An Kasagkodan Kan Google Earth

Albay Viejo ni Raffi Banzuela


“Himoloan”, an pag-atang ki Gugurang an apod sa serye nin pagbungsod nin mga librong Bikolnon sa Aquinas University kan Legazpi asin nakaabot ako sa pagsapubliko kan librong Albay Viejo kan parasurat-paratukdo buda brodkaster na si Raffi Banzuela, na sigun ki Frank Peñones Jr, na nagbasa nin rebyu kan nasabing libro, si Banzuela sarong buhay na yaman kan satuyang panahon, kan satuyang rona, bako sana ta siya padagos na nagpupursigi na magsurat sa Bikol, kundi ta an saiyang mga obra sa Bikol nakagamot bako lang sa odok na pagkamoot asin paggiromdom kan Bikol, kundi sa bagsik buda tarom man kan saiyang isip na pigpapanday kan saiyang paghorop-horop asin paghingowa na padagos na taison an sadiring kadunongan dapit sa Bikol asin sa kinaban. Buot kong sabihon, si Banzuela, dawa saro sa mga enot na parasurat sa Bikol kan huring tolong dekada, dai nangangahulugan na kaibahan siya duman sa antigong panahon. Kun susumahon ngani, siya toreng garing kan kontemporanyong pagsurat Bikolnon na dai nanggad maikukulong sana sa apat na kudal kan Bikol. Sa sakuya, siya samuyang kahenerasyon sa pagsurat nin huli ta dai pa man siyang ontok sa pag-atid-atid, pagbayaw asin pagdiskutir kan mga bagay na may hararom na koneksyon sa buhay kan mga parasurat asin kan saiyang banwaan.

Sa pagbasa kan mga obrang Bikolnon, orog na si mga hinihimo ngonyan na panahon, yaon parati an pagmawot na magsaysay, mag-osip, magrawitdawit, mangapodan ki giraray na pagsir-ip asin pag-isip sa kamugtakan niyato na inaatubang an dakulang daguso nin mga pangyayari kun sain ibinubugtak kita sa dakul, sarabod na sitwasyon na luhay-luhay na napapara an satuyang pagkaaram sa satuyang pagkanitawo.

Sa librong Albay Viejo ni Banzuela, na may apat na kabtang nin manlain-lain na osipon, istorya, (h)istorya asin magkatarakod-takod pang mga istorya, binubuksan kan parasurat an mga laberinto na pwedeng laogon asin susugon kan saiyang mga kahimanwa tanganing orog na pahiwason an pagmati sa kinamumugtakan. Sa pagripaso ninda Peñones asin kan kritiko man na si Dr. Paz Verdades Santos, na parehong babad sa lente kan teorya sa literatura asin kultural na pag-adal, makahulugan na dai ninda tinawan nin istriktong kategorya na kakabalihan kan obrang ini ni Banzuela: kun ini baya sarong historical work o creative work, kun ini book of essays o book of short stories. Wara sa nagin ugali kan duwang kritiko, an pagbansag, imbes, sinda mismo nagtuga na nadara sinda kan gayon asin ludok kan mga rekwerdos, imbong kan prosa, kan pag-atid-atid sa kun anong yaon pa asin mayo na, kan kausongan ni Banzuela na magpahayag kan mga manlain-lain na istoryang guno sa giromdom, guno sa agi-agi, an nahinanyog asin an nahimati. Inibitaran na an pagsasakategorya kan duwang kritikong parabasa, nin huli ta bako pa gayod ining panahon para sa mga istrikto asin mapaabaw-abaw na pagsadol kan mga siring na obrang Bikolnon, na paboritong gibohon kan kadaklan sa mga titulado sa akademya na parati man na nakahiling sa mga sukulan kan sulnupan. Kaya, para ki Peñones buda ki Dr. Santos, an obra ni Banzuela yaon sa ibang lebel nin pagsabot sa Bikolnon na kinaban. Ibang paagi nin agi-agi na naghahanap pa nin sadiri niyang estilo nin paglakaw. Ta ‘baad kaya an diskursong itinatao kan libro yaon duman mismo sa kun ano para sa kagsurat o sa satuya an pag-osip. Sa librong Albay Viejo mahihiling na yaon an pag-osip sa tataramon mismo asin sa pagsaysay nin odok sa boot kan maludok nagi-agi kan banwaan na kinadakulaan, arog mismo kan Albay Viejo, na sa pagtaram ni Banzuela, “an yaon alagad an mayo, an banwaan na haros digdi alagad uto man, parating nasa nga’ngaan kan kagabsan.” Ta mayong Albay Viejo alagad may Albay Viejo. Sa kontradiksyon na ini, nilulugar sa mas mahiwasa na tereyn ni Banzuela an saiyang banwang padaba, na pinapapaorog asin saiyang inaataman, binabayubuan, pinapalawig sa paagi kan mga tataramon na ginagamit sa pag-istorya. An Albay Viejo an kasagkodan kan birtwal na mata kan Google Earth.

Kulibat palan, nin huli ta pwede kayang basahon ini kan iba bilang sarong historical work siring na sa halawig na panahon an monograph kan Heswitang si Fr. O’Brien an naging bibliya sa Ateneo de Naga, pag-abot sa kultura asin kasaysayan kan Bikol, sagkod asin marahay na sana kan puon na magluwas si Dr. Danilo Gerona kan saiyang ‘From Epic To History” kan dekada ’90 asin iba pang pag-adal sa kasaysayan kan Bikol. Sa kaso kan Albay Viejo, may pagmati ako nin pagduwa-duwa asin habo kong mangyari, na magin sanang historikal na babasahon an libro ni Banzuela huli na lamang ta naunambitan kaini an mga personaheng nabuhay asin nagbara-balabagat sa istorya kan Albay; may pag-osip ini sa mga pirang “pre-historikal asin historikal” na pangyayari; may pangapodan ini na giromdomon an nakaagi tanganing orog na masabotan kan kontemporanyong henerasyon an satuyang pagkabuhay; may mga lumang retrato ini. Sa hiling ko orog na mas angay na mahiling an libro bilang sarung creative work, nin huli sa halangkaw na kalidad kan prosa kaini, mayamanon na bokabularyo, asin an daing-supog-, daing-kapaniruan, na paggamit kaini kan Bikol na inaataman sa dapan kan bulkan na iyo an pinakabirtud kan libro asin kun pa’no sa paagi kan parehong tataramon na ini, sinususod niya an saiyang agi-agi asin an istorya kan saiyang banwa sa paagi nin pag-osip. Sarong bagong pag-agi nin pag-osip, nin pag-istorya kan historya an ginibo digdi ni Banzuela kun sain pwedeng hilingon na an gabos na nagpoposiyong bilang opisyal na istorya saro sa naman na osipon. Sa paghiling na ini sarong gibo kan imahinasyon na may pagmakulog sa agi-agi asin istorya kan banwaan, orog na ipinapahiling satuya ni Banzuela an mga dalan na pwede niyatong lakawan sa pagsusod kan satuyang mga agi-agi.

