Dulay Series

Cover Art for an anthology of 100 poems in Bikol
Artist: Nunilon Bancaso

Coming Soon.

An Pagbungsod, grand launch of Bikol literary titles slated August 15

Naga City—August 15, 2009 will be a date to remember in Bicol’s literary history as Bikol writers release five books and a literary magazine. Dubbed as “An Pagbungsod” it will be held 6PM at the alfresco area of the Avenue Square in Magsaysay Avenue, Naga City.

The grand launch will feature “Yudi Man: Mga Osipon para ki Nunuy asin ki Nini,” a collection of short-stories for children by Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon winners as edited by Carlos A. Arejola and Lorna A. Billanes, and illustrated by Boyet Abrenica; “Pagsasatubuanan: Poetikang Bikolnon,” a book of literary criticism on Bikol poetics by Jose Jason L. Chancoco; “Tigsik,” a compilation of tigsik(s), a Bikol ethnic poetic form by Aida B. Cirujales; “Sayod Kong Tataramon/Tuwiran Kong Sasabihin,” a collection of stage and screenplays by Carlos A. Arejola; “Bagyo sa Oktubre,” a collection poems in Filipino by Honesto M. Pesimo, Jr.; and “Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura,” a Bikol literary magazine edited by Estelito Jacob, Jun Pesimo and Marissa R. Casillan with Manny Salak as lay-out artist. All of the titles are published by the National Commission for Culture and the Arts (NCCA) and printed by the Goldprint Publishing House.

Carlos A. Arejola has been called the poster boy of Bikol Lit. in lecture circuits. He convenes an annual Bikol writers’ workshop, chairs a region-wide literary competition, and has, along with other stout-hearted Bikol artists, initiated other projects to win wider adherence for Bikol writings. His drama and poetry have won the Palanca Awards and other national literary prizes. He works for the Camarines Sur Provincial Capitol.


Lorna A. Billanes edits, translates, and teaches language and literature at Miriam College in Quezon City. Her fiction has won prizes from the Amelia Lapeña-Bonifacio Literary Awards and the PBBY Salanga Wrters’ Prize. She holds an M.A. degree in Creative Writing from UP Diliman where she is currently pursuing a Ph.D. in English Studies. She co-edits Yudi Man Mga Osipon para ki Nunuy asin ki Nini with Carlos Arejola.

Jose Jason L. Chancoco has won national awards and fellowships for his poetry, essay and fiction in English, Filipino, Bikol Naga and Iriganon. He won two gold medallions in a single year (2005,for stories for children and 1-act play for children categories) in the Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon, a feat so far unduplicated. He is currently pursuing a law degree.

Tigsik Queen Aida B. Cirujales teaches at the Gainza Central School and was a finalist in the rawitdawit (poetry) category of the Premio Arejola in 2007.

Honesto M. Pesimo, Jr. has won national awards for his poetry and was cited in the rawitdawit category of the Premio Arejola in 2004 and 2007. He teaches at the Concepcion Pequeña High School and Mariners’ Polytechnic College.

Estelito Jacob, Jun Pesimo and Marissa Reorizo-Casillan co-edits Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura. Issa Casillan was the gold medallion winner of the osipon (fiction) category of the Premio Arejola in 2007. Esting Jacob is an award-winning poet and fictionist and is an avid painter. Apart from his poetry prizes, Jun Pesimo is an award-winning photographer.

Boyet Abrenica is one of the region’s most notable young visual artists today. He has designed literary titles and books of history and is the art director of Biggs Food Corporation.

Manny Salak is a senior graphic designer of Goldprint Publishing House. He was a finalist in the 25th National Shell Painting Competition.

The grand launch is in coordination with the Development Institute of Bicolano Artists Foundation, Inc., Premio Tomas para sa Literaturang Bikolnon, Kabulig-Bikol and the Avenue Plaza Hotel. The Naga College Foundation Cultural Arts Center will render performances during the launch. Noted Bikol writer and scholar H. Francisco V. Penones will be the keynote speaker.

coming soon

one out of five books from Bikol....

magburulig kita

Haloy na an panahon na nagkaigwa kita nin antolohiya nin mga nakasurat sa manlain-lain na Bikol asin ngonyan na kitang nagkakaigwa kaining panahon nin pag-ilolo, marahay na an gabos mag-ambag kan saindang mga rawitdawit sa paagi ki pagsaysay asin pagmukna, paghiling sa satuyang kinaban na Bikol, an satuyang agimadmad na masususog ta man nanggad sa satuyang mga agi-agi.

agimadmad, gabos kita magbulig

CONTRIBUTIONS are now accepted for The New Anthology of Poetry in the Bikol Languages. Contributions shall be unpublished poems exploring the theme "Bikolnón na agimadmád (Bikol consciousness)"—memories, experiences, realities, images, and other aspects of being a Bikolano.

Contributions shall be in any of the Bikol languages, with corresponding translations in English. Editors however, shall have the discretion to edit translations. Each contributor may submit one to three entries; and a short bionote.

The anthology will be edited by Kristian S. Cordero, Marne L. Kilates, and Victor Dennis T. Nierva.

Please send your contributions to bikolit@gmail.com.

A BIKOL POETS FOLIO

Marne Kilates has this for us. Go and visit the site

rebyu kan gibsaw sa salakab ni aguay

PAGDAKOP KAN LIWANAG
Kristian Sendon Cordero


Sarong pagbasa sa librong Gibsaw sa Salakab
(2007, AMS PRESS: Naga City)
ni Bernando Miguel O. Aguay


Sa satuya, an tataramon na ‘sira’ igwang pusod na katakod sa mga tataramon arog kan ‘panira’, ‘rira’. Kun kaya an sira bako sanang limitado sa kun ano man an biyayang itinatao kan satuyang kadagatan asin mga biriko-bikong salog asin sapa, kundi kun ano man an may koneksyon sa satuyang ngimot. Kun sinabi tang ‘anong panira mo?’ o ‘anong isira mo?’ Dai man baga ini nangangahulugan na an ‘sira’ idtong igwang hasang asin kaliskis? Nahapot kita kun anong sira iyan minsan aram tang gulay ini, o an sira bangot sana man ngani. Ano ta pinunan ko sa sira? Ini nin huli ta ini an rawitdawit na napukot, nadakop, nabitik ni Bobuy Aguay sa saiyang enot na koleksyon. Dawa ngani naglalanubig an koleksyon na ini nin huli sa mga imahe kan uran, kadagatan, baha, payong, bubon, iiba ta naman an dugo, an ganot, asin luha dai maiibitaran na an gibsaw na nangyari sa salakab iyo an sira na minaliwanag, sira na bako sana sa dagat, kundi si sira na metapora kan gabos na makintab, kan gabos na nagkikilyab, bulawan siring kan ‘…Sarong gugom nin paroy sa kamot/sabwagan sa lapok sarong tambubong an balos…/Dalugi sa lapok na may abono nin pagkamoot/minaburak, minabuswak nin banhing mahamot.’ Asin dai man pinalampas an liwanag na ini sa bisyon ni Aguay sa paghiling niya kan mga bitoon asin aninipot na iyong minapurong-putong sa madiklom, nagliliwanag na imahinasyon kan parasurat asin ano pa an orog kaliwanag kundi an paggamit kan tataramon na napukot kan satuyang dila, an Bikol ni Aguay na nagdakula sa Calabanga asin nagraraba-raba ngonyan sa Naga asin orog na pinapakusog asin pinapaisog siring kan pulang sirum na sigun sa sarong persona ni Aguay:
‘Kun makakapili/ nin kagadanan/muya ko kan kagadanan kan pulang sirum/nakikilaban/nangangangat/sagkod sa huring kusog/kan hinangos.’

An imahe kan ‘sira’ na iyo man an nangungurog na sa koleksyon na ini asin dai man pinalampas tawan nin relihiyosong pagpapakahulugan ni Aguay. An sira na ginamit man simbolo kan mga enot na Kristiyano, an sira na nagpapahayg ki manlain-lain na buhay, nin pagkakaiba-iba na garo baga sinda kinaban man na parehong naghahangos, naghihingowa na mabuhay sa hiwas kan kadagatan. Ini an sa hiling kong dominanteng pigtutukar kan mga parasurat ngonyan sa satuya na minapatunay na duwa pa man giraray an nangungurog na institusyon sa satuya ini an kampanaryo asin an radyo (na kadaklan kapot baga kan satuyang mga pulitiko). An mga enot na rawitdawit sa koleksyon nagpapahiling na an sekular na arog ni Aguay naghahangos man kan relihiyon Katolisismo dawa mahihilingan ngani nin pagtuytoy si Aguay sa kun ano an saiyang posisyon sa magkapirang bagay siring baga kan pagduta sa imahen, paggamit kan imahen na mga banal bilang imahe nin pagkatagalpo niya sa istatwang gapo asin an pagkakulong niyato sa siring na paagi nin pagtubod na minalihis sa odok na kahulugan kan relihiyon na iyo an paglagpas o an pagtabang sa kapwa na iyo an pinakakongkretong imahe kan Diyos na binabarnis, gadan asin nagtutukal na an pinta sa Hinulid.

Kun siring an nadakop sa salakab iyo an epipanya na kaipuhan kan lambang parasurat rawitdawit, an paghiling sa mga kinatudan na bagay sa bagong paagi asin sa paaging ini padagos na mabubuhay asin magigin posible an buhay sa kinaban, na iyo an nagungurog na katugdan kan mga disipulos nin sining, an pagkulong tanganing makatalingkas, an pagpitik kan buton, an pagkulong kan panahon tanganing padagos ining maghangos sa satuyang imahinasyon siring kan mga retrato na satuyang tinitipon, siring kan kilyab na naghahali sa kamera. Nin huli kaini kaipuhan na pakusogon kan parasurat asin kan mga nagmamawot na magsurat an gawi nin de-familiarization, sarong gawi na tinutukal mo an sadiri mo sa kinatudan na bagay tanganing hilingon sa bagong liwanag an mga kinaban na nakapalibot saimo siring na an garo mga lumot na na nakadukot sa lanob kan mga sinehan arog kan Vic Theater na padalan Xmen na hiniling ni Aguay bilang mga kuhol na nakakupot, nagsusupsop sa matagas na edipisyo, sa kudal, sa diklom. Sigun ngani ki Louise Glück: ‘The poem may embody perception so luminous it seems truth, but what keeps it alive is not fixed discovery, but the means to discovery.’

Marahay man nanggad an pagsursi, an pakadakop kan mga berso sa koleksyon na ini. Dakula ining dugang sa satuyang panahon asin minaliwanag ini, arog kan kamrang na binutasan kan ina sa lanob tanganing tapuson an pagtios, pagbalubagi kan ini rinipado kan payong sa saud kan may sadiri kan dagang iniistiran. May mga sensilyo daw na mahuhulog sa mga hariging kawayan o mga bukbok kan panahon?

Sa kabilugan, mahihiling na ‘baad an gibsaw sa salakab iyo mismo an parasurat, an parasurat na giraray niyatong pighihiling asin dinadangog, an nagliliwanag sa satuyang panahon na orog kitang pigpupurisaw, pigpapahadit kan kadakul na bagay. Pwede man nanggad na an gibsaw, an sira na naghihingowang magpulag iyo man mismo an parasurat na arog ni Aguay asin an salakab iyo an banwaan na nagdidikta, nagrereseta alagad dai nagsasarig sa mas mahiwas na kadunongan asin kabotan kan uniberso, kan kinaban na kaya bulongon an sadiring helang, an sadiring lugad. ‘ Baad an salakab digdi iyo an kadaklan sa mga Bikolnon na dai pa man pagmakulog sa kultura, sa literatura, sa tataramon asin an mga parasurat iyo an minapulag, an mga sirang dai minasunod sa daguso kundi idtong minapulag, idtong minasabuhay kan kasaysayan nin paghingowa, nin paglaban sa mga institusyon na nagin nang mga kuhol sa diklom, asin kun sa kahuri-huri, magadan an sirang minapulag, madakop, masalakaban, mapukot, dai ta dapat gayod palihison an bisyon kan liwanag, madakop ta lugod ini. Kaya hilinga baya an sira na napukot sa lambat kan parasira, presko, abang linaw kan saindang mga buklat na mata, naglalanubig kan asgad, nasasagom kan tab’ang, hilinga baya an mga sirang nagpipilik-pilik pa, minsan idtong mga gadan na sira na nakahiling sa paabot na pagsirang kan saldang, ay, abaang kintab ninda, abaang kintab.

