MGA ITIK


Diri man maraut na kidikon a sadiri.
Arog ka mga itik na pigbabari-bari
pigbibirik-birik a liog tanganing maabot
a gatol ka kanyang awak.
Silngan kun pauno pig-uunat-unat
a mga pakpak na kaamu sa pinagsusukol a langit.
Ta kun kaya mong gakson sa sadiri mantang
solong nagbabatang sa lumang kutson,
unu ta diri gibowon, kun makakapamuya kanimu.
Kun minsan, nakatindog a mga itik na usad
sana gamit na tiil na kaamu sa pinababayad
ka kinabanna dawa man unu pa kaabtan,
agku mga bagay na kaipuhan sana na balansehon
panindiyan mantang nag-uulat ka pagsulnod
ka alduw: ta buko man ngamin na pauli
kaipuhan maglayog parati—agko pa man susungkat
titipon ka ngamin, mamumurot ka mga naulog na itlog
kaabay ka mga di naubos na kuhol.


Kaiba an tulang ini sa koleksyon nin mga rawitdawit na iluluwas ko ngonyan an Pebrero, 2010.

ANI 35

CCP launches 35th issue of Ani publication


11 November 2009, Pasay City – The Cultural Center of the Philippines (CCP) Literary Arts Division will launch Ani 35, The Pinoy as Asian issue, on November 26, 2009, 6:00 p.m., at the CCP Ramp with some of the featured authors reading from their works.

“Ani 35 is devoted to writings by Filipinos on their interaction with other Asian peoples and cultures. This may be interpreted as a response to the call of Dr. Bienvenido Lumbera, National Artist, on the need to reconnect with Southeast Asian literary tradition if we are to survive in this age of globalization,” Herminio S. Beltran, Jr., Literary Arts Division chief and editor of the publication, wrote in the Introduction. “We hope this will inspire the birthing of mechanisms and eventually practices in the Philippine literary/publishing world that will start off a more dynamic interaction among Filipino writers and their counterparts in the Asian continent,” Beltran continued.

Ani 35 features 54 authors who contributed for three sections: poetry; prose (essay and fiction) based on the The Pinoy as Asian theme and; Malayang Haraya for poetry and prose contributions outside the theme.

The 54 authors included in Ani 35 are Mark Angeles, Lilia F. Antonio, G. Mae Aquino, Genevieve L. Asenjo, Abdon M. Balde, Jr., Janet Tauro Batuigas, Gil Beltran, Herminio S. Beltran, Jr., Kristoffer Berse, Jaime Jesus Borlagdan, Raymond Calbay, Catherine Candano, Nonon V. Carandang, Christoffer Mitch Cerda, Joey Stephanie Chua, Kristian S. Cordero, Genaro R. Gojo Cruz, Carlomar Arcangel Daoana, Arvin Tiong Ello, Dennis Espada, Rogerick Fontanilla Fernandez, Reparado Galos III, Dr. Luis Gatmaitan, Joscephine Gomez, Malou Jacob, Ferdinand Pisigan Jarin, Karla Javier, Phillip Kimpo, Jr., Ed Nelson R. Labao, Gexter Ocampo Lacambra, Erwin C. Lareza, Jeffrey A. Lubang, Glenn Sevilla Mas, Perry C. Mangilaya, Noahlyn Maranan, Francisco Arias Monteseña, Ruth V. Mostrales, Victor Emmanuel Nadera, Jose Velando Ogatis-I, Wilhelmina S. Orozco, H. Francisco V. Peñones, Jr., Scott Magkachi Sabóy, Judith Balares Salamat, Edgar Calabia Samar, Louie Jon A. Sanchez, Soliman Agulto Santos, Dinah Roma-Sianturi, Rakki E. Sison-Buban, Jason Tabinas, Vincent Lester G. Tan, Dolores R. Taylan, Rosario Torres-Yu, Betty Uy-Regala, and Camilo M. Villanueva, Jr.

For issues of Ani, please contact the CCP Marketing Department at 551-7930 or 832-11-25 locals 1800 to 1808. For authors who want to contribute for the next issue of Ani, please contact the CCP Literary Arts Division at 832-11-25 locals 1706 and 1707, or email aniyearbook@yahoo.com.

