ki Hiligaynon, ki Kapampangan, ki Ilokano, ki Tagalog, ki Bisaya, sabay sa pagpakusog kan rehiyon na iyo an minahimo kun ano an pambansa.

KATIYAKAN

Sa harap ko ngayon ay ang kulay asul na langit
na maaaring kulay itim ngayon sa Maynila
dahil sa nagbabadyang bagyo.

At malamang pula ito sa ibang bahagi ng mundo na umuusok pa rin
ang huling bomba at ang yapak ng kombat ay nag-iiwan
ng parang kalansay ng isang suanoy na hayop.

Nakakatuwang isipin na ang katiyakan
sa akin ngayon ay mistulang mga ulap na lamang
na naghuhugis laruan, salamin, sugat o kaya’y mukha ng birhen—
malamang sabihing isa itong aparisyon at naghahangad
na ibaba ang tuwisyon sa kolehiyo.

Tiyak na mapapangiti tayo sa ganoong uri ng himala na hitik
sa bayang nakikita o nagpapakita ang banal sa takong ng sirang sapatos
sa kinakalawang na yero, sa sahig, sa isang tansan
at maging sa tubig ng isang inidoro sa isang bahay-aliwan.

Maaaring hindi ito sang-ayonan ng pilosopong santo—
itong kontradiksyon na nararanasan na sasabihin ko
sa’yong umuulan sa aking kanan, samantalang ang lupit
ng sikat ng araw sa kaliwa. Himala na nga ba itong matatawag?

Hindi man malinaw sa akin kung ano ang katiyakan—
Inaamin ko naman na tanging pananabik lamang ang katapat
na gamot sa sugat na dala ng pagbabago sa mundo.
Hinihintay ko pa rin ang paghahalo-halo
ng pitong kulay sa bahag-hari.

Kay Eduardo Calasanz

An retrato kua ni Murat Harmanlikli hali sa http://www.zonezero.com/

PAABOT NA LIBRO HALI SA SARONG ARROGANT PA!

Abangan an pagluwas kan librong ini ngonyan na taon!

THE ARROGANT

photo by Carlo Arejola, another arrogant.

MABUHAY AN MGA ORAGON!

Pagkatapos kan play na Batang Rizal. Congrats Christine!


Sa opisina ni Christine Bellen na dinalan mi an musical play
na Batang Rizal sa PETA Theater.


With Manoy Bien Lumbera sa ICW


Pagkatapos kan lecture, yaon si Abdon Balde,
si Vic Nierva dangan si Gen Asenjo.


Kaibahan si Gen Asenjo.

Lumbera Lecture sa La Salle

KABULIG Convention Meeting
Sa harong ni Jo Bisuna, sa Baao.

translation

Bienvenido Lumbera
PAGROKYAW SA MGA KURATSA

Paladan an mga kuratsa.

Sa banwaan na ini sinda sana
an daing kasagkoran.
Dai ninda kaipuhan an mga pulis
tanganing magin toninong an buhay,
ta pigtutugotan ninda an kada saro
na parehong mabata asin paslo.

Sa diklom asin kauslaan an kaibahan ninda
dai man nagpipili nin panira.
Dai man sinda nagtatanom,
o minagusi, aro-aldaw yaon pa man
sa komidor na igwang piyestang nakahanda
o minsan saen na kusina na gusto ningdang dumanan.

An mga kuratsa dai man nag-gagansilyo
lalo na an magha’bol.
Alagad hilinga an sul’ot na gubing
na nakapatos sa hugakon: gamit na an
kan an kuratsa kan ini ipinangaki, dai ninda
kaipuhan na kaherakan pa.

Kun saen muya nindang mag-erok, duman sinda,
Mayong kinakapurisawan na renta.
Dai ninda aram an tataramon na ‘ebiksyon’
Siisay man kaya an magugusto sa pagsasadiri
kan labot sa harong na inierokan ninda.

Sa gutom asin buwis daing mga pakiaram,
an gibo sana padakulaon an angkan.
Sinda minsan mag-tambay sana,
mabubuhay pa man,
kun mahib’og an basura,
tiba-tiba sa ganansya.