PAUROGON SADIRING TATARAMON

Ika-LIMANG Juliana Arejola-Fajardo Workshop
sa Pagsurat- BikoL
9 - 11 May 2008
Pili, Camarines Sur


Call for ENTRIES


ELIGIBILITY
Open to all Bicolano writers, at least 16 years old, and able to participate
in all workshop activities in Pili, Camarines Sur from the 9th of May until
the 11th.

REQUIREMENTS
Interested parties may submit 5 poems, 2-3 short stories, 1 full-length play or 2-3 one-act plays written in any of the Bikol languages. Literary pieces in English or Filipino may be accepted but works written in the Bikol language is preferred.

Entries must be original, typewritten, double-spaced, on a short bond paper and must be submitted together with a bio-data containing the author's brief literary background.

BENEFITS
Only twelve writing fellows will be chosen this year. They will be entitled to attend the workshop free of charge and shall be provided workshop materials and free board and lodging.

DEADLINE OF SUBMISSION
Entries sent by mail or courier must be received on or before April 4, 2008 and must be addressed to the Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol c/o Museo de Caceres, Holy Rosary Minor Seminary, Elias Angeles St., Naga City. Entries sent via e-mail should be a word document file and must be sent as an attachment to: SuratBikol@gmail.com. Deadline for electronically-submitted entries is on April 6, 2008.

For more information, contact JAFWPB Convener Carlos A. Arejola at 09185718616 or 2008 Workshop Director Kristian S. Cordero at 09175012287.

Leading Bikol writers have signed up as panelists and lecturers.
______________________________________________________________________

3 AKLAT ANI SA TAON KAN KINO

sa pebrero 16, 2008, sarabay an pagbusol kan mga libro, mga aklat Bikolnon sa Museo kan Legazpi. maghirilingan kita puon alas dyes sagkod ala syete nin banggi.

PENAFRANCIA LECTURE

INA ASIN MUSA:
Pirang tala mapapadapit sa Birhen kan Peñafrancia bilang Metapora
Kristian S. Cordero



1. Sa papel na ini mawot kong magtao nin magkapirang paghurop-hurop asin itutuga ko na preliminary an ginigibo kong pag-adal sa temang ini na gusto kong tukaron sa duwang direksyon.Enot, kun paano ko inaatubang an sarong teksto o an gawi nin sakuyang pagbasa asin panduwa an ‘ako’ bilang parasurat nin mga rawitdawit. Sa panduwang direksyon dai ko maiibitaran an pagsalaysay mismo kan proseso kan sakuyang pagsurat (creative process). Ini bilang paghiras ko naman, pagpasir’ip sa saindo sa sakuyang kinaban. An mga bagay na sasabihon ko saro sanang paghimasi, pagsapugay kan lulutuon na bagas o sabihon ta nang matanom sana ako nin mga almasi o masabwag nin mga bagong binhi tanganing igwa kitang pagorolay-olayan, tanganing igwa pang magsunod na mga diskurso sa maarabot na aldaw mapapadapit sa.mga bagay na sasabihon ko. Sa papel man na ini mawot kong ipahiling kun pano ginagamit kan mga parasurat an imahe kan birhen nin Peñafrancia bilang metapora o kun paano isinasateksto an simbolismo kan imahen kan birhen. Kun hihilingon, para sa tropikong lugar arog kan Bikol, an gubing ni Ina bakong a’ngay siring na si Rizal nakasul-ot parati nin overcoat, magsaldang, mag-uran man,itum man o kalburong puti an pintura kan istatwa kan bayani . Kun nagigibohan ta an Santo Nino na gubingan nin panlain-lain bombero, pulis, palaboy, doktor asin iba pa, an imahe ni Ina dayaday na minamantenar an siring na tabas kan manto, an disenyo, dawa ngani nagbago-bago naman an kolor kaini. Minsan dakul naman an kopya o replica kan imahen, pareho sana ini kan hitsura na sa enot na hiling pwede mo ining mamaluan na manta ray, garo sarong UFO. Alagad bako para sa satuyang mga Katolikong Bikolnon ta si Ina an satuyang patrona, reyna, parasurog, pararanga minsan na magluwas pa siya sa iba’ ibang hitsura.

2. An tema mapapadapit sa Peñafrancia bakong pasil na gibohon orog na sa konteksto kan Katolikong Bikol kun sain hinahangos niyato an relihiyon apwera sa buga kan bulkan asin mga motorsiklo na nagpakuriyat na sa satuyang rona, apwera sa nagkakalagang gata na igwang ba’ngot na balaw asin lada, apwera sa hangaw kan satuyang mga pulitiko. Asin nuarin kita Katolikong-katoliko kundi kada Setyembre, an bulan kan Peñafrancia. ‘Roman Catholic Naga! A city of parades and procession, of estampitas and barajas, of Pharisees and publicans, of faith and superstitions, of daily communicants and chismosas, of beatas and mahjonngeras, of saints and sinners.’ (Nagueños, Carlos Ojeda Aureus) Aram ko na igwang mga taong bako pang andam sa manlain-lain na pagbasa, manlain-lain na direksyon sa paghiling kan birhen asin an debosyon kan tawo sa saiya. Mawot kang papel na ini na hilingon an magkapirang akda sa satuyang literatura kun paano hinihiling asin ipinapahiling an imahe kan birhen sa pagsurat na hinihiling ko bilang gawi nin pagbilog nin Bikolnon na agimadmad (Bikol consciousness, kun baga igwa man kaiyan), na sigun ngani sa sinabi ni Filomeno Aguilar na an satuyang ‘regional identity’ nahimo asin napakusog sana kan 1924 kan kinoronahan asin minimidbid kan Santa Sede sa Roma an birhen kan Naga bilang birhen kan bilog na Kabikolan. An siring na dakulang pangyayari sa istorya kan satuyang rona, bagay na sinuportahan asin angay man sa programang ‘benevolent assimilation’ kan mga Amerikano na sinuportahan an eskima nin pagbaranga-banga satuya sa manlain-lain na rehiyon tanganing maibitaran an pagmukna nin nagkukusog na nasyonalismo na nakabasi sa rebolusyon kan 1896. Dai ko papalawigon an diskursong iyan mapapadapit sa kasaysayan dawa ngani masasabi kong hiningowa ko man na maghanap nin iba pang materyal na pwedeng makatabang sa pagsurat kan papel na ini. Kun kaya kaluyahan na masasabi na an pira sa sakuyang dokumentong ipapahiling sa saindo nakabasi sana sa pirang materyal na pinasubli sakuya ni Fabiana Arejola hali sa saiyang personal na koleksyon arog kan. Alagad aram ko na dakul pa akong materyal na kaipuhan hanapon tanganing orog na mapararom an sakuyang paghiling sa temang ini. Kun hihilingon, pira o saro pa sana man an nakaluwas sa kuweba ni Platon sa satuya kun hihilingon an satuyang kasaysayan sa Bikol. Alagad bako ining balakid na makakapauntok sa sakuya nin huli ta an kadaklan sa tekstong satuyang aagihan asin babasahon gikan sa panahon nin ikaduwang renasimiento kan literaturang Bikol asin iba pang magkapirang sinurat bago an nasabing panahon arog kan sinurat ni Luis Dato asin Antonio Manaog pati naman an mga nobena sa birhen na sinurat ni Florecio Yllana sa Inggles kan 1940 asin an Bikol kan 1945 tiyempo de giyera asin man an pagsasalaysay ni Apolonio Santo Tomas kan istorya kan debosyon sa paagi nin sarong espesyal na publikasyon na niluwas kasu pagputong kan korona sa birhen kan 1924. May magkapira man na rawitdawit asin osipon na sinurat kan mga kontemporanyong parasurat arog ninda H. Francisco V. Peñones Jr., Estelito Jacob, na parehong nanggana kan magtaong papremyo an lokal na gobyerno kan Naga para sa pinakamarahay na mga rawitdawit para ki Ina kan 1999, babasahon man an sarong tula ni Rizaldy Manrique asin man papasadahan ko an mga sinurat ninda Leonor Dy Liacco pati na si J. Antonio Carpio. Kadaklan sa mga tekstong binasa ko para sa papel na ini sinurat nin mga Bikolnon minsan dai man nakasurat sa anuman na Bikol. Si Datu midbid sa saiyang mga sinurat sa Inggles pati naman an mga poesiya na sinurat kan gurang na Carpio. (Kun hihilingon an mga libro ni Carpio, Carlos Aureus asin Dy-Liacco igwa kan imahe ni Ina sa saindang mga takop ibali ta naman an coffee-table book na Ina and the Bikol People asin an librong Ina ni Jose Fernando Obias.) An mga osipon man ni Aureus nakasurat sa Inggles asin para sa papel na ini, tatawan tang pokus an saiyang osipon na ‘Typhoon’. Apwera kaini, sisiripon ta man an nobela ni Alvin Yapan, an ‘Sa Sandali Ng Mga Mata’ kun paano ginamit ni Yapan an detalye kan birhen sa saiyang premyadong nobela. Igwa man na sinurat si Rolando Tolentino na sarong critical essay mapapadapit sa kultura nin pagsalat kun sain an eksperinsya niya sa Traslacion an naging saro sa spectacle asin an konsiyerto kan South Border. Minsan parehong nakabasi sa Manila, si Yapan namundag asin nagdakula sa Pili mantang si Tolentino man nag-istar sa Camarines Norte.

3. Ibabaing ko an papel na ini na garo baga luhay-luhay na paghali kan mga mahibhib’og na patos ni Ina, an saiyang manto, an koronang tinubog, an manipis na platang nakapatos, tanganing odok tang mahiling an babayi, an ina na kapot asin kulkol an saiyang aki. An gawing ini nin paghuba bako tanganing pagbasangbasangon arog baga kan ginibo kan sarong Traslacion na ginamit man na pasugmadan sa osipon ni Aureus na sabihon na an siring na gawi, sarong paglupig, paglugos sa birhen na ibinaing sa nangyayari diskriminasyon asin pangingisog laban sa kababaihan asin sa kapalibutan. Kun babasahon an osipon ni Aureus na may titulong ‘Typhoon’ na iyo an pangaran kan sentral na karakter na babayi asin an saiyang naging relasyon ki Padre Itos, magigiromdoman na bago an bagyong Reming, nag-abot muna si Rosing sa satuyang rona na siring kaperwisyo man an dinara sa satuyang banwaan. Alagad, sa mga arog niyatong may hayakpit na memorya, na an pagrumdom sagkod sana sa pinakahuring makusog na bagyo, marahay na detalye ining ginamit ni Aureus (an pagpangaran tanganing mapagpatong-patong an mga detalye kan Bikol, kan bagyo, kan debosyon ki Ina asin an isyu kan pang-aabuso kababaihan asin kapalibutan: ‘ I could not understand why she kept talking about the trees and how we have denuded our forest then shift the topic to her hair as if the tree and her hair were one and the same thing.’ (Aureus). Bako sana sa literatura an nasabing pagbasa, minsan sa ibang disiplina nin pag-adal arog kan sosyolohiya, minaluwas an anggolong an debosyon sa Bikol sarong malain na pagpahiling kan kausmakan asin pambabatos kan kalalakihan laban sa kababaihan na tinitipon an gabos na katauhan sa imahe kan alang-alang na birhen. An siring na pagbasa dai inuuyunan kan simbahan asin an gabos inaako o kaipuhan akoon na sana nin huli sa tradisyon. Kun kaya, an bagay na ini lalong nagpapakusog na an simbahan sarong institusyon nin patriarkiya. Dai maiibitaran man nanggad an siring na paghiling arog kan pagsabing male chauvinism sana man an selebrasyon, asin mahihiling an siring na tema sa osipon ni Aureus. Makangalas man nanggad na kita an pigtutukoy na ‘rape capital kan Pilipinas’ minsan kita man an saro sa pinakamidbid bilang ‘el pueblo amante Maria.’ Sarong nagiromdoman kong istorya na angay sa paghiling kong ihiras na man sa pagtiripon na ini an sarong pangyayari. Ini sabi-sabi sana man, asin nin huli ta nagtutubod ako na minsan an ‘sabi-sabi’ pwedeng magin sarong teksto siring na may kusog man an suba asin pwede ining tukaron sa mga arog kaining pagtiripon. Sarong pagkakataon kan nahubaan (o hinubaan) an birhen, sarong kardinal an nagtugal na gubingan giraray an birhen pag-abot kaini sa katedral. Alagad sa isip kan arsobispo, dai na pag-gubingan ta muya niya ipahiling an ginibo kan banwaan, kan mga boyador sa saindang ina. Alagad, nagpaliwanag an kardinal na nin huli ta siya Bikolano, yaon siya sa posisyon na an siring na pangyayari, dai na maiibitaran. Tradisyon an paliwanag kan kardinal mantang baguhon, ipahiling an sala sa tradisyon, an sabi kan arsobispo. Ano man an kinatapusan kan orolay, mahihiling ta na minsan an duwang lideres kan simbahan, igwa man daing pagkainuyonan sa kun pano hihilingon an debosyon sa birhen.