PATALASTAS

Kan aki pa kaming magturugang. kadungan kan pag-abot kan telebisyon sa harong, saro sa mga kawat na pampaturog an ginigibo ming tolo, iyo na an mag-erenotan sa pagtukod kun ano an patalastas. Kun siisay an enot na makatukod, magkakaigwa nin sarong puntos. Utitok kami gabos sa telebisyon na iyo sana an nagliliwanag sa madiklom na kwarto. Pinagmamaanan mi an kada pagbalyo kan padalan. Sa mga panahon mas orog na kaming nagdadalan o nag-aabang sa mga patalastas kisa sa mga palabas. Saro pa sana si istasyon kaidto. Dai pa kami kapuso o kapamilya. Igwang oras na daing iniluluwas an telebisyon na pigbibirik mi pa arog kan telepono tanganing maghanap nin tsanel. Mayo pang 13 ta sagkod sana sa dose an numero, arog kan relo an nakasurat sa bibirikan. An remote control dai pa inuulpot sa harong. Kan nagpuon na ing mag-abot puon sa telebisyon sagkod sa electric fan sabi ni Mama kaidto daa kami nagpuon maghinugak. Pag an gabos nadadara na sa pindot, makahugakon na daa minsan paghali nin kanot.

Arog kan iba pang kawat , natatapos an kawat sa mga patalastas na may nadadaog, may napapagal, may napapaturog na sana o magsawa sa kawat. An mga patalastas man kaidto nasa sabon sana panlaba o pangkarigos, toothpastes, kakanon na tsit-tsiriya o kaya si pirang food chains sa Manila. Sa kawat, dai kabali si thriller kan mga pelikula na dakulun an nagluluwas orog na kun Dominggo. Dai pang patalastas kaidto nin condom, dai pang mga patalatas para iligtas an salog Pasig o an La Mesa Dam. Dai pang istasyon an mga relihiyon. Iyan si nahihiling ko sa telebisyon ming sa dai ko maintindihan na kolor—kolor ining maliwanag na pula. Sadit pa si telebisyon. Sadit pa man si kinaban, sadit pa si kayang maabot kan antenang nakatakod sa kawayan na enot pang pigpapakarhay asin sinasarahay kun may paabot na bagyo.

Ngonyan nagbuburubalyo an mga patalastas. Nagdugang na kaipuhan nin tawo. Dakul na an istasyon sa pag-abot kan cable. Dai na kami nagkakawat kan mga patalastas. Binabakal mi na an pinapahiling kan mga patalastas. Alagad may mga patalastas na lapang patatas asin tapayas an mahihiling na naman niyato. Sagmaw ini na ibinabahog sa mga istasyon kan media, kan radyo, kan diyaryo, kan iba pang highway kan mga impormasyon arog kan internet. Nabubuhay an media sa mga patalastas na ini, dakula man ining kompanya o an mga kolorum na dyaryo asin istasyon nin radyo. Sa panahon na orog tang minamaanan an kun ano an mahihiling, ganaysa an patalastas, asin digdi man kinakapitalan kan mga pulitiko an pagpapabakal kan saindnag sadiri tanganing bayadan ta sinda kan satuyang mga boto. Kaya dai na makangalas kun dai man kitang kritikal na ebalwasyon sa mga nahihiling niyato nin huli ta kinukudisyon na kita mismo kan anong nahihiling asin ini naman an dapat paniwalaan. Alagad ini an mas dakulang problema, sa kadakulan niyatong nahihiling, pwedeng dai na kita makahiro, arog kan hiling ni Medusa sa sato, pwede kitang matagalpo o maging gapo. Dai ini nangangahulugan na dai na makakahiro an satuyang hawak. An hiling kan media o an ipinapahiling kan media sarong pagpahiwas kan limitasyon kan kinaban o kan pagpipilian na pwede niyatong kuanon, pwede niyatong panindogan. An mga patalastas na ini an nagpapatubod satuya o an minakundisyon sa satuyang pag-isip tanganing digdi ta sana isipon an kinaban. Komersyo man ini o sa pulitika, kadakul kitang dapat na hapoton kun minadalan kita nin telebisyon, bako sana sa pulitika orog na kan mga pinapadalan satuya. Orog na ta an kada istasyon may mga kanya man na pulitika. Sa kaso kan Filipinas hiling-hiling na ini, an showbiz sa pulitika, an pulitika sa showbiz. An showbiz ngonyan asin an pulitika an saro sa mga tagapagtulod kan mga imaheng pigpapabakal sato asin mahihiling ini puon sa sadit na papeleta, sgakod sa darakulang billboards sa syudad. Pasibo kitang masabina ini na kaya an panahon, alagad an pag-abot kan panahon, hinihimo pa man giraray kan mga tawong nag-iisip, naghihingowa na manimbagan sa mismong panahon na nagpapahiling sa saiya.