Sa saro pang pagsabi, sa librong ini yaon sa mapakumbabang pagrumdom an Albay Viejo kan parasurat na nagsusudo-sudo mismo sa mga pinamumutang tang mga historikal na detalye asin akda. Kun may malinaw sako, an Albay Viejo pwedeng hilingon na sarung historikal na dokumento na may komentaryo sa kun pano kita nagsusurat, nag-iisip, nag-oosip, nabubuhay sa panahon niyato ngonyan. Saro ining pagkulibat sa mga kinatudan o mga pinapapatuod sa satuyang pagkabuhay asin dakulang ranga ini sa satuyang mga Bikolnon na igwang pagmakulog sa banwaan, sa satuyang mga tataramon. Sa atang na ini, binubuksan ni Banzuela an sarong paghiling sa pagsaysay, na ini pag-osip, pag-istorya, pagrumpag, pagmaan, pagsansan, kan mga agi-agi kan saiyan banwaan. Sa pagbasa kan libro ni Banzuela, nagigiromdoman ko an naunambitan kan Nobel Prize for Literature ngonyan na taon na si Mario Vargas Llosa sa saiyang saysay na The Truth of the Lies: “For almost every writer, memory is the starting point for fantasy, the springboard that launches the imagination on its unpredictable flight towards fiction. Memories and inventions mix in creative literature in an often inextricable way for the author himself who, although he might pretend the contrary, knows that the recovery of past time to which literature can lead is always a simulacrum, a fiction in which what is remembered dissolves into what is dreamed and vice versa.” Kaya sa paghiling ko man mas a’ngay na basahon na mga mabanhing saysay, sarong paghingowa na magdugkal nin mga mayaman na burabod na pwedeng gunoan nin iba pang dalan para sa iba pang rekwerdos sa sadiri tang mga rona, an librong Albay Viejo ni Banzuela. Ini an librong nagsasayuma nin anuman na kategorya apwera sa maludok na pag-ako kaini bilang magayon, may kabray sa daghan na babasahon na Bikolnon. Sa arog kan mga librong ini, nagpapadagos pa man an pangangaipuhan na mag-osip para sa satuyang mga banwaan. Pag-osip na iyo an pinakabuhay ni Kadunong kan epikong sinasahutan. Pag-osip tanganing orog kitang sadulon na an kinaban na ini nagpupuon sa pagsayod asin pagkanuod kan satuyang mga tataramon na kaipuhan nang tubuson asin tawan katalingkasan gikan sa puro kan satuyang mga dila.

APOLOGIA

Sa kadaklan na pagkakataon, sinusurat ko an kolum na ini sa satuyang tataramon na Bikol. Sa mga magkapirang okasyon, may rawitdawit akong inilaag digdi, minsan pigdisganar na akong gibohon an siring na gawe asin pigpasabot na an kolum na ini nakatagama para sa prosa. Alagad, ako enot sa gabos, nagtutubod na ako sarong pararawitdawit. An pagsurat ko nakagamot sa pagkamoot sa rawitdawit, na nagtatao nin katalingkasan sa mga tataramon na minsan kan sakuyang kamot dai kayang gugupon. Kaya kun nagsusurat man ako kan kolum na ini asin inootob an suro-semanang pagpahayag sa espasyong ini, gabos iyan nakagamot sa pangangaipuhan na magsurat asin mabuhay sa rawitdawit. Sa Kabikolan, an parasurat ngonyan may esensyal na puso nin makata. Ta an pagsurat, sarong gawe nin pusuanon.

May mga pirang pagkakataon man na nagsurat ako sa Filipino, nin huli ta ini an saro sa mga tataramon na pigtutubodan kong kaya kong bayubuan bilang sarong indibidwal, sarong namamanwaan. Asin saksi kamo kan sakuyang mga sinusurat asin an gabos na ini, sa halipot kong pagkaaram asin pagkasabot sa sadiri, nakagamot sa pangangaipuhan na maihayag an sadiring kaisipan na padagos na pigpapanday sa tarom kan isip, isog kan boot asin dalagan kan panahon. Nagpapasalamat ako sa dyaryong ini sa pagtao kan espasyong ini. Para sa kolum na ini, giraray akong masurat sa Filipino, tanganing masabotan man kan sakuyang mga katood asin iba pang parabasa an sakuyang posisyon sa isyu kan planong pagdeklara sakuya bilang persona non grata nin huli sa sarong kultural na saysay (cultural essay) na sakuyang sinurat sa saro pang dyaryo an Vox Bikol. Tutungkosan ko sana si sahot na pigsasabi sa surat na gikan sa munisipyo kan Polangui, na an sakuyang sinurat sarong daing basehan asin iresponsableng klase nin ‘journalism’, nagraratak sa mga kababaihan kan nasabing banwaan. Uni an sakuyang pahayag:

“Bagamat lumabas sa isang newspaper ang nasabing essay, “Ang Mahal na Birhen ng Pagsalat” ay hindi isang news article. Ito'y isang cultural essay na nagbibigay komentaryo sa isang isyu o sa maraming isyu na maaaring humamon sa ating mga kinasanayang pagtingin. Pansinin kung saan nakalagay ang nasabing essay sa dyaryo. Wala ito sa news section. Ibig sabihin hindi ito nagdedeklara ng mga facts bilang mga katotohanan. At katulad ng maraming sanaysay na sinusulat ko, ito'y isang operatikong papel lamang. Hindi ko intention na sirain ang reputasyon ng isang bayan. Dahil alam ko na wala ako sa posisyon ng anumang uri ng deklarasyon o paghusga. Nasa akto lamang ako ng pagbabasa sa mga pahiwatig, sa mga teksto o cultural texts. Kung kaya may kalayaan ang manunulat na gamitin ang anumang maaaring ituring na teksto upang buuin ang istruktura ng kanyang sinasalaysay sa sanaysay. Kabilang sa mga cultural texts ang mga popular na biro, ang mga haka-haka, ang mga sabi-sabi katulad ng aking naging pahayag sa bayang Polangui.

Ang taguring ibinibigay sa Polangui na dumating sa akin bilang ‘sabi-sabi’ at ‘biro’ ay may malawak at malalim na ugat na pinagmumulan mula sa historikal at sosyo-politikal na kalagayan ng nasabing bayan. At dahil alam kung may pinaghuhugutan ito sa kasaysayan ng nasabing bayan kaya ginamit ko sa ang mga archaic words na “bailarina” “serbedoras” at “sauna” na kung titingnan sa ngayon ay iba na rin ang kahulugan sa ating panahon. Sa akin, ang taguring biro sa bayan ng Polangui ay katulad ng taguring mga aswang ang mga taga-Iriga, mayayabang, o nag-uulam ng toothpaste ang isa pang bayan. Kung dati rati’y negatibo ang pagtanggap sa pagiging bayan ng mga aswang ang Iriga, hindi na ito ang kaso ngayon. Lumalabas sa mga pag-aaral na ang paratang ng pagiging mga aswang ay nakaugat sa sinaunang posisyon ng bayan bilang sentro ng sinaunang relihiyon kung kaya kinailangang ng mga fraile na imbetuhin ang ganitong paratang ng pagiging aswang sa mga taong nanahan sa paanan ng Bundok Asog. Ayon sa historyador na si Dr. Danilo Gerona, kinailangang bigyan ng bagong bigtang ang mga dating balyana bilang mga kampon ng dilim, ng gagamban. Kaya mula sa pagiging mga parahilot at paramundag, nagin silang mga harbinger ng kamatayan.

Sa katunayan, maaaring tingnan na ang reputasyon ng bayan ng Polangui ay konektado sa reputasyon ng karatig bayan nito, ang Oas kung saan mga pari naman daw ang prinoproduce. Interesting ang ganitong mga sabi-sabi dahil para sa akin may pinaghahalawan itong isang mahalagang bahagi sa kultura at kasaysayan ng mga nasabing bayan na tumatatak din bilang kolektibong representasyon ng Kabikolan. Sa puntong ito, naalala ko ang isang tula ni Pete Lacaba na nagsasabing ‘nagpaparal ng kapatid na nagpapari ang puta.’ Sa cultural essay, lumalabas na maaaring gamitin ang mga tekstong itong upang higit na bigyan ng clearing ang pinagmumulang context. Kaya, kinakailangan ang mas intensibong pananaliksik at ito ang tinangka kong gawin sa aking sanaysay. Ginamit ko lamang ang “biro at ang mga sabi-sabi tungkol sa Polangui upang higit na ipakita ang etikal na isyu ng pagturing sa kapwa, kabilang na ang mga kababaihan, at kung paano ito kaugnay sa debosyon na nakasentro sa pagsalat, sa paghipo ng Penafrancia. Sa katunayan, ang ‘intangibility’ ng debosyon sa Penafrancia ang pinakatema ng essay at hindi ang bayan ng Polangui. Sa tingin ko ang nangyari pagbasa ng mga tauhan ng meyor o ng meyor mismo ay maituturing na maling pamamaraan ng pagbasa, ang hindi pagkatoto sa kung ano ang form na ginamit ng manunulat, at ang tahasang deklarasyon na iresponsable ang nasabing pagsusulat at ngayon ang kanilang banta.