Pasil sana na gadanon ta halipot an buhay,
kaya dai dapat katakutan.
Sarong kupsit sana kan ilong nakakagadan,
takong na marikas, panrapadong patpat—
an sagiwsiw na paghilig kan kulog
iyo man an ultimong kagadanan.

An buhay kan kuratsa halipot sana kun ibareta,
alagad kun an sarong tawong tios magadan
ta suminuko na sa labi-labing kagutoman,
an mga kuratsa nagbabaray-basay pa man
sa mga kubyertos kan mga mayayaman,
sa makusog na matali asin tios na nagadan.

Dakitaramon ni Kristian S. Cordero

PAGROKYAW SA TATARAMON

Buhay an pagsurat sa Bikol asin an siisay man na nagsasabing nasa salang direksyon ini o gadan ini, kaipuhan nin mas huruhalawig asin hararom na pagmansay sa bagay na ini. Totoo na igwang mga panahon na ini natagalpo asin haros dai na makahiro nin huli sa mga pangyayari asin tawo man sana na imbuwelto sa pagpapalakop asin pagpapauswag kaini. An urolay manungod sa tataramon kan Bikol, Naga man o sa Rinconada, sa sentro o sa mga bulod, sa saod o sa telebisyon kaipuhan nin odok na pagriparo hali sa satuya asin igwa kitang kanya-kanyang katungdan na inaako o itinatao kan panahon sa satuya. An grupo nin mga parasurat sa Bikol na midbid sa pangaran na Kabulig-Bikol, sarong grupo nin mga parasurat na nagsusurat sa manlain-lain na tataramon alagad nangungurog digdi an pagsurat sa Bikol, an pagpadangat sa Bikol. Nahihiling ini sa saindang mga kolektibong paghiro asin mga lakdang na ginigibo tanganing orog na masiyasat an orag asin gayon kan tataramon. Inaako kan grupo na an pagbayubo kan tataramon na iyo an puso kan kultura, bakong solong katungdan kan mga parasurat kundi kan gabos na naghihimati asin naggamit kan tataramon na ini. Sa kaso kan Bikol, totoo na inaako ta na an saralak na impluwensya na naipapahiling man pati sa posisyon ta manungod sa tataramon, alagad dai ta paglingawan na sa kadaklan na banwaan sa satuya nagpapadagos pa man na gamiton an tataramon. Sa mga sentro kun saen naghaharalo an dominanteng kultura kan luwas asin kan inabotan nang laog, mahihiling an bagay na ini asin bako man ining signos nin kadaogan o ano pa. Pwedeng hilingon na normal an prosesong ini. An imahe na nagluluwas sakuya iyo an sarong tusong hayop sa atubangan tan a pwede tang atamanon o pwedeng lagbuwon. Pwede kitang magin pamaon o an parakawat. Arog man kaini an kaso kan tataramon niyato ngonyan na nag-aako nin manlain-lain na impluwensya. Sa sarong parasurat, dai niya maisusuhay an saiyang konteksto sa bagay na ini asin pwede ining mahiling sa saiyang mga obra. Hihilingon kan iba na an parasurat na ini nagpapasaluib kan tataramon na puro, kan tunay na Bikol, alagad an paghanap nin puro, saro man nganing ‘modernong imahinasyon’ kun ano dapat an tataramon. Pwedeng an bagay na pagsasaralak kan mga tataramon, hilingon na kadaogan asin kapangganahan kan luwas laban sa laog asin an parasurat, an media, asin an iba pa sektor kan banwaan an dulduon kan ibang tawo sa pagpapabaya kan pangyayari ini, alagad sa ibong na lado, an pagpabaya pwede man na gikanan nin bago, nin alternatibo asin mas hararom na pagsiyatsat kan reyalidad na ipinapahayag kan tataramon. Kadakul kan nagsasabi na gadan an Bikol, mga gadan naman sa mito kan saindang panahon. Sa katapusi, dakul pa an pwedeng sabihon sa isyu kan tataramon asin sa puntong nagkakaigwa na kita nin pag-orolay dapit digdi, ini sarong indikasyon na buhay an tataramon na dapat tang ipagrokyaw. Sa panahon ngonyan, an mga parasurat sa Bikol nagdadakul, na nagtutubod sa orog na pagpapauswag kan tataramon na Bikol sa paagi nin pagsurat sa Bikol asin sa iba pang tataramon na sabot asin aram kan mga Bikolnon. Pwedeng akoon kan mga parasurat an hambugon/oragon na imahe siring sa mga pulitiko, sa sakuya marahay na an hambugon kisa sa putikon, sa maging kabulig kisa magin parabutong, para-iwal, an magin kritiko kisa tatasador(a) na dai naman nakabase sa reyalidad kan paghiro kan mga bagay-bagay sa Bikol. Sarong a’ngat an minaluwas ngonyan na sa pagsurat sa Bikol, na kaipuhan nin radikal na bagong panan’awan. An kakayahan kan mga parasurat na gamiton an ibang tataramon bakong ulang kundi tabang tanganing mas magin mahiwas an pagbalangibog asin pagpapararom kan satuyang literatura. Manlain-lain an posisyon sa bagay na ini, alagad sa katapusi, minaluwas na dapat na pas paorogon an pagsurat sa Bikol. Kaipuhan an pagsalingoy asin an pagpadagos na pagpulso sa satuyang panahon na ngonyan mas ginigibong komplikado kan manlain-lain na ‘-ismo’ asin ‘-asyon’. Sabay sa pilosopiyang Bikol, yaon an literatura, asin sa kontemporanyong dalagan, igwa na kitang mga tumatawo digdi. May mga mag-iinarte, babalikan an saiyang panahon, mapahiling giraray sa sirkulasyon, maratak, maraway, mabutog, nin huli sa pag-abot kan mas bago, mga hoben na bukas sa kadunongan asin sa orog na ikakarahay asin bakong pusikit sa sadiring kabuahan, na mas nagtutulod kisa nagbubutong, na boronyog sa pagpadangat kan Bikol.