Pirang hapot: Matubod daw kita na amigo o amiga ni pulano o pulana an naggastos para sa patalastas na ini? Kun baga man amigo o amiga ini kan pulitikong nasabi, ano an mga kondisyon na itatao kaini sainda? Bako daw ini na mismo an pigpupunan kan sistema kan patronage politics ta an mga amigo na mismo an nagbubusol kan plataporma kan sarong pulitiko? Ano an lenggwahe kan mga patalastas na ini? Bakong si mga dati nang diskurso na kaidto pa ginamit satuya na an gabos na propaganda iyo tanganing magiromdoman ta sinda. Gabos pa giraray sa pagrumdom an mga patalastas na ini. Galing at Talino, Sipag at Tiyaga, May Pag-asa, Edukasyon ang Solusyon, May Bagong Umagang Parating, Hindi Ka Nag-iisa, mapaloko pa daw kita sa mga propagandang ini na iyo na an mismong nagdudukduk satuya sa kamugtakan na ini? Sarong dakulang baktin na dai magadan-gadan an sistema kan pulitika sa Filipinas, sarong alkansya ining pigpasa asin ngonyan pigkukutay-kutay kan mga tawo, mayaman man ini o tios. Digdi kita minaituk-itok arog kun pano minaluwas an mga patalastas na garo parating may bago alagad mayo man. Sabi kan mga gurang, ulwat daang nagagadan an mga mata kan tawong gutom, totoo man gayod nanggad ulwat na nagagadan an mga tawo sa kahihiling sa mga harayoon asin tigbak na bitoon mantang nakabukas an satuyang mga telebisyon, barado an mga inidoro.

KUN TANO MAY MGA GADAN

Dai kita binabayaan kan mga gadan. Namamarong sinda sa satuyang giromdom minsan nailubong na. Relihiyon o kultura o simpleng pagtubod sa buhay an nagpapasabot satuya kaini. Sigun ngani sa sarong parasurat, an buhay kan tawo, yaon sana sa duwang lado: sa paglaom asin sa paghalat. Sa kadaklan na panahon, saro sana an duwang ini, naghahalat ta naglalaom o naglalaom ta naghahalat. Alagad sa orolay kan kagadanan, suhay asin magka-iba an duwa. Iba an paghalat sa siguradong kagadanan asin an paglaom na igwa pang ngapit pagkatapos kan pag-abot kan hinahalat. An paglaom na ini mawawara man sana sa panahon na nag-abot na an hinahalat. Kaya dai na makangalas na hilingon na saro man sana an duwang ini. An katapusan kan paghalat iyo man an katapusan kan paglaom.