4. Kun matatandaan an enot na imprenta na dinara sa Naga bago matapos an ikaduwang pulong siglo ni Mariano Perfecto ipinangaran niya sa birhen kan Peñafrancia. Siring na may mga aki kitang binonyagan asin ipinangaran na sa titulo kan birhen kun namundag sa semana kan saiyang kapiyestahan. Alagad an siring na pagpangaran bako sanang limitado sa relihiyosong pagpapakahulugan kaini kundi sa madaling matandaan kaidto pa sagkod ngonyan an Peñafrancia bilang pangaran nin sarong establisemento, negosyo asin pribadong pagrorogaring. Minsan ngonyan, igwa kitang bus company na dinadara an pangaran kan birhen, sarong billboard sa paglaog kan Panganiban na imbes na artista o modelo an gamiton, tinawan nin highlight an imahe kan Ina sa tahaw kan mga payo nin tawo, sarong eksena nin Traslacion. Asin ini nin huli ta an Peñafrancia, an sinasabing pinakadakulang Marian Feast, ini man an nagiging sentro o spectacle kada Setyembre, an sagradong panahon sa Naga asin sa mga tawong pighihiling an Naga bilang mas sentro kisa sa Legazpi. Bako sana man ining digdi sa Naga, an Nazareno, an Santo Nino sa Visayas, mga relihiyosong imahe na ipinaparada na bilang turismo, bilang mga simbolo nin pagtiripon, pagkaburugkos sa sarong aldaw o pirang semana nin kaogmahan na sigun ngani ki Octavio Paz, the fiesta is like a funereal asin bako ining harayo sa satuyang eksperinsya. An Peñafrancia sarong relic kun paano hihilingon an pagultanan kan komersalisasyon asin relihiyon.

Puon kan panahon na magkaigwa na nin imprenta sa Naga, nasuportahan man kaini an mga publikasyon. Kun dati kinakaipuhan pang magduman sa Manila, an imprenta na dara ni Perfecto nagbukas nin panibagong kabtang tanganing pakusugon an publikasyon na nakasentro sa temang relihiyoso na iyo man sana an sinusportahan kan simbahan, an dominanteng institusyon kan panahon. Nagpadagos-dagos an siring na panahon nin pagburak nin mga babasahon na may bendisyon kan simbahan sagkod 1960. Kun tugotan man an ibang babasahon na mailuwas, ini yaon sa himno kan romantisismo, kan Moro-Moro asin iba pang palabas kun piyesta. An mga relihiyosong babasahon na nakasurat sa Bikol kan siring na panahon an saro sa limitadong paagi kun pano igwa pa kan siring na tataramon na Bikol-Naga na iyo man an lenggwaheng ginagamit kan kadaklan na parokya. Minsan masasabi tang halangkawon an ‘Spanish content’ orog na kan Bikol-Naga na iyo man an ecclesiastical center kan Bikol. Ini an rason kun tano an nagiging direksyon tanganing Bikolon an sarong bagay iyo na patanugon Kastila an sarong Inggles na tataramon. Kun siring kun igwa man nagin ‘biktima’ kan kolonisasyon ini an tataramon kan mga yaon sa lugar na ini, orog na pati ngonyan na naghaharalo naman an iba pang klase nin Bikol. Kun kaya, may mga nagtutubod na an Bikol na tunay, ano man an pagsabot kan tunay, iyo an tataramon sa mga loblob na lugar kan Camaligan, Canaman, Magarao, asin iba pang banwaan sa Bay Area.

5. Nin huli ta makusog an impluwensya kan Katolisismo sa satuya, bako nang makangalas na an mga nobena sa mga santo asin santa an sarong paagi tanganing an saro makanuod kan inaakong Bikol, nin huli ta ini Bikol kan poderosong simbahan. Aminado ako asin si Peñones na parehong taga-Iriga na an sakuyang Bikol iyo an Bikol kan Katolikong Bikol nin huli ta mga nobena an samuyang enot na binasa. Kan ako nagtungtong sa seminaryo, tanganing magpadi, nagdakula si pagmati ko kan nagpuon na akong magtaram kan ibang Bikol na ngonyan pigsusurat ko naman minsan may nagsasabing an Bikol ko, bakong purong Bikol na sakuya man na inaako nin huli ta ano man baya an puro sa panahon na ini? Kun hihilingon, mas pasil pa para sa mga taga-Rinconada an magtaram sa Tagalog na inaapod man na Filipino na tinutukdo sa eskwelahan asin pinapasikat man kan telebisyon asin kulturang popular kaibahan na an Inggles. An diskurso mapapadapit sa tataramon dai maisusuhay sa kolonyalismong eksperinsya niyato. Kaibahan sa isyu kan tataramon an literatura na siyang nagiging lunadan kan tataramon, sa pagpahiwas asin pagpalakop kan nagtataram asin man kan tataramon mismo. Sa kasong ini, manlain-lain na an punto de bista an mahihiling arog baga kan post-kolanyalismong diskurso na nagtatao nin pagriparo bako sana sa kolonyal na eksperinsya kundi nagsisiyasat man sa kamugtakan pagkatapos kan nangyari kolonisasyon na dai man natatapos sa paagi nin tuldok o garadanan. Sigun sa librong ‘Postcolonialism and Filipino Poetics’ ni J. Neil Garcia, sinabi niya na: ‘ Postcolonialism represents a form of reflection on the postcolonial situation—a situation of “agony” between the colonizer and the colonized; between the paradoxical, agonistic effects of the power of the subjects even as it subjectivates, that oppresses even as it opens up spaces or possibilities of resistance. “Postcolonial” is a term that points to the complexities and ambiguities of historical experience which has certainly varied from colony to colony and from people to people, but which emerged from the same, singular fact of colonization.’ Sa istruktura kan postkolonyalismo, binanggit ni Garcia na dai man ini nangangahulugan nin kapangganahan asin bako man ining istriktong mobyemento minsan dakul sa mga nagtutulod kan siring na ‘ismo’ bilang saro man na lehitimong pagbasa kan satuyang eksperinsya asin man kan kamugtakan kan banwaan. Imbes, kinakaipuhan kan siring na lente nin paghiling na orog na mahiling an kamugtakan kan dating mga sinakop/nasakop sa lindong kan bagong porma nin kolonyalismo. Arog baga kan satuyang eksperinsya na padagos pa man na nabibitik kan konsepto kan ‘luwas’ bilang lehitimong pagpapatunay kan pagkayaon, kan kaiyuhan kan ‘laog’. Sa kadaklan bagang suanoy, na piguusip satuya kun ano an pinaghalian kan pangaran kan sarong lugar, mahihiling na tulos an dai pagkasinabotan kan duwang istranghero. Sa usipon, parating magkakanupungan an ‘katutubo’ o taal sa dayo. Mahapot an dayo kun ano an pangaran kan lugar asin nin huli sa balakid kan tataramon, sasaboton asin maboot man na sisimbagon an kahapotan sa pagpinsar na an hinahapot iyo kun ano an yaon sa saimo arog baga kun ano an sukbit mo o kaya kun ano an dara-dara mo? Sa puon pa sana malinaw na dai nang pagkasinabotan asin ini orog na mahihiling sa eksperinsya kan kolonisasyon. An dayo an maadal kan tataramon kan taal mantang an taal man mahingowa na mabuksan an kinaban kan dayo sa paagi kan paggamit, pag-adal kan tataramon. Nin huli kaini masasabi ta man nanggad na talaga sa kapinuan iyo na an tataramon. (In the beginning is the word.) Kun an mga Kastila nag-adal kan satuyang tataramon asin ipinangalad na prutas an saindang tataramon, iba naman an nagin estilo kan Amerikano na pigduldulan satuya an saindang tataramon bilang satuya. Kun igwang limpia de sangre an mga taga-Espanya, ginibo kitang Little Brown Brother kan mga Kano. An mga historikal na detalye, an pira sa mga bagay na sa hiling ko orog pa niyatong kaipuhan na pag-adalan siring na pig-aadalan niyato an dalagan kan satuyang literatura na pwedeng magtao nin alternatibong pagsaysay kan satuyang panahon.

6. Sa diskurso kan postkolonyalismo, dai man pighuhukoman an kolonyalismo bilang gibong maraot o sala. Dai man kaini pigpapadakula an panahon bago umabot an kolonyalismo bilang ideyal asin inaagyat an gabos sa pagbalik sa orihinal na kamugtakan. Imbes, tinatawan sana kaini nin bagong pana’awan an magkapirang bagay na pinadrinohan kan kolonyalismo tanganing an siring na poder, an siring na pag-isip, padagos na paluyapon, padagos na pangatamanon kan mga nasa poder tanganing dai sanang ribok na garo baga an boot sabihon kan katoninongan iyo an paga-ataman sa status quo. Sa papel na ini hihilingon ko an imahe kan Peñafrancia bilang ina asin musa kan mga parasurat kaidto asin ngonyan. Paano ipinapahayag o ipinahayag sa mga obra kan satuyang mga parasurat an postkolonyal na kondisyon? Ano an nagbabagong pagkasabot sa konsepto kan ‘musa’ na sarong himo kan pansulnopan na kaisipan? Igwa man daw kita kan siring na pagkasabot o sa halawig na panahon inako ta naman ining parte kan satuyang agimadmad nin huli ta an ‘musa’ yaon sa gabos na kultura, nagbabago sana an pagpangaran, nagbabago sana an imahe? An musa na nag-aako nin pandok asin lawas nin babayi pareho man na daw sa sinasabing daemonia kan mga Griyego o ini an duwende na sigun ki Lorca iyo an kusog na nagtatanyog asin bakong anghel o musa an nagtutulod sa disipulos kan arte na maghimo, maglalang kan saiyang obra? Para ki Lorca, ‘The Muse dictates and, in certain cases, prompts. There is relatively little she can do, for she keeps aloof and is so full of lassitude (I have seen her twice) that I myself have had to put half a heart of marble in her. The Poets of the Muse hear voices and do not know where they come from; but surely they are from the Muse, who encourages and at times devours them entirely. Such, for example, was the case of Apollinaire, that great poet ravaged by the horrible Muse with whom the divinely angelic Rousseau painted him. The Muse arouses the intellect, bearing landscapes of columns and the false taste of laurel; but intellect is oftentimes the foe of poetry because it imitates too much, it elevates the poet to a throne of acute angles and makes him forget that in time the ants can devour him, too, or that a great arsenical locust can fall on his head, against which the Muses who live inside monocles or the lukewarm lacquer roses of insignificant salons, are helpless.’ Ano man an imahe na kuahon kan pwersang ini asin ano man an pagkakaiba kan mga apod sainda, makusog an pagtubod ko na digdi mahihiling na kaipuhan kan disipulos kan arte na magkaigwa nin pang-agyat, kaipuhan niya nin kitkilat, kaipuhan niya nin kusog na matanyog kan saiyang sadiri, kaipuhan niya na maghali paluwas sa sadiri niya tanganing mahilingan nin bagong liwanag an mga ordinaryo asin gwardyadong teritoryo. Kaipuhan niyang baliktadon an saiyang gubing tanganing makabalik giraray sa kinamugtakan asin makahali sa paon kan mga engkanto. Mahapot kita, kaipuhan daw an inspirasyon sa pagsurat? Kaipuhan dawn in tawong matulod saimo sa pagsurat kan mga berso? Sa Romantisismong paghiling, sasabihon na iyo an simbag sa mga hapot na ini nin huli ta kaipuhan na igwang pag-dusayan, an musa na arog ki Francesco Goya na susunudon dawa an musa sa pagkatao ni Ines Bilbatua nabua na, nin huli ta an musa an mahirong daraga sa kadlagan, an ada, an diwata, an babaying nagliliwanag na bakong harayong ibaing man sa birhen kan mga Cimarrones na kun iisipon iyo man an bersyon kan Maria niyato. Kun igwang Mariang Makiling an mga Tagalog, asin Maria Sinukuan an mga Kapampangan an Bikol igwa man Maria asin ini an Maria kan Israel, kan Kristiyanismo. Bako ini sa bukid nakaistar arog ni Makiling asin Sinukuan kundi sa Romano Katolikong Basilika. Alagad matatandaan, na an mga Cimarrones iyo si mga tawong nakaistar man sa bulod, sa may dapan kan Bukid Isarog na iyo an naghagad nin patrona nin huli gayod ta nawara bigla an saindang diwata, an saindang ada sa paglaog kan kolonisasyon. Iba man an paghiling kan konsepto kan inspiration sa parasurat na Wislawa Symborzska na para sa saiya, bako nin huli ta may inspirasyon an parasurat kaya ini nagsusurat, bako nin huli ta igwang kinakamotan (beloved, kalimitan imahe kan babayi) kun tano ta an parasurat (lover, kalimitan imahe kan lalaki) naghihimo nin mga himno nin pagkamoot, pagrokyaw sa kagayonan, sigun sa babaying parasurat kan Poland, an inspirasyon bako sana man sa totoo para sa mga disipulos kan arte. An inspirasyon yaon man sa mga drayber asin parapapadyak na nagkakayod, sa parasira na mahigos asin mahigot na inaapon an saiyang pukot sa kahiwasan kan dagat. Pwede man daw na an kapwa lalaki magin musa o aakoon ta sana an klasikong imahe kan musa bilang babayi? Pwede man daw na sarong lalaki an magin inspirasyon sa pagsurat o dapat parating si Dante para ki Beatrice, si Balagtas ki Selya? O ‘baad an simbag sa kun ano o siisay an inspirasyon ko sa pagsurat kaya sanang simbagon kan pagsabing ‘dai ko aram.’