Sa sulat mula ng meyor ng Polangui sa editor ng Vox, sinipi niya ang bahagi ng essay kung saan lubha silang nasaktan, na demean ang kanilang mga kababaihan. Kaya nag-dedemand ng public apology. Nauunawaan kong binanggit ko ang isang “popular na taguri” tungkol sa kanilang bayan ngunit hindi ito galing sa akin, narinig ko lamang ito sa maraming kaibigan, mga kapwa-manunulat at maging sa ilang mga kakilalang taga-Albay. May mga salaysay na rin dito ang mga naunang iskolar sa Bikol na sa tingin ko ay hindi pa maaaring hindi pa nabasa ng meyor ng Polangui o ng kanyang PIO. At dahil narinig ko rin ang taguring inilahad ko sa sanaysay wala akong dahilan para paniwalaan ang lahat ng narinig ko, dahil “biro-biro lang ang mga ito”. Subalit dahil sa tema ng sanaysay, kinailangan kong banggitin ang nasabing detalye dahil malaking palaisipan sa akin, kung bakit sa kabila ng debosyon sa Mahal na Birhen ng Penafrancia, naroon ang sinasabing "mababang pagturing sa mga kababaihan sa atin" at dito pumapasok ang isyu na maaring mag-ugnay sa kinasanayang biro tungkol sa Polangui at sa ating debosyon sa Penafrancia. Ito ang isa sa pinakamalaking tema ng essay na hindi nila nakita.

Aaminin kong hindi pa tapos ang papel ko tungkol dito, bahagi lamang ito ng isang malawak pang pag-aaral na alam kong magbubukas ng marami pang isyu na maaari nating pag-usapan. Ikinalulugod ko na ang ganitong bagay ay pumukaw sa atensyon ng mismong mga taga-Polangui. Hangad ko na mismong sila rin na mga nasa bayan ng Polangui ang humarap sa di mawaring birong ito. Bagamat madali sana sa akin na humingi ng tawad para sa sinasabi nilang ‘kapabayaan sa aking uri ng pamamahayag’ sa aking palagay hindi ito ang higit na kailangan ng sitwasyong ito. Maaaring sa maraming pagdulog sa sanaysay na sinulat ko, hindi na lamang limitado ang Polangui sa isang ispesipikong bayan, maaaring maging taguri na ito ng mas higit na malawak at kritikal na representasyon ng kalagayan hindi lamang ng isang bayan, kundi ng buong Bayan.”

May sarong osipon na sinabi kaidto an sakuyang apoon na lalaki na giya ko sa pagsurat asin sa pag-atubang kan buhay nin sarong parasurat. Tungkol ini sa sarong tawo na nakadakop nin la’bas na sira sa danaw. Pagpuli, pigparukuskusan kan nakadakop na tawo an saiyang nadakop na sira, na dai niya aram kun ano ta kaidto pa sana siya nakahiling nin siring na sira. Giyapon na siya sa kakakuskus, dai pa siya natatapos. Ngalas niya man pati na gari dai natitigbak an nadakop na sira. Sagkod na mapano an saiyang kamot asin takyag kan mga kinuskus kan sira, sagkod na mapano an pirang balde. Pati si dating ikos na nagtatagama kan saiyang bahog, naghali na sana ta dai na siya matapos-tapos. Kan naubos na niya an gabos niyang kusog, dai pa giraray ubos an kinuskus kan sira. Kaidto may nagpasabong saiya na giraray na ibalik na sana an sira sa danaw, kan su pagbalikan niya, hidaling nag-ulaptik an sira sa tubig asin naglangoy parayo. Makintabon na kurit an nahiling niya sa rabaw kan danaw. Kan si pagpuli niya, turog na giraray an ikos, risang basog. Pigsikadan niya ini sa kaangotan asin kagutoman. Kan hiniling niya an saiyang kinuskus, nahiling niya an gari natutunaw na mga subu an mga kinuskusan gikan sa sira. Garo mga bula nin sabon. Binalikan ko an osipon na ini huli sa inaatubang ko ngonyan na sitwasyon asin nahiling ko, na an sira pwedeng iyo an parasurat, asin pwede man nanggad na may mga siring na tawo na kukuskuson ka nin kuskuson alagad dai makukua minsan nuarin pa man an boot mong sabihon.

Here are the links, for your reading:
http://www.voxbikol.com/bikolnews/4958/ang-mahal-na-birhen-ng-pagsalat

http://www.voxbikol.com/bikolnews/5022/ang-mahal-na-birhen-ng-pagsalat

http://bomboradyo.com/index.php/news/regional-news/bicolano-news/22297-writer-kan-vox-bicol-idedeklarar-persona-non-grata-huli-sa-malisyusong-artikulo

http://www.facebook.com/pages/Help-Defend-Poet-Kristian-Cordero/154331197940295?ref=ts

MAY OMBOY SA HARONG

An pagiging omboy an saro sa dai ko magiromdoman, buot sabihon, mayo ini sa sakuyang agimadmad. Kun igwa man ining pigpapahiling na ini nangyari, ini an pagigin kong yaon ngonyan. Nag-istorya man an sakuyang ina kun pa’no niya ako ipinangaki. Tinutungkusan ko an mga pagsabi niya na ako an pinakasakit niyang rag’us sa kinaban. Apwera kan mga osipon na ini, may sertipiko nin sakuyang pagkapangaki na mapapatotoo, may dokumento kan sakuyang pagkatao asin ta nagdakula ako sa laog kan pamilya, dai napanlingaw an sakuyang mga magurang na magbalon nin mga ebidensya nin sakuyang pagkanitawo kun kaya may retrato an sakong ama sa sakuya. Ako, bilang tolong bulan na omboy. Sa likod kaini, nakasurat an midbid kong surat kan sakuyang ama. Surat ini para sa mga magurang asin tugang kan sakuyang ama na yaon sa Pampanga. Kun pighihiling ko an likod kan retratong ini, aram ko na ini an surat na enot kong pig-arog-arog nganing suraton an sakuyang inakong pangaran, an puon kan apelyidokan sakuyang ina, an bilog na apelyido kan sakuyang ama. Pangaran na nagpapasabot na ako pinanindogan nin duwang tao, an mga magurang ko. Pangaran na ginagamit ko sagkod ngonyan. Pangaran na minatakod sakuya sa dakulang pagburubalyuhan nin buhay sagkod na makaabot ini sakuya. Pangaran na gikan sa harayoon nang henerasyon.

Sunod kan retratong ini, an panduwa kong pinakagurang ko nang retrato, dakula na ako. Nasa Grade 1 na gayod ako asin an retrato kinua na sa sarong studio kaidto sa Iriga. Mayo pa kaidtong kamera sa harong. Kaipuhan na ipadara an retratong ito, kaiba an sakuyang duwa pang tugang, asin an sarong matuang pinsan, sa ina ko na yaon kaidto sa Qatar. Sa likod kaini, surat giraray kan sakuyang ama para sa sakuyang ina. Sinasabi ko an mga ini, ta tibaad gayod, kun igwa man akong kinakapung’awan iyo ini an panahon na dai ko ngani magiromdan alagad aram kong nangyari. Napupung’aw ako sa dai ko bilog na maaraman, na minaabot sana sakuya sa mga saradit asin mga lumaon nang mga bagay-bagay. Tinutupod ko an mga kahagadan, binabal’otan an mga siwang, binibilog an istorya sa paagi kan kun anong mga yaon. Nagkakaraw an mga ini sa laog kan sakuyang isip, nagpapaimbong kan daghan, asin masasabi kong orog akong binubuhay ngonyan na mga panahon, pigbabalukat ko an mga bagay-bagay na ini, bilang pagiromdom.