PAGKAKAN NIN SADIRING SUKA

PAGKAKAN NIN SADIRING SÚKA

Siring kaini minaluwas an pigsasabi kan sarong kolumnista sa ibang dyaryo manungod sa mga parasurat sa Bikol na ibinaing kami sa mga pulitiko na garo baga pigpapaluwas na nagdudurulak kami sa katungdan na dai na pa sa saiya minsan pigplanuhan lutuon kaibahan kan saiyang amigong saro man na bako sanang bantugan na batugan kundi putikon. Sa ngonyan mas nahihiling ko na nagigin malinaw para sa mga parasurat na kaipuhan kan grupong Kabulig na makisabayan sa dalagan, sa pagpadagos na pagbayubo kan tataramon asin ini dai kayang ulangon kun siisay pa man na nagsasagin-sagin sana man sa pagpadangat sa tataramon gamit an lente kan saiyang disiplina. Bilang sarong grupo nin parasurat, dai nawawara an pagiging indibidwal kan mga parasurat asin ini minaluwas sa pagkakaiba kan opinyon asin sa klase buda kalidad kan mga sinusurat. Alagad sa pagkakaibang ini, masasabing may sarong nagbubugkos sa mga parasurat asin bako ini sa kun ano man na ambisyon kundi sa pagpadangat sa tataramon, sa rehiyon Bikol. Kun pigdududahan an pagpadangat na ini, mayo sa posisyon an kolumnistang ini na dai man nganing bilog na proyekto na nahaman para sa Bikol. Kun igwa man, mayo akong nadangog apwera sa mga padaplis niyang padangog sa kun siisay an may nahahaman. Tatsador asin bakong kritiko an kolumnistang ini asin dai kaini nasasabotan na sa diretso niyang magsurat manungod sa dalagan asin buhay kan tataramon na Bikol, siya mismo an saro sa nagtatalikod, nagpapasaluib kan tataramon sa kadakul na bagay. Kinakakan niya an sadiring súka sa paagi kan pagratak sa mga nangyayaring paghiro sa Bikol. Makusog an pagmati ko na kadakul an mga tawong arog kaini sa Bikol, idtong mga para-iwal, parabutong asin bakong kabulig, pa-uli. Asin may tolo akong bisto na puros sana man hangaw an ginibo. Kun magtaram sinda garo sinda mga oragon alagad mayo man ining mga produksyon asin kun igwa man pig-iilumloman sana man an buyon nang sugok. Sarong a’ngat an minaluwas ngonyan na sa pagsurat sa Bikol, kaipuhan na radikal na magkaigwa nin bagong panan’awan. An kakayahan kan mga parasurat na gamiton an ibang tataramon bakong ulang kundi tabang tanganing mas magin mahiwas an pagbalangibog asin pagpapararom kan satuyang literatura. Manlain-lain an posisyon sa bagay na ini, alagad sa katapusi, minaluwas na dapat na pas paorogon an pagsurat sa Bikol. Kaipuhan an pagsalingoy asin an pagpadagos na pagpulso sa satuyang panahon na ngonyan mas ginigibong komplikado