An Nobyembre, an ikakag-sarong bulan kan taon, bulan nin paggiromdom sa mga gadan. Kadunongan na masasabi an siring na pagplano kan kalendaryo, ta bago an pag-abot kan Kapaskuhan naeenot na niyatong giromdomon an mga nagtalikod na sa buhay na ini, na sa ngapit iyo man an kaabtan niyato gabos. Enot na selebrasyon kaibahan an mga kalag. Sa bulan man ini, kaibahan kan mga pignenegosyong katatakotan, minalaog kita sa diskurso kan kagadanan. Arog kan pagsabot na an kagadanan sana an masasabing mapapasatuya o saimong saimo sana. Dai pwedeng proxy sa oras kan pag-apod kan kagadanan. Alagad iba man an paghihingagdan sa kagadanan mismo, minsan siyensya kan medisina papatunayan an siring na pagsabi. May kulog na dadarahon an paghihingagdan sa hawak alagad an kagadanan iyo an kapanoan na masasabi, an katapusan na kan gabos na kakulugan. Kaya dai harayong isipon na magayon an siring na pagmati, igwang ginhawa sa kagadanan. Tunay na katalingkasan. May mga diskursong nagtutulod sa arog kaini tanganing sabihon na an paghugot bako sanang simpleng kaso nin kabuahan o nin kasalan. May mga taong pinili an kagadanan kisa sa idagos an buhay, asin dai sana ini masasabotan sa paagi kan paghiling sa katalogo kan mga kasalan na dai aakoon sa langit man ini o an pigsasabing purgatoryo. Kaya, dakul na bagay man nanggad an sinasabi mapapadapit sa kagadanan, bako sana ining sarong estado na inaagihan kan buhay. Iba-ibang kultura asin relihiyon, manlain-lain na paghiling sa kagadanan.

May mga ritwal kitang inootob puon sa paghelang o puon mismo sa panahon na magadan sagkod na mailubong, sagkod umabot an ika-40 aldaw pagkatapos na magadan. Minalaog sa simbolikong kinaban an mga gadan kun kaya orog ining minakusog. Sindang mga mayo na alagad nagpapamati man sa paagi kan simbolismo mismong isinabuhay ninda. An simbolismo iyo an mayor na tataramon kan relihiyon. Paraon an kahulugan kan simbolismo, magagadan an relihiyon o malilingawan na ini o masalak sa iba pang pwersa nin pagtubod. Kaya siyempre, dai mahahali na sa kadaklan kan satuyang pagtubod yaon parati an relihiyon, an minatao nin intepretasyon asin paglaom na igwa kan buhay na daing sagkod o kan iba pang estado, depende sa kun anong relihiyon igwa ka.

Sa sarong nabasa ko, minsan an ideya kan banwaan o nasyon, nakagamot sa mga gadan. An ideya kan pagtiripon na kita sararo o dapat na kita magkasasaro, pinapakusog kan mga gadan, kan satuyang mga gadan na apoon na nabubuhay asin nagraraba-raba sa satuyang imahinasyon. Hilingon kun siisay na mga gadan an mahihiling pa niyato sagkod ngonyan minsan sa lado kan pulitika. Arog man kaini an nangyayari sa mga santo asin santa kan simbahan, sinda nagpapahiling bako sana kan mga aarogan niyato, kundi mismong an reyalidad kan simbahan nakagamot sa mga gadan na banal, na nabuhay asin nagadan para sa simbahan na ini. O kun sa pulitikal na diskurso, an mga bayani kan banwaan. Sa panahon kan Edad Medya, haros santo an mga hade asin duke, reyna asin emperador nin huli ta igwa ining mga pabor na itinatao sa Santo Papa. Kun kaya, an paggiromdom saro man na diskurso kan poder. Kun paano kita pinapagiromdom, igwa pa man giraray ining pwersang minakondisyon kan satuyang isip asin boot. Arog baga kan pulitikong nagpapamati satuya kada eleksyon nin huli ta igwa na kitang utang na boot sa sainda. Digdi ko ilalaog an sinabi kan sarong pilosopo, na kaipuhan ta man makalingaw tanganing maipadagos niyato an buhay. An dai nakakagiromdom sarong makulog na pagmati arog man kan dai nakakalingaw.

Sa pagbisita niyato sa mga kamposanto, may mga mapamating buhay pa tanganing kuanon an kalag kan satuyang mga boto. Magmaan sa mga multong ini, ini an satuyang lingawan, nin huli na lamang sa mga gadan na satuyang bibisitahon, na dawa dai man gibohon na mga bayani asin santo kan simbahan man o kan gobyerno, giromdomon ta sinda bilang si mga tawo na kinua kan diklom na dai pa man giraray nahihiling an awrora kan satuyang padangat na banwaan, na kinakalag pa man giraray kan mga kasalanan kaini kan mga tawong yaon asin paslo sa poder na iyo sana an gustong mabuhay asin mailubong nin tanos.