Asin an orog na minapagiromdom sakuya ngonyan kan mga bagay-bagay na mawot kong aramon asin mation, iyo an panahon kan ako omboy, asin ta ngonyan may omboy sa harong, orog kong nahihiling an panahon na ako man an pig-aaling, orog na kan sakuyang ina. Balaog na dakula na ipahiling sako an bagay na ini. Ngonyan na nahihiling kong nag-aaling si Mama, nahihiling ko, dawa puru-pano si mga panahon na yaon ako sa siring na posisyon. An mga awit ni Mama, na dai sayod, na mayo sa tono, na daing lohika, alagad, pigsisimbag kan omboy nin ngirit, o hakay, o an dagos-dagos na pagturog. Nahihiling ko sa omboy na ini, asin ki Mama, kun pano, an buhay, pinag-aandam niyato sa lambang saro, lagpas sa kun ano an itinalaan, kun ano an sakop kan oras. Ta hilinga, kun pano an sarong omboy, nagdadara, naghihipno sa mga bagay na dai naikulong kan lente kan kamera, o an mga pag-aling na dai na-rekord.

Sa maabot na panahon, hihingowaon ko na ako an mapagiromdom sa omboy na ini, kan mga bagay-bagay na ini, dawa kadakul asin labi-labi na an saiyang mga retratong pigkukurua, mga videos mi sa saiya, na pigpost mi sa mga Facebook accounts, ta dawa pa kita pano-pano na nin paagi nin pagdokumento kan mga bagay na ini, igwa pa man giraray kitang dai masasagom, dai masasapod siring kan pugot na payong naglalataw-lataw asin minaawit kan Si Nanay, si Tatay…

Tingog Kan Talapang

Imbes na mga gamgam na nag-aawit sa mga kakahoyan, nagdakula ako na mga talapang an pananok sa banggi, pagkatapos kan uran sa bilog na aldaw. Mga talapang na nag-uugbon, nagdadakul sa atubangan niyamong kaomahan. Ta nasa bulod-bulod o kuntod an samuyang harong, dai ko man narisang nagsasakat samuya an mga talapang. An mga talapang na sa hona ko kaidto mga sira man na tugot na dakupon. Mga saradit, nagpipilik-pilik na mga itum, siring sa mga kiti-kit, buhay sinda sa tubig. Sinda asin dakul pang mamasa-masa, la’bas, rupit na mga bagay an mga signos kan panahon nin uranon.

Kan panahon, may mga sira pang nakukua sa oma. Nalipwas an mga fishfond asin napapaduman sa samuyang tangod na may bubon. Harani na man an irrigation kun sain nagkakarigos kami karibay an pakol na aaboton kun maaraman o madakop kami kan samuyang tiyaon. Alagad mayong makakadaog, kaipuhan sunudon an apod kan tubig sa pig-aanglasan na hawak. Nakarigos pa man giraray kami siring na pighahalat mi an mga uran sa pagkakahapon. Si makusog na bulos kan uran. Bakong si uran panmayaman na nasa alanganin na tagiti asin makusog. Kundi si uran na buhos. Kadunongan na nakagamot sa sadiring kinaban an pagsabot sa panahon. Masasabing may pagkaaram an tawo sa panahon asin sa klase kan uran na nag-aabot. Aram an klase kan uran, kun may bagyo, asin aram man kun an uran, si uran na makahilangon. May mga panahon na nagsasaldang asin nag-uuran kaya an sabi kan mga gurang, may pigkasal na tawong lipod o tikbalang. Anong boot sabihon kaini sa kaisipan niyato tungkol sa panahon asin sa panan’aw niyato sa mga sinasabing tawong-lipod? Ta’no daw ta sinabing siring?

Sa uran man, nakagamot an mga ariwaga na kun mag-uran kaipuhan na luyap. Kaipuhan na mahiwas an sakop. Buot sabihon, kaipuhan mawarasan gabos kan biyaya. May pagpapasabot sa kun ano an kaisipan nin hustisya, alagad, sa kadaklan na beses, nadangog ko ini na ginagamit na padangog sa mga pulitiko na kaipuhan kun magbakal nin boto kaipuhan matampadan, maabot, mawarasan an gabos. Nadangog ko man ini sa simbahan kun sain naghihinakit an sarong baryo ta dai naabot kan rasyon na ipinaabot kan panahon nin sarong bagyo. Naaraman na sana na may anomalya sa relasyon kan padi asin kan kapitan. An siring na paghiling sa uran, nagpapahiling kun pano sagkod ngonyan an mga pangyayari sa kapalibutan niyato, iyo an ginigibong metapora, mga paagi nin pagtaram tanganing iladawan, ibaing, balubagion an satuyang eksperinsya sa konteksto kan reyalidad. Dakul pang ariwaga, mga paukod, mga suanoy na sarabihon mapapadapit sa uran.

Sa satuyang nagtutuytoy sa duwang panahon nin saldang asin uran, pasil na mag-arang sa mga diyos kun anong panahon an mawot niyato. Kun grabe na an uranon, nahagad na kita nin saldang. Kun grabe na an aldaw na nagigin paradagit an saldang, nahagad na kita nin uran. Sa mga paraoma parating yaon an paghagad nin uran para sa mga tinanom. Alagad kun minsan, nabubusbos an langit asin nauula an gabos na tubig, naluluntot an tinanom. Sa mga parasira, bakong magayon an signos kun mauran ta maalon an dagat. May mga paratukdo, na inatake nin altapresyon nin huli sa sobrang ini. Sa mga pulitiko, mag-init man o magsaldang basta an hagad, dakulaon na calamity fund. May mga nagkakabentahe sa panahon, may minamamalas. May kabig an uranon sa mga parasurat. May mga kinulong an uran ta dai na nakahali. May mga kinulong an uran ta dai na nakaduman. Ano man an paghiling niyato sa panahon, sa hiling ko, an panahon, minalaog satuya parating sa personal na lebel nin pangangaipuhan nin satuyang kondisyon. Magsaldang man ini o mag-uran.

Marahay gayod hilingon an mga talapang sa panahon na ini na dai ta na daa nasasabotan an panahon. Nagbabago na daa an panahon. Na dapat sanang mangyari, ta an panahon kaipuhan talagang magbago. Kita an nagtataong kahulugan sa mga pangyayari sa satuyang kinaban, orog na an panahon na nabubusbus an langit o nagpapasali an saldang. Kita an nagtataong kahulugan sa mga talapang. An mga talapang na minaawit, buhay na buhay kun pagbabanggi, na gari an banggi iyo na an huring banggi sa kinaban nagtatao satuya nin leksyon sa kun ano an panahon, an kahulugan kan buhay na nasa lindong kan langit.

Sa paghinanyog sa mga tingog kan talapang, nadadangog ko na parareho sana man an tingog ninda, tingog ini na gikan pa sa enot na talapang na sagkod ngonyan nadadangog ko man. May rikas na pig-aantisiparan sa saindang tingog sa paabot na panahon baad, sa pag-alang kan oma. Sa pag-abot kan dai mga honahon. Kun si Basho, nadangog an pagtugdon kan gurang na talapang sa suanoy na bubon bilang katoninongan, an mga tingog kan buhay na talapang sa atubangan niyamo nagpupurisaw sako, kapurisawan sana na mapapanultol kan pagsurat dapit sainda asin kan bakong dapit sainda. Kun nadangog ni Basho an kagadanan kan gurang na talapang na nagtugdon sa daan na bubon bilang katoninongan, an mga gadan na talapang na naligis mantang nagbabatluy sa balyong tinampo, wakwak an hawak, asin sa sakuya, ini nagsusuriyaw na mas makusog pa sa nagpapasaling saldang.