kan manlain-lain na ‘-ismo’ asin ‘-asyon’. Ngonyan na nakabuhi na an Kabulig sa lindong kan dating NCCA Literary Coordinator asin sa iba niya pang alipures, mas lalo lugod na mabayuboan an literaturang Bikol asin digdi minalaog an pangangaipuhan para sa mga parabasa, paratukdo asin kan bilog na banwaan tanganing mas paorogon, padangaton an sadiring tataramon. Sabay sa pilosopiyang Bikol, yaon an literatura, asin sa kontemporanyong dalagan, igwa na kitang mga tumatawo digdi. May mga mag-iinarte, babalikan an saiyang panahon, mapahiling giraray sa sirkulasyon, maratak, maraway, mabutog, nin huli sa pag-abot kan mas bago, mga hoben na bukas sa kadunongan asin sa orog na ikakarahay asin bakong pusikit sa sadiring kabuahan, na mas nagtutulod kisa nagbubutong, na boronyog sa pagpadangat kan Bikol, asin bakong siring kaidtong sarong tawo sa alegorya kan kuweba ni Platon, na dai man ngani nakaluwas sa kuweba, alagad kun magtaram, naglilitanya nin manlain-lain na signos na garo baga si Madam Auring.

PURGATORYO


Pagkatapos palipasin ang dapat sanang pag-idlip
sumagi uli, silang mga patay sa isip,
na parang telang dumadampi sa isang hiwa ng alaala.
Kagaya nang naunang gabi, sinimulan kong isipin
ang kanilang pangalan,tinangkang bigkasin
ang kinasanayang pagtawag sa kanila na parang nasa kapit-bahay
lamang ang mga ito at hindi naaksidente
o kaya nama’y binangungot sa loob ng seminaryo.

Nagreresponsaryo ako nang may biglang kumatok.
Istranghero sa alanganin at maalinsangang oras.
Humihingi ng malamig na tubig.
Kung maaari lagyan ng tipak ng yelo.
Pinatuloy ko siya kagaya ng pagtanggap ko sa telegrama noon
na naglalaman ng maiksi at diretsong mensahe:
nahulog at pumaimbulog ang kanyang katawan sa dagat.

Oo.

Katawan lamang ang tingin ko sa bagay na iyon
na inuwi nilang nasa loob ng kahon.
Hindi iyon ang tatay.

Kinausap ko ang istranghero na nagsimulang lagukin ang tubig,
halos gawing baso ang pitsel. Natuwa ako sa pananabik niya
sa tubig kaya kinausap ko na siya tungkol sa mga patay na nalunod.
Ganito ang kanilang pangalan, kuwento, kamatayan,
anibersaryo, huling pamisa, habilin at saan sila nakalibing.

Sinabi niyang naiisip niya rin ang mga patay.
Hindi rin siya napapatulog
kaya nagsimula siyang mag-alaga ng isang aso
na noon ko lamang palang napansin na kasama niya.
Nasa tarangkahan ito. Kulay puti na parang balahibo ng manok.
Gusto ko sanang makikipagtitigan sa aso kaya lamang ay natakot ako
sa maaaring makita o magpakita sa mata nito. Parang itong lobo.