7. Sa mga naenot na obrang niluwas puon kan orog na magkusog na an debosyon sa Ina, mahihiling an gabos na akdang sinurat nakatuon sa imahe kan birhen bilang relihiyosong simbolo, bilang sarong relic. Musa daw an paghiling sa imahe o Ina na kaipuhan na pamibian, arangan? Kun mahihiling an mga tekstong naisurat sa bulawan na panahon kan Katolisismo sa Bikol limitado sana sa gosos asin mga rawitdawit na nasa tono nin pagpamibi na garo baga pig-iilusyonan an birhen tanganing itao an mga diyosnon na balaog. Kun hihilingon ngani an teyolohikal na aspekto kan pagtubod ki Maria sa Kabikolan, may sarong bersyon nin milagro, an Birhen kan Angustia na ngonyan nasa retablo kan parokya sa Nabua na si Maria an nagsugong, nagsagang kan pagbaak, pagtuga kan bulkan sa Iriga na pinagboboot kan saiyang aki. Ibang klase nin mediation an ginibo digdi ni Maria na minaluwas na iyo nang nagligtas sa labing kaangotan kan saiyang aking diyos sa banwaan. Sinurog kan ina an banwaan alagad sa huring parte kan usipon minaluwas an pagsaralak kan mga rakdag, kan mga manlain-lain na detalye na iyo an dai maiibitaran sa kulturang pataram (oral culture), na lalong minadakula an dating sadit, nagiging kalangkaw na kan niyog, nagtuga na an gabos na bulkan sa Filipinas asin iba pang detalye, puon sa halas na nagbabantay, naglalabang bitis kan istatwa na nakua matapos an pagtuga. Makangalas na minsan may parokya na sa nasabing parte kan Iriga asin minimidbid kan simbahan an popular na debosyon kada Enero 4 (an aldaw kasu pagtuga asin pakakua kan imahen) na dai man sinusuportahan kan mga historyador bilang tamang detalye, mayo man na ginigibong dikreto an lokal na simbahan sa debosyon na ini sa birhen. Sa ibang rona kan Bikol, igwa pa man na imahen kan birhen na sa hiling ko ngani mga marginalized Marian devotions (arog kan Salvacion sa Tiwi na iyo man an provincial patroness kan Albay o an Lourdes sa Iriga kun sain ginigibo an pinakadakulang Tinagba), nin huli kan kadakulaan kan debosyon sa Peñafrancia. Ini nin huli ta an Naga asin an Peñafrancia nailugar na sa mapa kan satuyang kolonisadong agimadmad. Alagad dai man ‘nagmini-mini-mayni mo’ an mga Kastila sa pagpili kan Naga bilang magin sentro asin istaran na mismo kan birhen sa paglihis kan panahon, sinusuportahan ini kan pag-adal ni Danilo Gerona na igwa nang komunidad nin mga tawo sa parteng ini kan kinaban kasu pag-abot kan mga Kastila. Sa pag-adal ngani baga ni Gerona, binanggit niya na Naga konektado sa halas kan mga taga-India asin bakong gikan sa kahoy na narra kun sain an kabilutan kan mga dayo an naging lehitimong pangaran na kan lugar na inapod man na heart of Bikol asin an maogmang lugar. An kapangyarihan nin pagpangaran an dominanteng tema sa istorya kan satuyang kolonisasyon na minsan baga ngaya an Iriga hali man sa tataramon na ‘y raga’ (where there is land) kun sain an mga dayo an naggiya kan eksodus kan mga tawo paluwas sa hababang lugar kan Nabua na parating pigbabaha sagkod ngonyan minsan ngani an Iriga iyo naman asin tibaad mabaak naman talaga an bukid nin huli sa pagtupag kan daga ta mayo nang mga kahoy asin malala an quarry. Sa istoryang ini nin pinaghalian kan pangaran na Iriga mahihiling an imahe nin tagapagligtas kan mga dayo na iyo an namuno sa eksodus na ginibo kan mga tawo na gikan sa Nabua. Alagad iba man an pagtubod ni Peñones sa bagay na ini, an sabi niya konektado an Naga na halas sa Irago na halas man. Para ki Peñones, sa halas na an apod Irago hali an pangaran na Iriga asin magigiromdoman man nanggad na si Oryol, an babaying halas sa epiko sinasabing nagtatago sa bukid kan Asog kun sain iyo an pinakasentro kan relihiyon bago uminabot an mga dayo. Bako daw na si Oryol an dating parasurog kan mga Cimarrones? Si Oryol na pigpahangos giraray ni Yapan sa saiyang nobela bilang an bolang maitum kan satuyang mga mata, si Oryol na dai kayang daugon ni Handyong na kaipuhan sanang makipag-ulian kan tawo sa halas, sa pwersa, na iyo an kapalibutan. Si Oryol man gayod si Rosing kan osipon ni Aureus na inabuso kan banwaan, na binabanog kan saiyang agom alagad malipot na inako kan institusyonal na simbahan na igwa pa man rakdag kan suanoy na katukdoan na an hawak sa demonyo. Si Oryol an daragang magayon, an dai kayang daugon kan tawo. Alagad, nadaog an imahe ni Oryol, nagin siyang demonyo siring na an halas naging demonyo man sa Hudiyo-kristiyanong tradisyon, nagin demonyo sa kapangganahan ni Yahweh laban ki Baal. Alagad hilingon ta an mga bas relief, an mga templo sa India, an halas iyo an kadunongan, an halas iyo an tabang sa oma kan pesteng mga kino. Kun si Oryol an dating patrona kan mga taal, nadaog daw siya kan imahe kan Peñafrancia siring sa natitimhakan ni Maria an halas na nakapurupot sa kinaban o siring sa saiyang kapangyarihan, naghimo sana si Oryol nin panibagong pandok sa katuhan kan birhen? Ano an kahulugan kan halas na nagbabantay sa retablo kan birhen? Ano an kahulugan kan sabi-sabi na kun gusto mong mahiling an kagayonan kan Mayon, dapat magduman ka muna sa sangktwaryo ni Ina? Ano an bulkan asin si Ina saro sana? Asin kun si Oryol an simbolo kan kapalibutan, ano an ginigibo niyato sa kapalibutan? Sa istorya ni Aureus matatawan kita nin imahe kan balos kan kapalibutan, o kun ano an epekto kan mga gibo kan tawo laban sa kapalibutan na pinataram niya sa persona ni Rosing- na iyo man an birhen- na iyo man an kapalibutan: ‘ I did not quite understand where she was going, for she kept mentioning the word Traslacion. It did not make sense to me. In fact, none of the things she told me that last night made sense to me. For example, when I asked her if she was coming back, she said yes, but in another form. I asked her what she meant by that, and she answered by talking abouth deaths, strong winds, floods, famine, epedemic. I started to worry about her mental health, especially when she kept describing ripped-off roofs, drownings, brown-outs, stranded passengers.’ An isog ni Oryol, iyo an isog kan bulkan, an rapado kan bagyo, na garo baga kita kun nagboboya ki Ina. An haros parong asupre, sungaw kan hawak asin an hiro kan kawaran sa sentro kan boya. ‘Nature is both energy and struggle.’ Kun si Oryol konektado sa imahe kan birhen, an mga pamibi, gosos, rawitdawit na binabanggit niyato, mga pag-arang tanganing kita tabangan, tawan nin ranga. Ano pa an pinakamakusog na imahe kan kadiyosnan kundi an kapalibutan? Na sa enot na pakahiling kan tawo kan saiyang kapalibutan, sinamba niya ini. Idolatry to nature is man’s first sin not disobedience. Sigun sa Heswitang parasurat: ‘ The world is charged with the grandeur of God.’ Asin an kapalibutan na ini, an kinaban na ini ‘where the cultivation of souls is only possible (Gamalinda), minahiro sa imahe kan paglalang, pagwasak, pag-almasi, pagbago, kagadanan, kapinunan. An tawo minadulok sa imahe kan diyosnon na kapalibutan, hilinga an sarong rawitdawit ni Antonio M. Manaog na nagluwas sa Kalendaryong Bikol kan 1950 kun sain bakong pwersa kan kapalibutan an saiyang hinahagad tabang kundi an paglaog kan modernisasyon na para sa daan na kinaban, tumang, asin balakid sa pagtalubo: ‘An ‘modernong lakaw mga bagong sirang,/Panong karigsokan asin kalangkawan;/Mayo nang pagmidbid, gibong kagalangan/ Sa magkasimotao, magurang siring man.’ Nagluwas an rawitdawit na ini bilang paggiromdom sa ika duwang pulo may limang taon na anibersayo kasu pagkornahe ki Ina asin mahihilingan nin padagos na tono nin paghagad tabang sa birhen, na sa padagos na paglakaw kan banwaan, yaon man lugod parati an birhen, mapag-ampon, minataong ranga sa mga may helang na sa halawig na panahon dakul an naisurat na mga bersong arog kaini na agid sa mga gosos na mahihiling sa mga nobena sa Peñafrancia. An gosos wawalohan na bersikulo asin wawalohan na istansa: ‘Oh maputing azucena,/cabinibining Maria,/an caogmahan mi ica,/asin samuyang catig pa./ Saimo, Oh reinang mahal,/ Cami gñani nasarig man/ na samuyang macacamtan/ An lagñit camurawayan.’ Bitoon, burak, katig, korona an mga imaheng tinawan nin Kristiyanong interpretasyon o pagbasa na saro man na istratehiya kan simbahan na sa paagi kan arte, kan poesiya, kan mga biswal na arte maipahiling an adal na moral, an leksyon, an katekismo na sa kagayonan kan mga baga-bagay sa palibot yaon an ngirhat, an pagkatakot sa dakulaon na reyalidad nin kagayonan. Giromdomon ta na sana su sinabi ni Rilke na ‘ every angel is terrifying beautiful.’ Asin nin huli ta an kagayonan na makangirhat yaon sa mga bagay-bagay na yaon sa satuyang palibot, makakataong omay an arte: ‘Confronted with the vulnerability of beauty and the briefness of hope, human beings create art, to make the act of recognizing beauty timeless. Art is an organized response to what nature allows us to glimpse occasionally. Art sets out to transform the potential recognition into an unceasing one. It proclaims man in the hope of receiving a surer reply…the transcendental face of art is always a form of prayer. (gikan sa artikulong sinurat ni Marjorie Evasco)