KAKAW

Sa kinaakian ko, an ipinapangalad na prutas sigun sa nasasabi sa Daan na Tipan, sarong mansanas. Prutas na kaidto, sarong beses sana sa sarong taon magpahiling. Kun kamundagan ni Kristo. May kamahalan kaidto an prutas na ini. Daing puon nin mansanas sa natad asin dai nungka magkakaigwa nin huli ta sa malipot sanang lugar ini minatambo. Pinapangalad na maghagad nin mansanas kun bako man Disyembre.
Alagad minsan may ipinagbabawal na kakanon, napapalibutan ako kaidto kan manlain-lain na bunga. Sa mga nakapalibot bastante an kakaw. Mga walong puon an yaon sa palibot. Mayo ni saro sa mga kakaw na ini an natada. Napukan kan bagyo si iba. Asin ta naghiwas si harong sa gurang kinakakan kan mga bagong pinatugdok na boarding house si dating dakulang natad.
Mabunga an mga kakaw kaidto na pigpapasupsupan samuya kada hapon tanganing gibohon na tabrilya. May hamis asin alsom an mga tulang na siring sa santol. Dangan babaladon nin magkapirang aldaw tanganing sanlagon. Enot na ining pigluto kan saldang. Kun minsan may mga panahon na naangotan ako ta sala si ukod ko kun arin na an hinog. Naggiro ako nin kubal na dai pang tagok. Dai ngani tugot na gibohon na tabrilya ta may kaipuhan na panahon na otobon. Siring kaini tinutukdo satuya kan kinaban an mga relo sa satuyang palibot na daing mga kamot asin mga numero arog kan mga puon nin kahoy. Nagtatalaan, nagpapagiridom.
Sa kakaw, an mga tu’lang bakong kasagkodan, kundi lado sana nin panibagong porma, panibagong estado, panibagong kakanon. O pareho sanang kakanon alagad, iba-ibang paagi nin pagkakan, manlain-lain na eksperinsya nin dila. Ta tanganing maging tabrilya kaipuhan na minaagi sa pirang proseso. Pagkatapos baladon, isusunod na an pagsanlag, dangan an paghali nin ubak, pagrumsa, dangan an pagmolino sa sentro an huring pagrunot tanganing magluwas an olyo kaini, an mahika kan kakaw, an kolor-dagang tu’lang na pigtitimpla sa mga hapon o pigsalak sa samporado. An pig-iimos tanganing sa pag-abot kan panahon may inumon.
May init sa daghan an tsokolate, na gikan sa tulang, nagin mga birilog-bilog na tabrilya na nagin dahilan nin pirang pag-ikit sa garapon kan mga gurang. Ta lain an masobrahan. O malain talaga an masobrahan sa anuman na bagay. O ‘baad dakul sana kaming mga magpirinsan na mabaranga-banga kan tabrilya. Kaipuhan na tupudon an gabos.
Asin ‘baad gayod ta gabos ginibong tabrilya kaya mayo nang mga kakaw sa natad. Daing tu’lang na sinalbar tanganing itanom, tanganing sugpunan an buhay kan mga nagugurang na puon. Kaya, an pagsurat na ini, pagpatambo sa giromdom kan mga puon na idto, ta sa mga bangging pig-atubang ko an lipot man minsan an horasa, pigigiromdom ko an nagom kan tsokalateng idto, na an kapital kan gabos na paghimo, yaon sa samuyang mga ngimot asin kamot, yaon sa bilog na hawak na pigpapainit kan mga tu’lang na idto, init na minasagom sagkod sa sadiri kong tu’lang.

IKA

May nagbabasa daw kan Bikol? Ini an sarong hapot na nakua ko kan nagkaaging semana sa sakuyang inbox sa Facebook. Nin huli ta aram kung minsan sa likod kan satuyang mga hapot, yaon an pirang pagduwa-duwa asin kasimbagan na nilalaoman na sa hinahapot, sinimbag ko siyang iyo, may nagbabasa. Arog kaini ngonyan, ika, na dai ko midbid alagad yaon pa sa pagsunod kan mga letra asin tataramon, na garo pigsasapugay mo an pahinang ini, na garo baga manok kang nagsusunod sa pasaro-sarong tipasing pighuhulog kan maboot na kamot.

Ika, sakuyang mambabasa/parabasa/taga-basa an paglaom ko. Ika na dai ko midbid an nagpapakusog kan bubuton ko na padagos magsurat sa Bikol asin kaibahan kan pagsurat na ini, iyo an pagbasa man kan mga aram kong orog na makakapatalubo sa sakuya bilang tawo, bilang Bikolnon. Sinasabi na an pagsurat daa sarong paghiling sa puturo, sa kainaudmaan, sa kinaagahan. Ta kun daing propetang pinag-aako sa saiyang sadiring lugar, pwede man sabihon na mayong parasurat na pinagmamakulgan kan saiyang panahon. Iyo, igwa kitang mga parasurat na piglalag sa pedestal alagad pira sa satuya an padagos na pigbabasa, padagos na pigsasaguban an saindang mga sinurat tanganing magtao nin panibagong paghiling, panibagong paagi o artikulasyon kan kinaban sa paagi kan saiyang sinurat. An bubon kan kadunongan sa kadaklan na beses, sa kaso niyato, nagigin gapo na sana.

Minsan ngani bakong malinaw na may panuga na may mabasa. Ta kun an pagsurat parating may garantiya nin parabasa, dai harayong isipon na sa ngapit, an parasurat iyo na an kundisyonon kan saiyang parabasa asin malingawan niyana an saiyang adyenda, an saiyang poesiya, an kaenot-enoteng bagsik na nagtutulod saiya na magsurat. Kaipuhan kan parasurat sa hiling ko asin ini an direktiba ko sa sakuyang sadiri, na magpuka para sa banwaan, na magin kritikal parati asin sa kahuri-hurihi, dai man pigpangalad, na dai na magngirit, dai na magtagay o dai na magkarigos. Kaipuhan kan parasurat na orog na mabuhay sa panahon na ini, na naghhingagdan an parabasa, bako sana ta gutom, kundi ta puskit an liwanag kan isip. Na minsan an paglaog sa eskwelahan bako nang garantiya na may inadalan, na may pagbabad sa diskurso kan kinaban, na may pagmakulog sa kapwa na nakagamot bako sa mga moral na koda na nag-aabiso na sana na ini an gibohon, ini an dai, kundi sa mga etikal na prinsipyong padagos na naghahapot kun ano an orog karahay para sa tawo.

Mahiwas an sinasabi kong ini asin dai parating may-uyon o bastante an espasyo ko sa dyaryong ini, alagad, pinagpakanigo man kan panahon, na arog kaini, na nagsusurat pa man nanggad ako sa Bikol asin padagos na masurat nin huli ta yaon ka diyan. Baka ngani minsan mautsan na ako, may saro o duwang tao na makakabutbut kaini asin babasahon niya ini sa enot na pangyayari. Kinukugos ko an tawong iyon .