DAMN THE DAM

Nakasurat an mga pangaran kan mga pulitiko sa lambang kanto. Nakasurat ini sa lanob man o sa atop, sa basurahan man o sa itinaong inodoro pati sa kabaong na dinonar kan pulitiko. Nakasurat sa relief na pansit, sa mga kalye asin iba pang paagi nin pagdiskarte ninda sa satuyang boto. An mga pandok ninda iyo an mahihiling sa laog asin luwas kan satuyang buhay na abaang malinaw siring sa makagadon na pangum-om. Sa ngonyan, kaibahan an katuod na si Vic Nierva, idinudugang ko an tingog sa pagtuyaw asin pagsagang kan pagtugdok kan bagong susuratan nin pangaran kan mga pulitikong ini an planong pagpatugdok nin dam sa enot na distrito kan probinsyang ini.

Bako ini an enot na dam sa satuyang rona, sa ngonyan ngani an mga dam sa Norte kan Luzon, an pinaka-isyu sa paglangkaw kan baha. Kaya nahiling ta kun pano an mga nitso binuksan asin nagrulutang-lutang an gadan, nalutot an mga tinanom, nagkaburutod an mga pangiturogan nin pag-asenso. Signos ini kan raot na kapalibutan na kawsa kan satuyang pagratak. Sa mga pagratak na ini, numero uno pa man giraray an satuyang mga pulitiko asin an saindang mga kakuntsabang nagpapadalagan kan mga negosyong ini na garapatang minakuut sa yaman kan satuyang banwa.

Andam na pagpatugdok kan dam na ini, na magastos nin bilyon sa ngaran kan progreso asin pagbabago, sa ngaran kan pag-ako ta ki Dato. Para sain an dam na ini, na regalo ni Madam? Regalo sa pag-ampon niyato sa aking niya si Dato?

Sa pagpapatugdok kan dam na ini, niriribaraw niyato an satuyang mga sadiri, pinupurisaw sa tibaad na mangyari na pwede man nanggad na mangyaring malantupan an kinaban, mangyari an delubyo sa enot na distrito. Naggigibo kita nin mga monumento nin kagadanan sa satuyang palibot asin an signos kaini an mga pandok kan pulitiko. Magmaan ta ini man an pigtakotan kaidto kan madali nang mabusbos an dam sa Rinconada, na siring sa kadaklan na proyekto, sarong puting elepante, sa ngonyan tambakan na ini nin basura, mga lapang sugo asin kun anu-anopang ati kan tawo. Kun makakalaog ka sa impyerno ni Dante, may mga pulitiko duman, o dakul na pulitiko duman an nahihigdaan kan mga bakulaw na ining winalat ninda sa daga. Sa pagpatugdok kan mga edipisyong ini na minaagi sa kamot kan mga pulitiko niyato, siyertong igwa na ining delhinsya sa pagkua pa sana kan mga contractors, asin siring sa kadena o sa dominong pinatindog dangan pinatumba, surunudan an korapsyon na mangyayari. Titipidon an mga materyales, susuhulan an mga kapitan asin kura asin papatindogon an edispisyong matao daa nin bagong buhay sa banwaan.
Ano ta kaipuhan man nanggad an dam, na minaulang sa sulog mismo kan satuyang mga salog? Kaipuhan ta nin enerhiya na matao satuyang kuryente? Siisay an mapadalagan kan korporasyon o kooperatiba kan kuryente? Sain mabayad an mga sinasabing paraomang matatabangan kan dam na ini? Bakong an mga pulitiko mismo o an saindang mga angkan an mapadalagan kan dam na ini? Nuarin kita makakanuod sa sistemang ini na mantang tinatawan kita nin panhapin sa tulak sa sarong aldaw, ginugulgol man an satuyang mga liog kan saindang mga tataramon nin panuga.