Inalok ako ng istranghero kung nais kong sumama sa kanya.
Maghahanap pa raw kami ng tahanang magbubukas
upang magpainum ng malamig na tubig. ‘Yong may maraming yelo.
Sumama ako at hindi na nagpalit ng damit.
Kinuha ko ang isang pirasong buhok na nahulog sa kama,
itinapon sa isang basurahan na tila may butas ng kawalang hanggan.
Dahan-dahan kong isinara ang pinto.
Nagsimulang tumahol ang aso.

An ladawan hale sa www.zonezero.com

BEATRIZ SAW SHOW

Senador na si Chiz asin nanggana an Bikolanang si Bea Saw sa Pinoy Big Brother Season 2. Mantang an ki Escudero sa lado kan pulitika an kapangganahan man ni Bea nakatuon sa bitoon kan showbizness na sa Pilipinas dai man harayo an koneksyon. An pulitika igwang showbiz asin an showbiz igwa man pulitika. Pwedeng magin presidente si Chiz, pwede man na mas magin sikat pa ki Nora Aunor an Bea nin huli ta sa panahon na ini, bako naman gayong rarom kan arte an pighahanap kundi an kadipisilan na arogon an ngirit arog kan ki Bea asin kun hanggan saen an gibohon mong iskandalo asin intriga. Sa panggana ni Bea, nagin na siyang sarong spectacle, sarong imahe na pwedeng magladawan kan saiyang henerasyon asin kan kamugtakan kan banwaan na saiyang kinakaayonan asin bako sanang ini sa Bikol o sa Pilipinas kundi sa mas mahiwas na kinaban na abot kan telebisyon. Kun iisipon, an siisay man na maglaog sa bahay ni kuya, nagigin nang sarong spectacle o rakdag na papakinabangan tanganing gibohon na bagong pagkakan, paon sa mga paslong sira sa dagat kan konsumerismo. Arog kaini nagdadalagan an sistema kan showbiz dangan pulitika sa satuya, na dipisil man talagang ikurit an diperensya, apwera na sana ta an mga showbiz personalities pwedeng magbado ki mga usong moda sa fashion mantang an mga pulitiko, limitado sa pormal asin nakatagamang barong. Alagad bako naman ining totoo sa gabos na oras. Tubod ako na apwera sa pagiging makusog na tingog kan oposisyon, nakatabang na marahay an pagsul’ot nin maong ni Chiz sa saiyang mga campaign posters. Hilinga na sana kun na-state of the nation address, nabado man nin ingrande an satuyang mga pulitiko sa kamara asin napakarhay ta oras na ini, sarong limitadong pagkakataon na mahiling sa kamera.
Kun iisipon, an kamera an saro sa mga bagay na dai kita tuod, nali kun baga. Kun kaya, pigpipirit na ruripon kan isip ta kun pano kita mahihiling man sa kamera, sa sadiri tang pelikula o pasali. Kaya minsan nagkasulo na, nagbagyo na o nagtuga na an bulkan, an mga Pinoy, napahiling man giraray sa likodan kan nagbabareta asin minakaway. Asin sa limitadong pagkakataon na ini, napapakusog sinda, nabubuhay asin minangirit nin huli ta haloy na kitang nagngangalas, bihag kan liwanag kan kikilat na nagluluwas sa kamera, kan momentong garo pamagol ini siring na kaya kaining ikulong sa lente an oras. Asin bako kitang istranghero sa istorya kan mga tawo na nagin marahay an buhay sa puon kan saindang pagluwas sa telebisyon o pag-atubang sa kamera. Arog man kaini nagiging spectacle ngonyan si Bea, an Bikolanang nagmawot na itulod an saiyang kapangganahan nin huli sa pamilya. Lamang sa bagay na ini si Bea nin huli ta an ABS-CBN nagpapamidbid na an kada Pinoy na nagdadalan sainda, kapamilya na minaluwas na karibal kan GMA 7 na midbid bilang mga kapuso. Sa bagay na ini, istratehiya man o dai, nagibo ni Bea na ipahiling an pamilya bilang sentro kan buhay nin sarong tawo n minimidbid ini bilang saiyang pinaghalian asin pinagkakautangan nin buhay asin boot. Ini an pigriribok kan iba pang spectacles sa harong ni Kuya, ta sinda igwa man kanya-kanyang pigpapaluwas na representasyon kan kompleks tang pagkabuhay.
Hilinga an pagkamoot ni Bruce sa garo bruhang si Wendy (an bagong Lavinia/ Bella Flores) na sa kahuri-huri idinusay an saiyang kapangganahan sa Dios (Tandaan: sinabi niyang ‘to God be the glory’, pagluwas niya), an Mickey na simbolo kan mga akin in duwang rasa (saro Pinoy) na mas pinili an republikang ini, asin si Gee-an na sarong aki nin mayaman na binago kan eksperinsya niya sa laog. Asin siyempre an kuya sa bahay, an mala-dios na nakakahiling kan gabos, na agid sa nobela ni George Orwell kaidto, sarong spectacle man, nagkakawat sa imahinasyon kan henerasyon na ini bilang sarong simbolo nin all-in- one reality na kayang saboton an emosyon asin an isip kan tawo sa saiyang harong. Asin si Bea na bida sa saiyang istorya, na nagsasabi satuya na ‘follow your dreams, na sa satuyang pangiturogan nagngingirit, nagtatais nin lapis asin kun minsan iniisip tang marahay pa siya, kun kaya nagmamawot man kita na magalaog sa harong tanganing magkaigwa man kitang sadiring show na sa panahon na ini iyo an uso, iyo an uwak na nagpipiyesta sa satuyang kamugtakan. An spectacle na arog ni Bea asin kan iba pang housemates, malaog nin pirang taon o halawig na panahon sa satuyang memorya asin ini an saiyang show, ini an rakdag na didila-dilaon kan kadaklan sa satuya mantang sa lamesa kan bangkete nagkakarakan an mga kapamilya, an kapuso, iiba ta pa an government channel, an kasabwat.