Sa sakuya, a’ngay na magsurat dawa saen na tataramon alagad, kinukundisyon ako kan sakuyang kinamugtakan na magsurat sa pirang tataramon na padagos kong inaaram, padagos kong pinapadangat. Ini an Bikol na tataramon. Bikol na may mayaman na ginikanan asin may padudumanan. Bikol na nag-aako nin manlain-lain na impluwensya asin a’ngat. Bikol na bako sanang nakadepende sa kinababaan, kundi Bikol na naghahanap kan saiyang mga kaakian sain man sinda sa kinaban. Ta buot kong magsurat asin mag-awit sa tataramon na pigpapahinog kan panahon, sa Iriga man ini, Naga, Legazpi, Bagamanoc, Santa Elena o sa Animasola sa Balatan. Ini an Bikol na minapuga kan natok kan eksperensya kan parasurat asin kan saiyang banwa, kan saiyang nasyon, kan saiyang kinaban. Ini an Bikol na nakakasabot sa iba pang Bikol. Ini an Bikol na nakakasabot, nagtataram sa Filipino, Ingles, sa Aleman, sa Pranses, sa Kastila, sa Sebwano, Tsino, sa Tausug, sa Arabo, sa Griyego asin Latin, sa tataramon kan mga bakla asin tibo. Ini an Bikol na masalak sa iba asin masalak kan iba. Ini an Bikol na an mga kulog-boot, ginigibong kakusugan nin boot tanganing maipadagos an paghanap kan lugar para sa tawo. Ini an Bikol na nagtataram sa manlain-lain na puntu, may gupo, may ratatatatat, may nom, may kiwot sa “R”, may nahaya nin Ay! may katoninongan asin hukragong kan bulkan.

Ini an Bikol na nagtutubod sa kasuripotan kan diyos bilang hustisya kan bilog na nilalang. Ini an Bikol na naomaw sa birhen, sa Ina, sa kapalibutan. Ini an Bikol na nagraraway sa rigsok kan kapasloan, sa kadena kan istoryang pigpapaitok-itok sana kan mga pakal na pulitiko asin negosyante. Ini an Bikol na sasaboton an mga nasa madiklom niyang aki— an mga aswang, an mga bakunawa, an mga angogolood, bako tanganing ipatakot sa mga apoon, kundi tanganing masabotan an saindang mga agi-agi bilang tawo sa kinaban. Ini an Bikol na nag-oomaw, namimibi arog kan aliwuswos o kan bulos kan mga busay sa Isarog tanganing an bagyo mag-abot na mahuyong bisita. Ini an Bikol na may lipot, may himbong, may puso. Ini an Bikol— an mga tawo asin an mga tataramon, an mga parasurat asin ikang parabasa, na sa kadakulaan kan kinaban, saro sana man, o napagsasaro sa saro asin alanganin asin nagbabalos-balos na mga panahon.


Para ki J. Pilapil Jacobo

PAMITUON

Haloy nang nagtitingkalag an tawo sa kalangitan. Nangangalagkalag. May pagtubod na digdi mina-erok an mga diyos asin an mga kalag na saiyang pinili. Sa langit mahihiling niyato an mga bitoon na dai ta mabibilang buda dai ta madudumanan. Harayoon alagad garo haranihon, diyan alagad yaon duman. ‘Baad haloy na ining gadan o ‘baad ini na an mga gadan, nagigin mga bitoon, naghihiling sa satuya, nataong giya sa mga parasira sa saindang pagpuli o kun an dagat, magindarang piglalagalag an saindang mga kinatudan na ruta, an mga tinuom na mga alon.

Pamituon an apod sa astrolohiya kan satuyang mga apoon. An mga bitoon, mga muhon na pighihiling tanganing masabotan an buhay sa kinaban, an nagbabagong panahon. An mga bitoon may pormasyon na kaidto pigtuom mi, mga konstelasyon na garo baga an mito asin siyensya, saro sana. Dai pang gayong pagbanga kun ano an totoo o an posibilidad. Sagkod na mag-abot an estado nin pag-adal na kaipuhan na maabot an lohika kan rason, kan pag-isip. Dai na angay na isipon na an siyensya kagubay kan mga mito. Kaipuhan na tandaan na an saro, saro, an duwa, duwa, asin dai na tugot an mahika nin pag-isip. Niribayan an mahika kan poderosong matematika. Arog man gayod kaini nagadan an pamituon kan satuyang mga apoon, kan nag-abot na an mga parasakop dara an bago nindang kinaban. Iyo, sinakop ninda an satuyang mga kadagaan alagad dinara man ninda an saindang kinaban sa satuya. Ini an mas hararom na klase nin pagsakop. Dai sana sinda (an mga parasakop) naghahanap nin iba pang kadagaan sa kinaban. Kundi dinadara man ninda an saindang mga kinaban sa bagong sinasakop. An mga bitoon na dating binabasa, natipon na sa korona kan birhen, doseng bitoon, doseng tribo kan Israel, sarong atado nin mga disipulos.

Alagad nakaabot pa man giraray an pagtubod sa mga bitoon nakaabot pa ini sa panahon kan sakuyang pagkainaki. May kawat kaidto, o pigtutubodan na pagdebosyon sa mga bitoon. Siyam na banggi nin pagbados nin pangiturogan. Siyam na banggi nin pagbilang nin siyam na bitoon asin sa ikasiyam na banggi mapapangiturogan mo an saimong magigin ilusyon. Nobena. An pamituon nasalakan nin Kristiyanong pagpapakahulugan. An pagbados nagin balaog na nin diyos. Ay! An turos kan satuyang imahinasyon lagbas sagkod langit. An turos kan imahinasyon kan tawo, gamgam o anghel o aswang na minalayog sa kahiwasan kaibahan an mga shooting stars, mga batong pigtapok sa bubon kan kalangitan asin naghahalat kan mga paladan na masabi kan saindang mga kahagadan.

An sining asin kultura kan gabos na panahon dai mawawaran nin mga bitoon. Pinapahiro kita kan mga bitoon na naghilig gikan sa kalangitan. An mga personahe sa pulitika asin pelikula may ilusyon na sinda mga bitoon. Na an kongreso asin telon sarong entablado nin pagpapasali. Dai kita sinusuhayan kan mga bitoon sagkod ngonyan na dai ta naman sinda gayong nahihiling nin huli sa mga ati na tinapok niyato sa kalangitan.

An mga bitoon an padagos na pigrorokyaw niyatong pinakahalangkaw na ambisyon na pwedeng aboton. Sinusukol niyato an rayo kan gabos sa liwanag kan mga bitoon, sa hangos kan mga bitoon asin papatunayan ini kan siyensya. An mga bitoon na ini na pigtutubodan na mga aki kan saldang asin bulan, an pulseras na napatod, siring sa sarong mito. An mga bungang dai matutukdol!

An mga bitoon na ini na kun minahiro igwang rimalasong nangyayari sa kinaban. Kun nagagadan an mga bitoon, may paghirong nangyayari sa kinaban, gurano man ini karayo asin dai na ngani kayang manitoon kan satuyang mga laman. An mga tataramon na disaster asin an influenza konektado sa pagtubod sa mga bitoon. An paghiro kan mga astral bodies minaimpluwensya sa satuya. Asin ini man an kahulugan kun tano sa aldaw kan Kapaskuhan, may sarong bitoon (tala, kometa talaga an nahiling kan mga mago asin pastores) kitang inalaag sa satuyang mga krimas tree, kun tano ta igwa kitang mga pigpapapalaad na bombilya na manlain-lain an kolor, kun tano ta igwa kitang mga parol, asin siring sa mga parasira asin sa mga mago, sa mga pastor asin mga hade, an mga bitoon, simbolo pa man giraray kan paghanap nin direksyon, kitang mga saditon na elemento sa nagdadakulang uniberso, asin nin huli ta an pagtingkalag sa sainda, sarong pagsabot kan satuyang natura, na kita gabos naghahanap kan sabasaban sa madiklom asin halabaon na banggi nin tiglipot, bago matapos an bulan na Disyembre. Sa sarong rawitdawit ni Eduardo Calasanz, sinabi niya na marigsok an mga bitoon sa mga sawi sa pagkamoot, daing pakiaram sa satuyang kamundoan, kakulugan boot, alagad, mamoot asin mamoot pa man giraray tanganing may gibohon an mga bitoon. Maogmang Kapaskuhan!