Sistema an korapsyon sa dam na ini. Makangirhat an ginigibo kan tawo na ulangon an bulos, an sulog kan salog, tanganing an ganasya magtubo asin maglangkaw, ganasyang sa puon pa sana an kapital naghali na sa buwis kan tawo. Ano ta dai ta hagadon an marahay na gripo kun sain maluwas an malinig na tubig na satuyang inumon? Ano ta dai ta hagadon na magkaigwa nin malinig na kasilyasan an mga eskwelahan asin bako sana an opisina kan prinicipal o supervisor? Pigpupurog an satuyang pag-isip, daing pundo sa edukasyon, ta an edukasyon an mabangraw sa saindang mga pagringgaw sa banwaan. Hilnga an mga eskwelahan niyato, may mga pangaran sa atop, nakapangaran sa mayaman na nagdonar kan lote na lolohon kan mga pulitikong ini.

An mga pulitiko ta baya, pag matatapos na an torno, sakatahawan kan gabos, saka naman mapatindog kaining mga edipisyong ini, tangani sanang mapatubod kita na kaipuhan nindang tapuson an mga proyektong ini kaya kaipuhan na iboto giraray sinda. Arog kaini sa nadangog kong istilo minsan kan mga padi tanganing dai mailipat sa ibang parokya. Tama an sabi kan sarong gurang sa plasa, “An poder kun kinuputan na nin tawo, napuon na an daing sagkod na rimalaso.”

Siring sa dam na ini, tinatawan kita nin suhestiyon na ipadagos niyato an pagsuporta kan aki ni Madam sa saiyang pwesto sa kongreso. Matubod pa daw kita? O dai na sana kita mataram, ta gusto taman nin damonyong dam na ini, saka na sana kita mahiro kun nabubusbos na an tulak kan elepanteng ini? Andam na daw kita na puruton an satuyang mga butod na aki asin makuapo sa laog kan sako nin semento?

Sa sarong rawitdawit, sinabi: An dalan pa-impyerno, sementado.

BALARAW

Dai pa nagpapahiling an balaraw.
Dai pa natitiyan an tubig.
Dai pa nabibisto an mga gadan.

May namiminwit nin mga pangum-um,
naghaharabunan nin mga tamong.
Mantang an langit toninong, pasaro-saro

sa pagsabwag kan mga bitoon. Naghihimasi
an aki kan itinugon na bagas sa sainda.
Sa saiyang pagsapugay napahiling

an mga gapo. Pighahali niya ini na garo
mga kuto. Nakasablay an mga basang
gubing. Malalatom an mga kolor.

Nagpupuon nang magkakan an tagiptip
buda takla. Toninong an mga gripo.
Naglulungsi an mga omboy. Naaalang

an mga ngabil. Narumarom an paghiling.
Nagbabados nin pan’os. Naglalabar sa gilid
an mga ikos. Signos kan paabot pang uranon.

Maogayon na Diyos, lulunton mo na daw
an kinaban, tutunawon an balaraw?
Anong dulot an boot? Bulawan na kararaw?

Anong klaseng pantyong an marokyaw
kan saimong banal na ngaran? Anong tubig
an mabonyag sa mga butod na hawak?

Enot na Bulalo ni Jun Balde

From Jun Balde

Please be sure to come. You will be in good company. We have sent invitations to homes for the aged, associations of senior citizens, caregivers’ clubs, Phil. Veterans Association, Phil Undertakers Association, and select memorial homes and memorial parks. Due to the type of crowd we expect, appropriate amenities shall be provided, such as racks for wigs, glasses for false teeth, adult diapers, hearing aids, magnifying glasses, etc. Wheel chairs, stretchers and canes are available at very affordable rental rates. An ambulance will be on standby. In case of furtuitous events, a cortege is on call. The launch area will be lighted with candles. The air will be scented with frankincense. And music will be provided by monks singing Gregorian chants. The program will start with a novena for our dearly departed and for those who are already on the pre-departure stages. Food will comprise chiefly of porridge, boiled oatmeal and mashed potato. Gerber for adults will be on sale. Please notify us in advance if you have food preference, say if you are a vegetarian, humanitarian or a cannibal. Discount coupons for memorial plans will be raffled off.

If you take all of the above seriously, then the more reason for you to attend, because the book is full of such preposterous and inane propositions.


See you at the book launch on FRIDAY, 6-8 pm , OCTOBER 16, 2009 at NATIONAL BOOK STORE, GLORIETTA 5, MAKATI CITY .

Sa SM Naga, mababakal naman an mga libro kan gurang na oragon!