BIRTHING

Paabot na...

bagong rawitdawit

HULYO

Kagayon kan banggi.
Pinapano kani ginigibo
na an gabos garo mga anino—
an mga puro kan dahon dai naghihiro,
an linya kan kuryente garo mga sablayan
mantang an kolor nagsasaralak,
anyil, pula, itum, abo
sagkod an gabos magin saro.
Ini an kapangyarihan
kan tuok na pag-ako kan liwanag,
an magwaras kan diklom
na kinukugos, na hinahapihap
na garo baga pinapatugtog na sonata
sa tahaw kan basa-basang oma
mantang an bitoon pasaro-saro
nang nagluluwas sa labot na langit.
Sa luwas kan sakuyang bintana,
nagbabago an gabos sa kada hangos
napapara an iba sa kada kiling,
sa panahon na ini nag-iitok nin marikas
an kinaban alagad dai napapara an kalayo
sa ina na nagsasapna, sa ama na igwang daso.
Kapot-kapot kan duros an gabos.

KANSER

KANSER
Duwang bagay an minalaog sa isip ko kada bulan nin Hulyo. Enot, ini si bulan na itinalaan na Nutrition Month sa mga eskwelahan. Tanda ko pa na kan ako aki pa sagkod nganing abot sa hayskul na igwang mga inaandam na programa mapapadapit sa okasyon na ini, kun saen ipinapasabot sa mga eskwela an halaga kan marahay na salud sa paagi kan pagkakan nin marahay asin masustansyang kakanon. Puon sa paggupit nin mga retrato nin masisiram na pagkakan, pagtuom kan Grow, Go and Glow Foods asin pagsurat nin mga rawitdawit manungod sa pagkakan nin gulay, pag-inom nin gatas asin pag-ehersisyo, an mga ini an mga bagay na dai ko nalilingawan minsan ngani nag-abot na ako sa punto nin pag-aabuso kan hawak sa paagi nin bisyo arog kan pag-inom, pagmatana asin pagpalihis nin pagkakan asin pag-ihi. Sa ngonyan, minsan an mga patalastas nin mga betsin asin iba pang pampanamit nagpoon naman na ilaag an gulay sa saindang recipe alagad siyempre tanganing mas manumit asin makuang kakanon, kaipuhan na isalak an saindang produkto. Dai man nin komersyal na puros gulay sana an pigpapabakal, mayo pa man pinakbet o tsapsuy na all in one. Kun baga man nagkakaigwang patalastas an mga gulay iyo ini si pagluwas kan saindang mga presyo na garo market guide.
Sunod na bagay na nagigiromdoman ko pag-Hulyo iyo na an zodiac sign na Kanser, na hona ko kaidto helang sana alagad pwede man palan na magin pormasyon kan bitoon asin maging zodiac sign nin tawo. An salud asin an helang na kanser konektadong marahay nin huli ta sagkod ngonyan an kanser an saro pa man sa peligrosong helang dawa ngani igwa naman na mga bulong asin teknolohiya na ginagamit tanganing malabanan an siring na helang. An helang na ini garo kasag na minalaog sa