MAYON

An kagayonan kan Mayon yaon sa saiyang makangirhat na pagkayaon. Dai na kita susuhayan kan saiyang lindong na pano nin gayon asin ngirhat. An katoninongan asin karibarawan na saiyang dinadara iyo an minapaitok sa satuyang kinaban, orog na idtong nabubuhay sa saiyang dapan, sa saiyang palibot. An mga pagtuga kan bulkan, bako nang bago sa satuya. An historya kan Kabikolan bakong kumpleto kun dai an saiyang mga pagtuga. Pagtuga na iyo man an tataramon niyato sa katotoohan. Ta satuya, kaipuhan na ituga an katotoohan, dai ini sinasaray, ta kun ini sana sa sasarayon sa laog kan bulkan, maluwas na maluwas ini giraray sa mas makatakot asin makagirabong rimalaso. Mas dakul an makukulugan ta arog kaiyan an katotoohan, makulog, alagad sa kadaklan na beses nakakatao nin omay, arog kan abo na sa paglihis kan panahon, napapakinabangan man kan daga, kan mga tawo. An gapo na nagraot kan satuyang mga harong, iyo man an gapo na gagamiton sa pagtugdok kaini. Arog kaiyan an buhay kan tawo. Arog kaini mabuhay sa alanganin na kinaban.

Sa kada pagbisita sa Albay o sa kada pag-abot ko sa Bikol, an tuktok kan Mayon an sarong pamilyar na eksena na hinahanap. Minsan sa sakuyang pagrayo o pagduman baga ngaya sa Masbate, an saiyang tuktok an hinahanap kan sakuyang mga mata. An bulkan kan Bikol, na orog na minasugpon sa imahe kan satuyang pagiging mahiligon sa lada asin an sekswal na pagpapakahulugan sa oragon. An katakod kan mga bagyo niyato, an bulkan na ini, kaibahan an Bulusan, Isarog, Asog, asin iba pang mga bukid na ginibong pailihan kan mga nagtukad.

Kan aki pa ako, sinasabi na an mga kutohon dinadara sa tuktok kan Mayon, diyan sinusulo. Patakot kan mga gurang kaidto tanganing dai magparabalad asin magparabarag-barag. Nag-uugbon an kuto sa irarom kan saldang. Madakul ining lalo sa laog kan bulkan ta sa bulkan mismo sinda mina-erok, duman an saindang altar kun sain idinudusay an mga aking saindang kinua. Kaya ngirhat an enot na nag-abot sakuya bago pa man mahiling ko an kagabsan kan bulkan o bago pa man ako darahon kan sakuyang apoon na babayi tanganing magpamibi sa Joroan, sa Tiwi, asin mahiling kun pano an gabos na inaagihan kan bus, garo nag-iitok sa bulkan. Abaang gayon ta sa pagbiyahe mo sa Albay, sa gabos na direksyon, mahihiling mo an Mayon, an toninong na bulkan na pigsasapugay kan mga panganoron, na sigun sa pigtukdo sa samuya sa eskwelahan, an saiyang mamomoton na esposo, si Ulap, an estrangherong nagadan sa ralaban ninda ni Pagtuga. Arog kaini luhay-luhay na nahaman an Mayon sa sakuyang imahinasyon na orog pang papagyamanon kan mga rawitdawit asin osipon kun sain mahihiling an bulkan na ini.

Kun kaya sa sarong tula ni Merlinda Bobis, binuhay niya giraray an daragang nagadan, an pig-agawan kan duwang lalaki. Ki Bobis, mabubuhay giraray an bulkan asin dai na na siya magigin bulkan, dai na siya magagadan. Sa mga linyang ini, mahihiling kun pano binubuhay an mga mito asin tinatawan nin panibagong paghiling o pagpapahiling tanganing maipahiling an muyang ipasabot kan rawitdawit asin malinaw an pangapodan ni Bobis na gamiton an mito kan Mayon, an simbolismo kan bulkan tanganing saboton an kamugtakan niyato sa kinaban. Basahon asin hilingon an pagkabuhay sigun sa kun pano niyato nahihiling an mga buhay na ini sa atubangan kan toninong o nagkakarabang Mayon.
Merlinda Bobis

Apwera ki Bobis, may mga rawitdawit man na sinurat an mga taga-Albay na si Rafael Banzuela asin Jun Belgica, sinda Marne Kilates, Gode Calleja asin Jimple Borlagdan. Igwang nagluwas sa Burak, na magkapirang concrete poetry na nasa porma kan Mayon na sinurat ni Rose Alibin. Si Adrian Remodo sa saro niyang rawitdawit na may titulong Mayon na maluwas sa koleksyon an Ini An Sakuyang Hawak, ibinaing an Mayon sa sarong kataed sa pagturog na naghuhukragong, asin andam na sa senswal na pagsabog nin lada asin guta. Kinarawan ni Remodo an imahe kan Mayon sa saiyang rawitdawit sa tonong duraton.

An mga osipon man ni Abdon Balde Jr., sa premyado niyang kolekesyon Mayong, na may takop nin Mayon na nagtutuga na dinesenyo ni Dan Pinto, mababasa an mga kusong na osipon na dai ka papanultolon nin huli sa mahirong imahinasyon nin Balde, kun sain tinawan niya man nin panibagong pagsasabuhay an mga mitikal na karakter, kun pano an buhay kan tawo gari nag-iitok sana man sa sarong kapaladan, gurano man karayo an panahon kun sain asin nuarin kita nabuhay. Ta tama gayod na isipon, na mantang kita nakalunad sa sarong sakayan o nagmumukoy-mukoy sa natad, anong bulkan man nanggad ining yaon sa satuya, na padagos pa man na yaon diyan, na sa kahaloyan nang panahon, yaon sana ini digdi, daing pagmidbid kun siisay an mga tawong namundag, nag-aragi, nagadan sa saiyang dapan. Ta arog ini kaini, daing pakimano, mantang kitang mga tawo nagsusurat nin rawitdawit buda osipon, natagay-tagay sa palibot asin natigsik, naarado asin nasira, nalaog sa opisina, napadagos sa buhay, sa lindong kan buhay na bulkan kan gabos na panahon. Anong mata an andam sa pagsaksi kan gayon asin ngirhat na ini na an apod Mayon?

PATALASTAS

Kan aki pa kaming magturugang. kadungan kan pag-abot kan telebisyon sa harong, saro sa mga kawat na pampaturog an ginigibo ming tolo, iyo na an mag-erenotan sa pagtukod kun ano an patalastas. Kun siisay an enot na makatukod, magkakaigwa nin sarong puntos. Utitok kami gabos sa telebisyon na iyo sana an nagliliwanag sa madiklom na kwarto. Pinagmamaanan mi an kada pagbalyo kan padalan. Sa mga panahon mas orog na kaming nagdadalan o nag-aabang sa mga patalastas kisa sa mga palabas. Saro pa sana si istasyon kaidto. Dai pa kami kapuso o kapamilya. Igwang oras na daing iniluluwas an telebisyon na pigbibirik mi pa arog kan telepono tanganing maghanap nin tsanel. Mayo pang 13 ta sagkod sana sa dose an numero, arog kan relo an nakasurat sa bibirikan. An remote control dai pa inuulpot sa harong. Kan nagpuon na ing mag-abot puon sa telebisyon sagkod sa electric fan sabi ni Mama kaidto daa kami nagpuon maghinugak. Pag an gabos nadadara na sa pindot, makahugakon na daa minsan paghali nin kanot.