8. An historikal na detalye sa pagsurat kan mga rawitdawit asin osipon dai maipapasipara kun hihilingon an mga teksto na sinurat mapapadapit sa birhen kan Peñafrancia. Minsan an mga mural na mahihiling sa Peñafrancia Avenue mahihilingan kan sarong direksyon nin kasaysayan asin malinaw na yaon si Ina. Arog man kaini an mga rawitdawit ni Estelito Jacob na garo modernong pagsasalaysay kan istorya kan debosyon ki Ina. Nagbanggit siya nin mga pangaran kan mga nakakua kan imahen asin ibinaing niya ini sa kamugtakan kan naghehelang na mga tawo kan banwaan. Kun si Ina an patrona kan mga nagehehelang, maoomayan niya daw an helang kan satuyang banwaan? Ano ta an Peñafrancia? Nin huli gayod ta Si Ina na simbolo nin nakaagi, na may benino pa sagkod ngonyan asin an nagungurog man na giya para sa paabot na panahon anuman an atubangon na sitwasyon kan rehiyon na ini. Ini man baga an sinambit sa coffetable book na Ina and the Bikol People. Maisog, nagtutumang man an nasabing proyekto minsan ngani gikan ini sa institusyonal na simbahan. Kaiba sa ibang proyekto nin coffetable book kun sain an parati mong mahihiling sa sala kan mga mayayaman, an librong ini, nagpapahiling kan mga pandok ni Janus, an magayon na rehiyon asin an saiyang istorya, mga selebrasyon asin an makanos na pandok nin kapagtiosan na nagsasadol an mga kagsurat asin kaghimo kan libro na magkaigwa nin bagong agenda para sa Bikol. Dai binutasan kaini an imahe ni Ina bilang metapora para sa bagong mauswag na Bikol. Si Ina an solamenteng imahe nin pagkasararo, nin pagkaboronyog. Alagad, sa hiling ko, igwa pang distansya tanganing maotob an bisyon na binanggit sa libro. Alagad, marahay na an siring na libro nagtao nin riparo sa kapalibutan, sa Bikol. May naipahayag na ini na dai kayang banggiton sa atubangan nin mga poderosong tawo kaibahan naman an pirang miyembro kan simbahan. Asin ini man an nahilingan kong direksyon kan mga sinurat sa kontemporanyong panahon. Kun sa mga rawitdawit ni Datu asin ni Manaog, asin iba pang Bikolnon, mahihilingan an pagpamibi, an paghiling sa imahe kan birhen na garo musa ining nagtutulod sa parasurat na magsurat para sa musa, an mga kontemporanyong akda, minalaog na sa iba pang persona kan selebrasyon ki Ina. Bako na sanang si Ina kundi minsan an mga padi asin orog sa gabos an tingog kan boyador, na nagkukurahaw nin Viva la Virgen. Sa osipon ni Aureus, sarong padi an nagtataram, sarong padi na mahali na sa ministerio bako nin huli ta siya may babayi kundi nin huli sa sarong babayi—si Rosing na ginugubak nin agom asin tinawan sana nin malipot na abaga kan simbahan na saiyang kinakaoyonan. Alagad kasu maarami niya na an pangyayari, tinawan niya nin lindong si Rosing, si Rosing na tinukdoan niya na marahay an Diyos, si Rosing na nagdakula sa simbahan alagad ‘literal na pinabayaan kan mga nasa simbahan’ kan ini maghagad na nin tabang huli sa pangkukulog nin agom. An epipanya kan padi nangyari sa pagluwas kan imahen kun sain itinao kan sarong boyador an panyo na igwang burda kan saiyang pangaran na nagiromdoman niyang itinao niya man ki Rosing kasu banging naghali ini asin nagpatanid nin mga kalamidad na kawsa man sana kan tawo. An rawitdawit man ni Peñones na Cancion kan Boyador minataram sa punto de bista kan sarong lalaking deboto. An makusog na imahe kan boyador na nagkukurahaw an ginamit ni Peñones alagad iba na an tono, may pagkabuyong na na garo baga agom o nag-iilusyon ining lalaki bagay na dai mo mahihiling sa mga rawitdawit kaidto. ‘Nagpaitok-itok ako/ sa ibang kinaban, kalangitan/nakalunad sa telebong,/ribong sa siamong hamot/kan saimong parong./ Ah, sakong sinasamba,/matiklod ako sa saimong atubang,/patitindogon an kandila/ na natipon kong pag-arang/ sa gabos kaining kaliwanagan/abot na ika marangrang/asin kita matunaw/asin ako mapakurahaw/ na daing pakiaram:/VIVA LA VIRGEN!’ Bako ining enot na tinapos ni Peñones an saiyang rawitdawit sa pag-omaw sa birhen na kamamatian nin sekswal na pagpapasabot. Sa tula niyang ‘Pagkakan nin Pinangat’ nagtapos man an rawitdawit sa pagkurahaw na garo baga igwang ginibong paglusob, siring sa pagkakan, pagkunsumo na iyo man nanggad an nangyayari sa ritwal na kita minalaog sa panibagong estado, panibagong reyalidad, panibagong paghiling sa hawak niyato asin ini an spectacle kan pagsalat na tinukoy ni Tolentino, an pangangaipuhan tang makapotan asin magkapot na orog na ipinahayag sa Traslacion. An siring na pagbasa minapararom na kan satuyang buhay-kamugtakan, asin an direksyon kan paghurop-hurop bako na nakasentro sa imahe kan birhen kun sa panlaog na kamugtakan kan sarong kaayon sa selebrasyon. An mga rawitdawit sa kontemporanyong panahon, nagibohan na laktawan an mga rawitdawit na garo pamibion. An mga rawitdawit ni Honesto Pesimo Jr. arog kan Kapa ni Ina, nagsasaysay man kan sosyo-pulitikal na sistema sa satuya asin minsan sa rawitdawit kong Peñafrancia na nagluwas sa sakuyang enot na libro ipinahiling ko man an magkapirang punto na sa hiling ko dai minauyon sa klase kan selebrasyon na igwa kita. Halimbawa, tano ta an salog na pigsasakayan ta ki Ina an pinakadakulang kali sa Naga?

9. Kun igwa man na rawitdawit na lataw an pagkamusa ni Ina iyo ini an rawitdawit ni Rizaldy Manrique, an Ars Poetica, kun sain ibinaing niya an paglapigot kan sarong boyador sa ekspwerso kan pagsurat. Marahay an mga imaheng ginamit ni Manrique sa rawitdawit na ini, an paggamit nin mga imahe sa Traslacion asin an pagbaing kaini sa gawi nin pagsurat arog baga kan panyong puti asin papel, an disposisyon nin kaandaman asin kalinigan asin an gawi nin pagkumpisal, asin an kaogmahan kan pagkahiling ki Ina asin an pagtapos kan panuga nin pagsurat nin sarong obra. Dawa hinahanapan ko ini nin ritmo asin tanog na arog baga kan Resuene o kayak an ludok kan daan na Ama Niamo, masasabi kong saro ini sa marahay na rawitdawit na naisurat na gamit an imahe kan Peñafrancia. Kun igwa man akong masasabing nahimo bilang saro man na parasurat iyo na an apodon ko si Ina bilang an itum na babayi na bako naman na bago o orihinal, ta minsan si Datu, inapod naman siyang ‘dark woman’. Kun igwa man nanggad na nagpapagiromdom kan pagmawot na makabaing ta si Ina bako iyan sa mga bulawan na nakapatos sa saiya kundi sa sadit na pandok niyang napapatos nin mga korona. An pandok na ini na satuyang inaarang, na humiling man satuya an natatadang pwedeng mahiling na kabilugan kan birhen, siring man kan saiyang omboy. Itum na babayi an apod ko saiya, siya an matabang sa satuya sa paagi nin pagtabang man niyato sa satuyang mga sadiri, ta siya yaon sa lambang saro sa satuya. May pagtubod an mga suanoy na Bikolnon na kun nawawara an bulan, hinahamil ini ni Bakunawa, asin tanganing maulang ini o kaya mailuwa giraray kan halimaw an bulawan, minagibo sinda nin selebrasyon, an Haliya. Nangangapodan ako nin bagong Haliya, nangangapodan ako bako sana tanganing matunlag si Bakunawa kundi gadanon si Bakunawa. Masakit ini alagad pwede.
10. Sa hiling ko, an mga binaggit ko sa papel na ini produkto man ako kan sakuyang direksyon tanganing agihan an dalan nin paghurop-hurop sa tabang kan postkolonyalismong diskurso asin iba pang ‘ismo’ na sa sakuyang paghiling magkakaigwa sanang balor, kun ini hihingowaon ko na hilingon sa lente kan sakuyang eksperinsya, kan sakuyang kamugtakan. Na sa panahon niyato ngonyan igwa pa man bagong paagi nin panlupig, bagong paagi nin pagpapasipara sa tawo asin sa banwaan. Delikado an ginigibong pagsalingoy nin huli ta igwang posibilidad na dai na kita makahiling sa padudumanan. Masakit an kalambrihon an liog! Alagad sa odok sanang paghiling kan satuyang kamugtakan, sa giraray an pagkaykay kan satuyang mga istorya, mabibilog niyato, maimumundag an mga bagong Bikolnon, na igwang odok na pagkamoot sa daga, sa buhay, sa kapalibutan. An mga imahe na nakapalibot satuya, an mga okasyon nin selebrasyon asin pagmundo, an dalagan kan panahon, ini an buot kong hilingon niyato giraray sa panibagong liwanag, sa panibagong paggamit kan imahe kan birhen bilang metapora kan satuyang kamugtakan, na sa mga imahe nin pagkawasak igwang minasup’ay na mga bagong milagro nin buhay, mga bagong silahis nin liwanag.

BERSO SA BEHIKULO

Design by Vic Nierva.


Kun mapapangyari, pwede kuta ining ihagad tabang sa NCCA, alagad, garo dakul pang papel asin panahon an kakakanon bago an nasabing proyektong ini mapangyari. Ano daw kun ihagad tang tabang sa mas harani sa NCCCA--sa Naga City Council for Culture and the Arts o kaya minsan sa mga NGO's arog baga kan Rotary o kaya Jaycess. Pwede man gayod an mga darakulang sakayan arog kan Isarog Lines, Penafrancia Tours o Raymunds. o minsan saro o dakul na mga pribadong tawo!

Uyon ako sa programang ini ta saro ining paagi tanganing madara ta pa lalo sa publiko ining mga obrang Bikol.
Si interisadong magtabang, pakitaas kan kamot ta kaipuhan mi an mga paradukot (parapasta).