hawak ta por medyo gayod kan satuyang kapabayaan, minaabot sa satuya tanganing hidalion an pag-abot kan kagadanan o katapusan nin buhay. Alagad, minsan sa tahaw kan siring na helang, minalataw an mga istorya kan mga nakakabuhi sa helang na ini asin dakula an pagtubod ninda na ini nin huli sa sarong milagro, dakulang biyaya hali sa Dios. Dakula na kitang nadangog asin nahiling na arog kaini na minsan sa kadaklan kan helang sa kinaban, an espirito kan tahaw, an pwersa na nagtutulod saiya tanganing mabuhay, maisog pa man giraray, mabinino. Asin an siring na reyalidad sa tawo, an sa hiling ko an labi ka lipotok na rason kun tano padagos kitang nabubuhay dawa ngani an kinaban nagiging makuri na para sa satuya. An indibidwal na salud ngonyan bako na sanang konektado sa pagkakan kun ano an masustansya o kaya an pag-iwas sa anuman na helang kundi iyo na an pagmakulog, pagmati sa satuyang kapalibotan. Sa ngonyan dapat tang hiwasan an paghiling na an salud igwang sosyal na anggolo, siring na an helang o an epidemya nagpapahiling nin sarong signos kan pagkukulang o kauslaan kan sarong banwaan o grupo nin tawo. Dai na tama na pagparalinigan an sadiri sa tahaw kan maating kapalibutan. Dapat niyatong mas isaboot an ginigibong mga lakdang na ikakarahay minsan ngani ginagamit ta na an paghiling na gabos man kita magagadan. Alagad an kagadanan bakong ulang tanganing dai na kita mabuhay tultol. An nangyayaring pagbabago sa kinaban dai maiibitaran alagad makusog an kampanya tanganing padangaton ta an kapalibotan, an kinaban na ini sa paagi nin pagtaong respeto asin marahay na paggamit sa mga bagay na satuyang napapakinabangan. An bulan nin Hulyo minapagiromdom na sa tahaw kan taon, igwa kitang panahon tanganing mag-untok asin hilingon an kamugtakan kan hawak asin kan kinaban na nagsasapo bako sana kan kanser na helang kundi kan kanser siring sa pigtukoy ni Rizal sa saiyang enot na nobela. An saro sa satuyang mga kasag iyo an pagraot sa kapalibotan, sa kinaban na ini. An isyu kan global warming, kan baha, kan iratikong pag-abot kan mga bagyo konektado sa bilog niyatong paghiling sa hawak asin sa kinaban. Sa sadit tang paagi nin pag-asikaso, dayaday asin imbwelto an kagabsan, mayong huring gibo, mayong sayang sa pagmukna ta nin banwaan na igwang pagmati parasa saiyang kapalibutan, nin huli ta an hawak nin tawo konektado o parte sana man kan materyal na reyalidad na igwang kasagkoran alagad an katapusan na ini, pwedeng maabala tanganing padagos na masugponan an satuyang buhay.