OBRA NUEVA

(Binasa kan pagbungsod kan librong ‘Antisipasyon’ (Goldprint Publishing House: Naga) ni Vic Nierva kan Disyembre 20, 2007, sa Ateneo de Naga University)


Kan nagpuon akong magsurat sa Bikol, hona ko, malihis sana si gatol, mapapara sana paglihis kan panahon na ookuparon ako kan hinohona kong mas dakula pa sa buhay na ini. Nasala ako. An gatol, magingin mapa, sagkod na magin kontinente, hanggan sa maging kinaban na mismo asin sa ngapit sasakopon gayod an bilog na uniberso. Ano an kawsa kan gatol asin an dai pagka-omay? Ano ta pinili kong buhayon an gatol na garo mas dakula na ini kisa sa buhay? Ano an nangyari tanganing an dalan na ini an sakuyang pinili asin pipilion pa? Dakul na simbag alagad matao sana ako nin saro: nakanumpung ako nin iba pang kaibahan na siring sa sako, igwa man kan gatol, igwa man kan maldisyon na ginigibong bendisyon kan samuyang panurat, minsan sasabihon kong dawa may gatol gabos, iba-iba pa man giraray an paagi nin pagkagaw, an iba ninunos asin, an iba piglalahidan nin kun anong pampaomay, an iba nagkukurahaw, an iba garo pig-aapulas na garo baga nagpapaturog nin omboy, asin sa kun pano niyamo hinihiling an gatol na ini asin ano an samuyang ginigibo, digdi minalaog an pulitika kan samuyang pagiging magkatuod, pagiging mga indibidwal na parasurat. Gusto ko an pagkagaw kan gatol ni Nierva, minakua nin babaying halaba an buhok dangan piggugusgos sa mapulang kublit. Sa madaling sabi, naibahan man kaya ining tawong ini nin ungglo, kaya kaipuhan na santigwaron!

Saro si Vic sa mga tawong may gatol asin ngonyan ipinapahiling niya satuya an saiyang mga kinagawan, an iba lugad, an iba mapula siring sa pandok kan namomoot, naglalanubig na garo matang mapupusi sa paghibi. Ini an ludok na dara kan koleksyon na Antisipasyon na nahihiling kong sarong bago o mas pinapaorog na direksyon kan panurat ni Nierva asin ini mahihiling man sa mga gurangan na parasurat arog ninda Kilates asin Penones na naggibo kan dakitaramon o translations kan ibang obra ni Nierva para sa koleksyon na ini. Anong senyal ini, anong direksyon ini na nilalaog kan mga bagong parasurat sa Bikol?

Sa sakuyang paghona, ini nin huli sa hararom na pagmansay sa kamugtakan kan banwaan asin dai maiibetaran an pagsalingoy sa nakaagi, sa kun ano kan kita aki pa. Nakapadron sa memorya, sa paggiromdom na sa hiling ko marahay na prosesong kaipuhan na agihan orog na sa kaso kan Bikol na marikas na binabago kan mga pwersa sa luwas asin laog kan saiyang sistema asin kaibahan digdi an pangkultural na aspekto o an kabilugan mismo kan satuyang gawi asin paghiling sa buhay asin kinaban.

An koleksyon ni Nierva, sarong paglilili asin pagpaandar giraray kan saiyang sentral na metapora na iyo an tren na sunod sa salog, iyo an nagseserbing ugat kan sa satuyang rehiyon. Alagad, aram ta an nangyari, an mamundong nagin kamugtakan kan satuyang mga istasyon, asin kan lunadan mismo, dai ini nakasunod sa pagbago kan panahon nin huli sa manlain-lain na rason arog baga kan korapsyon mismo sa gobyerno asin an halawig na panahon na pagnegar, dai pagtao kun ano an dapat para sa Bikol. An tren kan nakaaging panahon, nagin arog man kan satuyang salog, napabayaan, pinabayaan. Asin kun ini an mga ugat kan satuyang sibilisasyon, anong klaseng hawak an igwa kita?
Dai niya man tuyo o uyonan an siring na pagbasa, an obra ni Nierva sarong makusog na pagpahiling kan satuyang pagkatagalpo, kan satuyang kawaran nin naginibohan para sa satuyang banwaan. Alagad bako sana ini an kusog kan koleksyon na satuyang binubungsod ngonyan, yaon man digdi an pida-pidasong pagpapahiling sa buhay kan mga Bikolnon, kontemporanyong kamugtakan, mga pamilyar na kanto, mga lugar, pagkakan, bagyo, asin an kapalibotan na naghahangos kan aso kan bulkan, kan nagkakalagang gata, kan aso kan tren, na binilog ni Nierva asin pinasangkay sa saiyang behikulo nin mga bersikulong toninong, nagraragubodob, nagsisiwit asin an siring na tingog an orog na naglalataw sa ngonyan na pagsurat sa Bikol: may hararom na pakagamot sa pilosopiya, historikal asin sa kaso ni Nierva, yaon an lirisismo, an kumpas asin an ludok kan tataramon.

Dai man dapat na lingawan na an mga dakitaramon na ginibo ni Vic kan mga klasikong obra asin kontemporanyong rawitdawit, an siring na gawi ni Nierva, nagpapahiling kan kusog kan satuyang tataramon na kuguson an iba pang konsepto asin reyalidad na nakasagom sa tataramon arog baga kan Ingles. Igwang sarong pusod an gabos na tataramon asin an literatura an ina.

Sinasabing an panahon na ini an renasimiento kan satuyang literatura, magayon asin nakakataong kusog na isipon an siring na pahayag, alagad, kaipuhan na siguradohon ta na dai ini ta nanalian sana kita o ta nagkakagaw pa an satuyang mga parasurat, kaipuhan na maghiwas an satuyang mga parabasa asin magdakul an mga tawong matulod para sa literaturang Bikolnon asin ini mapuon sa akademya, siring man sa media asin sa lokal na gobyerno. Orog lugod niyatong padangaton an satuyang tataramon nin huli ta kun totoong nag-nonosebleed an iba satuya pag nag-Iingles, sinasabi kong igwang mga nagagadan, naitum gabos an mata asin nahahalon an dila, kun papataramon mo nin Bikol.

Ta pinunan ko sa pagkagaw, tatapuson ko sa pagkagaw: an pagluwas kan enot na libro labi pa gayod sa pagkagaw minsan ngani kun sige mong kagaw, nagkakaigwa ka man nin labak o kaya ludog, alagad, an pagsurat labi pa sa pagkakaigwa nin labak, ini mas harani sa pagbabados asin pangangaki asin mayong madaog sa pagmati para sa sarong parasurat kan pagluwas kan saiyang enot na koleksyon, kan enot na libro. Asin tanganing masundan pa an siring na mga libro, dai sana kamo mag-ninong o mag-ninang na hanggang sana man sa kapot sa bonyag dangan makikakan pa, magpakimkim man, magtao nin regalo asin iyan mangyayari sa pagbakal nindo nin mga libro kan mga obra ni Victor Denis Nierva, an pinakabagong awtor hali sa Bikol!

carlo sat beside me today...

Bicol writer wins seat in NCCA-NCLA
BICOL literary arts advocate and writer Carlos Arejola was elected Southern Luzon Coordinator of the National Committee on Literary Arts (NCLA) in an election held December 10, this year at the Cebu Midtown Hotel in Cebu City.


The NCLA is one of the 22 national committees of the National Commission for Culture and the Arts (NCCA), the government’s cultural arm, and is mandated to promote the appreciation and development of Philippine literature.


In the past, two coordinators, one from the Tagalog Region and another from Bicol, sat in the NCLA executive council. Arejola is the first to sit in the said policy-making body as representative of the two regions. He will be sworn into office in Manila in January 2008 along with the twelve other coordinators from the other regions and occupy the post for a term of three years.


Arejola was nominated to the NCLA by the Kabulig-Bikol, where he is an active member, and the Development Institute for Bicol Artists Foundation, Inc. chaired by Mrs. Amelita Zaens.


A trainer of the Gov. L-Ray English Proficiency Program, Arejola has won two national awards for poetry and a Palanca award for screenplay. The literary projects he spearheads, the annual Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol and the Bicol-wide Premio Tomas Arejola para sa Literarturang Bikolnon, was awarded the 2007 Mayoral Recognition Award by the City Government of Naga. His forthcoming book of plays in Bikol and Filipino entitled Tuwiran Kong Sasabihin is due for release next year.


Also elected to the NCLA executive council were Jose Dalisay, Jr., Marjorie Evasco and Maria Luisa Reyes, coordinators for the National Capital Region; Priscilla Macansantos, coordinator for the Cordillera Autonomous Region; Juliet Mallari, coordinator for Central Luzon; Baldovino Valdez, coordinator for Northern Luzon; Hope Yu, coordinator for Central Visayas; Victorio Sugbo, coordinator for Eastern Visayas; Ricky de Ungria, coordinator for South Mindanao; Steven Patrick Fernandez, coordinator for Central and Northern Mindanao; and Servando Halili, Jr. coordinator for Western Mindanao. A coordinator for Western Visayas is yet to be elected. The election was facilitated by the Project Management Division of the NCCA.

---from Bicol Mail

COMING THIS JANUARY 23

One of the bright lights of the recent Bikolnon writing
renaissance, Kristian Cordero presents in his poetry
collection, PUSUANON, intimate sketches and portraits
of the people and land of his birth. He does this with a
confident hand, cool detachment and, very often, with
tongue-in-cheek humor. Fully in command of his material,
Cordero's poetic diction deftly fuses real and surreal elements
to elicit from the thoughtful reader not only high amusement
but also deep understanding.

--- LUIS CABALQUINTO

AN EBANGHELYO KAN LITERATURANG BIKOL

Marahay-rahay na matatapos an 2007 para sa literaturang Bikol. Yaon an pagluwas ki mga bagong libro nin mga Bikolnon na piniling magsurat sa ibang tataramon o piniling magsurat kan tataramon na magsurat sinda sa siring na tataramon (arin man digdi) alagad dai manenegaran na yaon parati an sensibilidad na nakagamot sa lugar kun saen tinalbong an saindang inulnan. Punan an pagbalangibog!




Mannahatta Mahal: Bikol poet expat's latest opus from UP Press

The University of the Philippines Press is proud to release award-winning poet Luis Cabalquinto's latest book of poetry.

Entitled Mannahatta Mahal: Collected Expatriate Poems, the collection boasts of 77 poems describing New York life as livid, lucid, lively, sometimes lonely, and, more importantly, larger than life—as seen through the poetic lenses of a Filipino living and working in the Big Apple.

A poem entitled "September Eleven" decidedly marks the start of the poet's latest inner and outer journeys, and eventually goes within and beyond that important event in any New Yorker's life. Here, we see Cabalquinto zoom in on the details of the streets, the people, the stores, the arts, the surroundings, even the birds and bugs that most take for granted on a busy day or active night. But as he points to these things, he pulls out to reveal meditations, ruminations and spirited thoughts about these observations. While there seems to be a default disconnection associated with life in New York, Cabalquinto is quick to point out its opposite, as he tells us of small pleasures one gets from the seemingly simple or mundane that fuels the fires of the soul, such as experiencing an outdoor classical music concert or quick restaurant meetings with dear old friends one has not seen for the longest time.

As another award-winning poet, UP College of Arts and Letters professor emeritus Gemino Abad, says of the collection, "With Cabalquinto, we enter the very heartland of poetry, its revels and revelations—there, a steady hand on the pulse of language, poise and vibrancy of expression, a clear-eyed venture into the heart's secret wagers, a maturity of insight touched at times with humor and tenderness."

Born in Magarao, Camarines Sur on January 31, 1935, Cabalquinto earned his BA in Communication at UP Diliman. He pursued further communication studies in Cornell University at Ithaca, New York under a Fulbright-Hays grant in 1968. It was in Cornell where he immersed himself fully in the world of poetry and fiction writing under the tutelage of notable literary writers. Cabalquinto was encouraged to focus on poetry when small press journals in the US began publishing his work. He also received multiple writing fellowships and awards such as the New York University Academy of American Poets poetry prize and the New York Foundation for the Arts fellowship award in poetry.

Since then, Cabalquinto's works have appeared in local and international publications such as Caracoa, Philippines Free Press, Philippine Graphic, Manoa, Asiaweek, and American Poetry Review, to name a few. He has been published in the U.S., Australia, Hong Kong, France and even in the Czech Republic.

Mannahatta Mahal adds to Cabalquinto's already impressive list of books which include The Dog-eater and Other Poems (1989), The Ibalon Collection (1990), Dreamwanderer (1991), Bridgeable Shores (2001) and Moon Over Magarao (2003).

In 2006, Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) awarded Cabalquinto the Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas for poetry. According to UMPIL, the award is given to "living Filipino writers who have contributed outstanding works in any language currently used in the Philippines and who have dedicated their lives and talents to the development, propagation and promotion of any Philippine literature."

Indeed, with Mannahatta Mahal, the UP Press continues to support outstanding works by writers like Cabalquinto in its mandate of championing talented Filipino artists.

Manahatta Mahal is available in the Philippines at the University of the Philippines Press Book Stores in Diliman, Baguio, Cebu, and Davao; Fully Booked; Solidaridad; Popular Bookstore; select Powerbooks and National Bookstore branches; and other distributors in Metro Manila and the provinces. In the USA, University of the Philippines Press books are distributed by the University of Hawaii Press and Philippine Expressions Bookshop.

Uni pa an masunod ngonyan na Disyembre hali sa mga kapwa-parasurat. Saro ki Vic Nierva dangan ki Frank Penones. Igwa naman nagluwas sa UP Press giraray na libro ni Marne Kilates.



Pagsakay sa Tren
(hali sa koleksyon na Antisipasyon (Goldprint Publishing House)
Vic Nierva

Daing girong an istasyon.
Alagad an nagkakapirang mga daghan
igwang pag-alangan, tibaad,

huli sa mga babayaan
o mga aabtan. Asin mamansayan
an nagbabaklay pang bulan

sa ibabaw kan mga kabukidan,
mga niyugan, o madidiklom
pang mga badang na tibaad man

dai na liwat magudák o matanuman,
minsan sa likod kan panatang
mabalik liwat. Minakusog

an mga boot huli ta maluluya
pa an dagubdub kan paaboton na tren
asin man an hinghing pang pagsilbato.

Harayo pa, harayo pa.
Alagad igwang tikba, o pungaw
sa huring kugos o huring hadok

sa namomotan. Alagad,
pag sinasárâ na kan kakahuyan
an tingraw kan tren

na nagpapasilyab sa mga kabóg*
na nagrurulupadan, minaiktin
an mga bitis, dagos kapot

sa mga dara-dara, pati naman
sa daghan na orog pang
pano nin bagahe—agom, aki,

tugang, katood, giromdom
asin an sadiring harong.
Asin sa pag-abot kan tren,

pagdangadang sa anden,
minaiba an kolor kan kublit,
nagigin siring ini sa buláwan—

minaliwanag an lawog
siring sa nakapintang kaogmahan.
Tibaad nakahilíng sa padudumanan

na sa paghona harayoon na marhay.
Asin an pag-akô minaabot.
Susundan nin sinublian na kurugusan

o luhang ngunyan sana maturô.
Paaram. Sa liwat. Asin an makina
ma-ayon sa nakakabungog na silbato.


*edible bats

Uni man an ki Frank hali sa saiyang koleksyon Cancion nin Tawong Lipod (Agnus Press)



Pagsasakat Sa Bulod

Tunok asin talahib sa agihan
may boot nang magtalikod sa dalan.
naling bitis sa mga kadootan
sa tarom nin gapo nalulugadan.

Alagad sabi kan mga nangengenotan
bistado an sangribong kabukidan,
"Omang tinumbahan nin kaibahan
orog na mahiwas sa kaitaasan."


Mountain Climbing

Thorns and reeds before us
someone thinks of going back.
Our toes strange besides to grass
bleed from the sharpest rocks.

But said our guide in front
who have known a thousand mountains
"The field where our comrades died
is wider at the steepest height."


Mag-ipos-ipus na nin pambakal.

PREMIO TOMAS AREJOLA 2007

TA NAGTATALUBO ASIN YAON AN LITERATURANG BIKOL
2007 Premio Tomas Arejola Para Sa Literaturang Bikolnon

Sinasabat nin dakul na kahapotan asin mga pagduwa-duwa asin makuring paglibak sa mga nagtutubod na para-ataman daa kan kulturang Bikol, an pang-apat na Premio Tomas Arejola Para sa Literaturang Bikol nakapahayag giraray na anuman na pinunan kun marahay an bisyon, minapadagos asin minatambo asin ini orog na nagpapatunay na an literaturang Bikol yaon asin naghihiro. Sa ikaapat na taon nin pagrokyaw sa pagpili nin nagungurog na obra sa Bikol, magkapirang paghorop-horop an orog na naglataw tanganing an ginigibong ini sa Bikol bako sanang dahilan nin pagkanali o marahay-sana-sa-puon na sintomas kan pagmating madali kitang panluyahan nin buot asin madara sa kun ano an sinasabi kan iba na dai man nganing konkretong nahahaman para sa satuyang literatura. An Premio Tomas Arejola nakagipaw na gayo sa mga ulang na ini, sa mga a’ngat na ini asin orog pa ining nagpupusog sa pagtao nin pag-omaw sa mga maninigong sinusurat asin susuraton sa mga tataramon kan Bikol.

Ginibo sa Saint Vincent de Paul Auditorium sa Holy Rosary Minor Seminary kan Setyembre 19, 2007, an nasabing okasyon pinadrinohan kan Arejola Foundation for Social Responsibility na pinamamayohan ni Hon. Ramon Arejola, sarong huwis asin kan saiyang mga kapamilya na kompwesto nin mga doktor, cultural worker, paratukdo, abogado asin padi. Sa pang-apat na taon, an nasabing grupo padagos na nagtutulod kan mga bagay na odok na nakakatabang asin nakakapararom kan paghiling kan tawo sa saiyang banwaan asin sigun ngani sa huwis, ‘An literatura an saro sa mga bagay na pwedeng gibohon na panalmingan kan sarong banwaan na nagmamawot na itugdok an pagkasararo na iyo an mabugkos kun pa’no kita nangingiturogan para sa banwaan.’

Sa okasyon na ini man kan pagrokyaw, nagin mayor na tagapagtaram an alkalde kan Naga, si Hon. Jesse Robredo na mapakumbabang inako an pirang eksperinsya kan personal na kasakitan sa tataramon na Bikol. Alagad sa bagong direksyon kan saiyang administrasyon minaluwas na yaon na an panahon tanganing an mga bagay mapapadapit sa tataramon na Bikol paorogon, suportahan asin papagdanayon tanganing makahimo nin sarong tataramon na mabukas nin mga bagong panan’awan. Inagyat niya na sa limitasyon kan satuyang kamugtakan, dai ini nangangahulugan nin katikapoan nin kusog kundi kuanon an pagkakataon na mapahiwas an pagsabot sa paagi nin paggamot sa sadiring tataramon. Inako an pag-abot kan alkade sa nasabing okasyon bilang marahay na sinyal na sigun ngani ki Fabiana Arejola, an ikaduwang pamayo kan Premio, ‘…marahay na iniandam (mo) an syudad sa paaging dai ta man dapat kaipuhan nanggad na lingawan an arte, an kultura. Ta an pagtalikod sa bagay na ini, pagtalikod man sa buhay, sa kagayonan, sa katotoohan na kaipuhan niyato gabos bilang mga tawo, bilang namamanwaan sa maogmang lugar nin Naga.’


Lain sa pagtaong onra kan mga pinakamarahay na obra sa rawitdawit, sanaysay asin osipon, nagtatao man an Premio Tomas Arejola nin lifetime achievement awards sa mga Bikolnon na parasurat, si buhay sagkod minsan si mga gadan na. Sa ikaapat na taon minidbid an kontribusyon kan cultural worker asin parasurat na Lydia Dy-Liacco kan syudad nin Naga asin an inhinyerong parasurat na si Abdon M. Balde kan banwaan nin Oas, Albay. Sa saiyang mensahe, ibiniklad ni Balde an pangangaipuhan kan banwaan nin mga parasurat orog na idtong sa osipon na iyo an nagtatao nin mga detalye asin naratibo na minahipno sa mga bakanteng parte kan satuyang istorya. Sinabi niya na minsan an parasurat naggagamit o nagsusubli na nin ibang tataramon, minabalik pa man giraray ini sa tataramon kan lugar kun sain ‘itinalbong an saiyang inulnan.’ Makangising tinapos ni Balde an saiyang halipot na diskurso sa paagi kan sarong rawitdawit sa arog niyang
‘nagugurang na’ asin tinawan na ngani ki siring an award. Magigiromdoman na an mga tinawan na kan nasabing lifetime achievement awards iyo sinda Maria Lilia Realubit, professor Emeritus kan Unibersidad nin Pilipinas, mga parasurat na si Gode Calleja asin Luis Cabalquinto, an kolumnistang si Levi Aureus asin si Luis Dato kan banwaan nin Baao.

Sa taon man na ini igwang katorseng nagdayon para sa tolong kategorya na hali sa probinsya nin Albay asin Camarines Sur. Magayon na igwa nang nagdayon hali sa banwaan kan Buhi na may halawig na pagkakalain sa ortograpiya asin sa pagtaram. Nangangahulugan ini kan makusog na buot na yaon na sa mga parasurat tanganing tawan nin pagpapadagos asin rarom an sadiring tataramon. Sa mga nagdayon, tolo an tinawan kan mayor na premyo asin sarong honorable mention. Daing gana para sa osipon. Si Victor Denis Nierva kan banwaan nin San Fernando, Camarines Sur para sa saiyang koleksyon na “Antisipasyon asin iba pang rawitdawit’ asin si Jaime Jesus Borlagdan kan syudad nin Tabaco sa Albay para sa saiyang koleksyon ‘ Ini an mga buhay ta’ an nakakua nin bulawan na medalya para sa kategorya kan rawitdawit. Mantang tinawan nin honorable mention sa parehong kategorya si Marissa Casillan para sa saiyang koleksyon ‘Paradakop nin Pangiturogan’ mantang si Judith Balares-Salamat kan banwaan nin Pili, an nakaguno kan mayor na premyo sa sanaysay asin iyong idineklarang Parasurat kan Taon para sa saiyang obrang ‘Ringgaw nin Imahinasyon, Kawat sa Pagtukdo’.

An mga nasabing obra mahihilingan nin orag asin gayon na nagtataong direksyon asin bagong pagpulso sa nangyayaring paghiro sa satuyang literatura. An mga rawitdawit ninda Borlagdan asin Nierva na parehong disipulos kan Aleman na parasurat ni Rainer Maria Rilke (sigun sa saindang sinabi), mahihilingan nin toninong asin hararom na direksyon, bagay na minarayo sa maribok asin pakurahaw na mga berso na kabaing kan satuyang Traslacion. Pilosopikal asin may pagkagamot sa reyalidad sosyal ini an dakulang kusog sa mga obra kan duwang hagbayon na parasurat. Igwa man sindang tibay nin pagpili nin tataramon asin kun paano ini gagamiton sa pinakahalangkaw na paagi, igwang sarong bisyon, siring sa kurtina na inapihap kan duros o mga bayong (gamgam) na abang gigian alagad nailaog sa kulungan. Sa sanaysay man ni Salamat, yaon an sarong eksperinsya nin pagtukdo nin literature, sarong giya ini na pwedeng gamiton tanganing orog na makalaog sa sistema kan akademya sa Bikol na pinepeste pa man giraray nin mga kaisipan na dai pwedeng itukdo an literaturang Bikol ta mayo man ini o kun igwa man, gabos sana man kauslaan, kun kaya mas pinapapaorog pa man giraray an ibang tataramon arog kan Inggles o Tagalog na Filipino daa.

Sa kabilugan, an Premio Tomas Arejola dakulang lakdang na na nagibuhan minsan kaipuhan pa kaining pahiwason an sakop, maglaog sa publikasyon tanganing mapahiwas an komunidad nin parabasa kan mga obra. Alagad, magkakanigong tawan mismo nin pagrokyaw an premyo sa pagkapital kaini an kusog-buot asin an pagtubod na mamomoton pa man giraray an mga Bikolnon sa saindang sadiring tataramon. Ipinapahiling kaini na igwang nagtatambong akdang Bikol na sa ngapit na panahon orog lugod na mamidbidan. Sa pagtiripon kan hapon na idto ipinahayag na kaipuhan an pagkaboronyog, kan lokal na gobyerno na ipinahiling kan alkalde asin kan saiyang duwang konsehal sinda Roco asin Sergio patin an mga miyembro kan akademya arog kan Ateneo de Naga, University of Nueva Caceres, St. Louis de Marillac School, Camarines Sur State Agricultural College asin kan seminaryo tanganing orog na mapauswag an nangyayaring paghirong ini sa Bikol. Yaon man an mga pribadong indibidwal na nagtutubod sa siring na paghiro, mga parasurat asin iba pang mamomoton sa literaturang Bikol na ngonyan minarokyaw kan bagong pagsirang sa panahon na pighahalat ta an darakulang malls asin mga call centers.

PREMIO TOMAS AREJOLA SEASON

Multi-awarded Writer, Pioneering Cultural Worker
to be Honored in Premio Arejola

Writer Abdon M. Balde, Jr. and culural advocate
Leonor Dy-Liaco are this year’s
recipients of the Premio Tomas Arejola Lifetime Achievement Award.

Balde, a native of Busac, Oas, Albay, has won prestigious national literary awards, including the Palanca, Gintong Aklat and the National Book Award. Although written in Tagalog, Balde’s tales are set in the region and distinguished for their celebratory Bikol sensibility. Dy-Liaco, on the other hand, is a Naga city resident and a long-time president of the Kabikolan Foundation Inc. and is a pioneering figure in Bikol cultural promotion and research. They will be presented the Lifetime Achievement medallion and a testimonial plaque at the awards rites of the 4th Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon on Sept. 19, this year at the St. Vincent de Paul Auditorium of the historic Holy Rosary Minor Seminary in Naga City.

Balde and Dy-liaco were chosen by a committee chaired by Judge Ramon A. Arejola of the Arejola Foundation for Social Responsibility, the body running the annual literary prize. Judge Arejola is the presiding judge of the Daet Municipal Trial Court. The other members of the selection committee include Carlos Arejola, Kristian S. Cordero, Fabiana A. Arejola and Mrs. Amelita Zaens.

The Lifetime Achievement Award was first conferred to Prof. Ma. Lilia F. Realubit, Ph.D in 2004. Dr. Realubit is widely regarded as Bicol’s foremost critic and cultural researcher. It has since been awarded to celebrated poets Luis Cabalquinto and Gode Calleja in 2005, noted Bikolista Levy Aureus and posthumously to Luis G. Dato last year.

Also expected to grace the occasion are the honorees in the Osipon (fiction), Rawitdawit (poetry) and the Salaysay (essay) categories, namely Judith Balares-Salamat, Adrian V. Remodo, Marissa Reorizo-Casillan, Irene L. Taniegra, Jaime Jesus Borlagdan, Ryan B. de los Reyes, Aida B. Cirujales, Eurely P. Arroyo, Jerico Rebadeo, Jhonald A. Caballero, Christine P. Cordez, Victor Dennis T. Nierva. They will be presented the Premio Arejola Diploma of Merit and are eligible to win medallions, the category prize of P2,500 and, ultimately, the Parasurat kan Taon title and P10,000 cash prize. Excerpts of the winning entries will be read during the awards rites by Janet Fabay, Evangeline Pontejos and Merlie Arnante. The public is cordially invited.

SanAG 7

ISANG PAGBULIG SA MGA ORAGON
Mga Binalaybay mula Bikol
Kristian S. Cordero

Kalimitan na ang gawain ng isang editor para sa mga ganitong koleksyon ay limitado lamang sa pagsasaayos ng mga obra ayon sa personal na pamantayan ng patnugot at ang paghahanap ng mga kawing na mauugnay o napapanahong tema na maaaring lumitaw at tingnan sa halos lahat ng akdang iniaambag para sa nasabing publikasyon. Ganito ang naging disposisyon ko sa pagtanggap ko ng mga lahok mula sa mga kapwa ko manunulat na Bikolnon na ipinagdiwang ang balitang bukas ang SanAg sa paglimbag ng mga akdang Bikol. Dito higit na mapapapatunayan ang kahalagahan ng pagiging kabulig ng bawat isa. Hindi naman malayo ang pusod ng Bikol sa Iloilo. Sa muling pamumulaklak ng panitikang Bikol sa huling bahagi ng ikalabing siyam na siglo ay makikita ang malinaw na koneksyon ng dalawang rehiyon sa pamamagitan ni Mariano Perfecto mula Iloilo na nagdala ng unang imprenta sa lungsod ng Naga, ang eklesiyastikong kabisera ng Bikol. Matatandaan na bago pa ang imprenta ni Perfecto sa Naga ay mayroon na itong pinapatakbo sa syudad ng Ilong-Ilong kung kaya hindi naiwasan ang paghahalo-halo at pagkakarooon ng tatak Bikol sa wikang Ilonggo at wikang Ilonggo naman sa wikang Bikol-Naga. Sabi nga ni Maria Lilia Realubit, isa sa pangunahing mananaliksik— a Bikol that is almost an Ilonggo and an Ilonggo that is almost Bikol.
Maging sa panahon ng dekada 50 ng nakaraang siglo ay patuloy pa rin ang ginawang palitan ng mga sulatin sa dalawang pook. Sa isang isyu ng kalendaryong Bikol ay may mga ginawang pagsasalin sa orihinal na Hiligaynon patungo sa wikang Bikol isa na rito ang talambuhay ni Papa Pio XII na sinulat sa Hiligaynon ni Padre Melecio Fegarido na isinalin naman na Casimiro Perfecto na siyang editor at nagmamay-ari ng La Panayana isang imprenta sa Calle Ledesma, Iloilo. Kung babatayan naman ang pagkakaugnay ng mga wika sa Pilipinas, masasabing tila magkakapatid ang mga wika sa Timog na bahagi ng bansa at kabilang na dito ang maraming wika sa Bikol. Kung kaya maging ang salitang kabulig sa Bikol man o sa mga Ilonggo ay nauunawaan bilang kasama, kaagapay, kaibigan sa pagbuhat ng isang layunin upang marating ang ideyal na estado, ang alternatibong dapat.
Pangbuena-manong handog sa koleksyon na ito ang ilang binalaybay o rawitdawit ng mga makatang Bikolnon na sina H. Francisco V. Peñones at Jason Chancoco ng Lungsod ng Iriga, Abdon M. Balde (Oas) Jaime Jesus Borlagdan (Lungsod ng Tabaco) sa Albay, Judith Balares-Salamat at Carlos A. Arejola (Pili), Adrian V. Remodo (Lagonoy) Victor Denis Nierva (San Fernando), Estelito Jacob (Camaligan) at ang seminaristang si Eric Bobis (Ocampo) sa probinsya ng Timog Camarines.
Sa pagbasa sa kanilang mga obra kakikitaan na ito ng mga agarang bahid na palasak na namamayani sa mga paksang tinatalakay ng mga makatang Bikolnon katulad ng mga isyung panlipunan at eksistansiyalismo o ang paraan at pagtataguyod ng pag-iral. Kung kaya kapansin-pansin na lumilitaw pa rin ang sensitibong pakikiramdam sa panahon at espasyong kinakabilangan ng makatang taglay ang kapangyarihang gawing biyaya ang parusa ng mga araw-araw na pakikipagbuno sa mga ordinaryo at kinasanayang tagpo. Ito ang makikita sa mga tula nina Salamat, Bobis at Nierva kung saan mahiwagang ikinukulong ang mga sandali sa pamamagitan ng pagtula. Tahimik at halos parang nakikipag-usap o naglalarawan lamang ng karanasan ang namamayaning boses. Ang kanilang mga tula ay may kakayahang dalhin ang mambabasa sa mga pamilyar na eksena na hindi aakalaing maaaring tulaan o isulat sa bersong matatalinhaga—matalim ang hiwaga. Madalas namang parang nangungumpisal lamang ang naratibo ni Jacob sa kanyang tula. Subalit kakaiba sa ordinaryong pakikipag-usap, naroon ang pagtatangka ng makatang ikulong sa kahon ng tula ang kanyang karanasan at ito’y sa pamamagitan ng paghahanap ng mga angkop na salita na siya rin namang kulungan ng pananaw, bisyon at karanasan. Bilang isang manunulat, ang makata ang siya ring nagiging tagapagtala, siya ang nagbibinyag upang bigyang kahulugan o lalim ang nakakapanlumong trahedya, upang magsindi ng isang palitong puno ng pag-asa at manawagan sa muling pagbuo, sa muling pagtayo ng mga guhong pangarap. Ito ang makikitang tono sa mga binalaybay ni Balde at Peñones: kung ang una ay nagsasalaysay ng lupit ng bagyong puti, ang huli naman ay panawagan o kansyon sa Habagat upang ang pulitikal na diskurso ng makata ay maiangkop sa kalupitan ng panahon na pinapatay/binubuhay ng kawalang katotohanan at makabagong pagtingin sa kagandahan.
Isa pang makabuluhang pagtingin ang kailangang igawad sa binalaybay ni Borlagdan na nagsasalaysay ng kuwento ni Handyong, isa sa mga bayani sa epikong Ibalon. Ang ganitong mga hakbang ay mapupulsuhan sa mga manunulat sa Bikol ngayon na tila isang mahiwaga at matubig na balon ang Ibalon kung saan patuloy na nag-iigib ang mga manunulat ng kanilang pagtatangkang bigyang pag-uugnay ang ating karanasan sa mga kuwentong tila paulit-ulit lamang nating isinasabuhay. Kung tutuusin ilang akda na rin ang naisulat na nakabase o tungkol sa mga mito ng Griyego at maging sa mga alamat ng Timog Amerika. Muli’t muli isinusuot ang blusa, isinusubo ang agimat, tinatangka ng makata na buksan ang kahon ni Pandora o ang mapangahas na pagtingin sa mata ni Medusa. Ang ganitong pagkilos ay makikita naman sa binalaybay ni Remodo na nagtatangka mag-tanong at mag-usisa sa mga sistemang kinasanayan. Sa unang pagkakataon kakikitaan ng ordinaryong sulat ang tula subalit may ipinapakita itong lalim ng emosyon na isa sa mga elementong nasasakripisyo ng mga tulang higit na tinitingnan ang disiplina ng sukat at tugma na madalas maging dahilan ng pagbabangayan na rin mismo ng mga makata.
Mula sa mga mala-epikong tula ni Borlagdan at mga melo-dramatikong linya ni Remodo, narito naman ang mga binalaybay ni Chancoco at Arejola na may taglay na kakaibang sigla at pagkutya na likas na makikita sa mga obrang Bikol mula sa mga tigsik at mga awiting bayan. Sa mga binalaybay ni Chancoco, makikita ang ekonomiya ng salita ngunit buong naipakikita ang mga imahe, ang nais at ang lagusang maaaring magbukas ng iba pang interpretasyon sa pagbasa na para sa akin ay isang katangian ng mahusay na tula.
Isinalin ko sa Filipino ang mga binalaybay nina Remodo, Jacob, Salamat, Bobis at Nierva samantalang ang natitirang lima ay kanilang sariling salin. Isang katangian ng mga kontemporanyong manunulat sa Bikol ay ang kakayahang magsulat sa hindi bababa sa apat na wika. Bagay na tinitingnan ko bilang isang dagdag na pulgada sa pagsusulat. Sa koleksyong ito makikita rin ang iba’t ibang uri ng Bikol katulad ng Oasnon ni Balde, Rinconada ni Chancoco na sinisimulan na ring gamitin upang patunayan na ang pagkakaroon ng maraming wika ay hindi dagok kundi isang tulong sapagkat patunay lamang ito ng mayamang pananaw na nakakubli sa mga wikang ito. Bagamat tinitingnan pa ring isang malaking hamon ang bagay na ito, isang hakbang pasulong na ang ginawa ng ating mga manunulat.
Sa pagbulig sa mga Oragon, inuulit ng mga manunulat ang kasaysayan ng pakikipagtulungan sapagkat higit nating matutuklasan ang pusod na parehong nagdudugtong sa atin at ang muling pagbukas ng mga bagong pananaw na sa ating pagkakaiba, sa ating angking kalikasan ay naroon ang ating pagkakapareho at pagkakaisa na hindi lamang nakatuon sa ‘pakikibagay’ kundi kailangang nasa pagpapalagay ng loob sa kasama, sa kabulig. Bilang bisitang patnugot para sa seksyon na ito, malaking pasasalamat ang nararapat na ihandog kan John Iremil Teodoro sa ginawa niyang hakbang na pagbuksan kami ng pinto na inaasahan naming magagawa rin namin sa aming mga kabulig sa Unibersidad ng San Agustin at sa buong isla ng Panay.


-----
Ilulunsad ang dyornal sa Nobyembre 13, 2007 sa University of San Agustin sa Iloilo.