Arog kan iba pang kawat , natatapos an kawat sa mga patalastas na may nadadaog, may napapagal, may napapaturog na sana o magsawa sa kawat. An mga patalastas man kaidto nasa sabon sana panlaba o pangkarigos, toothpastes, kakanon na tsit-tsiriya o kaya si pirang food chains sa Manila. Sa kawat, dai kabali si thriller kan mga pelikula na dakulun an nagluluwas orog na kun Dominggo. Dai pang patalastas kaidto nin condom, dai pang mga patalatas para iligtas an salog Pasig o an La Mesa Dam. Dai pang istasyon an mga relihiyon. Iyan si nahihiling ko sa telebisyon ming sa dai ko maintindihan na kolor—kolor ining maliwanag na pula. Sadit pa si telebisyon. Sadit pa man si kinaban, sadit pa si kayang maabot kan antenang nakatakod sa kawayan na enot pang pigpapakarhay asin sinasarahay kun may paabot na bagyo.

Ngonyan nagbuburubalyo an mga patalastas. Nagdugang na kaipuhan nin tawo. Dakul na an istasyon sa pag-abot kan cable. Dai na kami nagkakawat kan mga patalastas. Binabakal mi na an pinapahiling kan mga patalastas. Alagad may mga patalastas na lapang patatas asin tapayas an mahihiling na naman niyato. Sagmaw ini na ibinabahog sa mga istasyon kan media, kan radyo, kan diyaryo, kan iba pang highway kan mga impormasyon arog kan internet. Nabubuhay an media sa mga patalastas na ini, dakula man ining kompanya o an mga kolorum na dyaryo asin istasyon nin radyo. Sa panahon na orog tang minamaanan an kun ano an mahihiling, ganaysa an patalastas, asin digdi man kinakapitalan kan mga pulitiko an pagpapabakal kan saindnag sadiri tanganing bayadan ta sinda kan satuyang mga boto. Kaya dai na makangalas kun dai man kitang kritikal na ebalwasyon sa mga nahihiling niyato nin huli ta kinukudisyon na kita mismo kan anong nahihiling asin ini naman an dapat paniwalaan. Alagad ini an mas dakulang problema, sa kadakulan niyatong nahihiling, pwedeng dai na kita makahiro, arog kan hiling ni Medusa sa sato, pwede kitang matagalpo o maging gapo. Dai ini nangangahulugan na dai na makakahiro an satuyang hawak. An hiling kan media o an ipinapahiling kan media sarong pagpahiwas kan limitasyon kan kinaban o kan pagpipilian na pwede niyatong kuanon, pwede niyatong panindogan. An mga patalastas na ini an nagpapatubod satuya o an minakundisyon sa satuyang pag-isip tanganing digdi ta sana isipon an kinaban. Komersyo man ini o sa pulitika, kadakul kitang dapat na hapoton kun minadalan kita nin telebisyon, bako sana sa pulitika orog na kan mga pinapadalan satuya. Orog na ta an kada istasyon may mga kanya man na pulitika. Sa kaso kan Filipinas hiling-hiling na ini, an showbiz sa pulitika, an pulitika sa showbiz. An showbiz ngonyan asin an pulitika an saro sa mga tagapagtulod kan mga imaheng pigpapabakal sato asin mahihiling ini puon sa sadit na papeleta, sgakod sa darakulang billboards sa syudad. Pasibo kitang masabina ini na kaya an panahon, alagad an pag-abot kan panahon, hinihimo pa man giraray kan mga tawong nag-iisip, naghihingowa na manimbagan sa mismong panahon na nagpapahiling sa saiya.

Pirang hapot: Matubod daw kita na amigo o amiga ni pulano o pulana an naggastos para sa patalastas na ini? Kun baga man amigo o amiga ini kan pulitikong nasabi, ano an mga kondisyon na itatao kaini sainda? Bako daw ini na mismo an pigpupunan kan sistema kan patronage politics ta an mga amigo na mismo an nagbubusol kan plataporma kan sarong pulitiko? Ano an lenggwahe kan mga patalastas na ini? Bakong si mga dati nang diskurso na kaidto pa ginamit satuya na an gabos na propaganda iyo tanganing magiromdoman ta sinda. Gabos pa giraray sa pagrumdom an mga patalastas na ini. Galing at Talino, Sipag at Tiyaga, May Pag-asa, Edukasyon ang Solusyon, May Bagong Umagang Parating, Hindi Ka Nag-iisa, mapaloko pa daw kita sa mga propagandang ini na iyo na an mismong nagdudukduk satuya sa kamugtakan na ini? Sarong dakulang baktin na dai magadan-gadan an sistema kan pulitika sa Filipinas, sarong alkansya ining pigpasa asin ngonyan pigkukutay-kutay kan mga tawo, mayaman man ini o tios. Digdi kita minaituk-itok arog kun pano minaluwas an mga patalastas na garo parating may bago alagad mayo man. Sabi kan mga gurang, ulwat daang nagagadan an mga mata kan tawong gutom, totoo man gayod nanggad ulwat na nagagadan an mga tawo sa kahihiling sa mga harayoon asin tigbak na bitoon mantang nakabukas an satuyang mga telebisyon, barado an mga inidoro.

KUN TANO MAY MGA GADAN

Dai kita binabayaan kan mga gadan. Namamarong sinda sa satuyang giromdom minsan nailubong na. Relihiyon o kultura o simpleng pagtubod sa buhay an nagpapasabot satuya kaini. Sigun ngani sa sarong parasurat, an buhay kan tawo, yaon sana sa duwang lado: sa paglaom asin sa paghalat. Sa kadaklan na panahon, saro sana an duwang ini, naghahalat ta naglalaom o naglalaom ta naghahalat. Alagad sa orolay kan kagadanan, suhay asin magka-iba an duwa. Iba an paghalat sa siguradong kagadanan asin an paglaom na igwa pang ngapit pagkatapos kan pag-abot kan hinahalat. An paglaom na ini mawawara man sana sa panahon na nag-abot na an hinahalat. Kaya dai na makangalas na hilingon na saro man sana an duwang ini. An katapusan kan paghalat iyo man an katapusan kan paglaom.

An Nobyembre, an ikakag-sarong bulan kan taon, bulan nin paggiromdom sa mga gadan. Kadunongan na masasabi an siring na pagplano kan kalendaryo, ta bago an pag-abot kan Kapaskuhan naeenot na niyatong giromdomon an mga nagtalikod na sa buhay na ini, na sa ngapit iyo man an kaabtan niyato gabos. Enot na selebrasyon kaibahan an mga kalag. Sa bulan man ini, kaibahan kan mga pignenegosyong katatakotan, minalaog kita sa diskurso kan kagadanan. Arog kan pagsabot na an kagadanan sana an masasabing mapapasatuya o saimong saimo sana. Dai pwedeng proxy sa oras kan pag-apod kan kagadanan. Alagad iba man an paghihingagdan sa kagadanan mismo, minsan siyensya kan medisina papatunayan an siring na pagsabi. May kulog na dadarahon an paghihingagdan sa hawak alagad an kagadanan iyo an kapanoan na masasabi, an katapusan na kan gabos na kakulugan. Kaya dai harayong isipon na magayon an siring na pagmati, igwang ginhawa sa kagadanan. Tunay na katalingkasan. May mga diskursong nagtutulod sa arog kaini tanganing sabihon na an paghugot bako sanang simpleng kaso nin kabuahan o nin kasalan. May mga taong pinili an kagadanan kisa sa idagos an buhay, asin dai sana ini masasabotan sa paagi kan paghiling sa katalogo kan mga kasalan na dai aakoon sa langit man ini o an pigsasabing purgatoryo. Kaya, dakul na bagay man nanggad an sinasabi mapapadapit sa kagadanan, bako sana ining sarong estado na inaagihan kan buhay. Iba-ibang kultura asin relihiyon, manlain-lain na paghiling sa kagadanan.

May mga ritwal kitang inootob puon sa paghelang o puon mismo sa panahon na magadan sagkod na mailubong, sagkod umabot an ika-40 aldaw pagkatapos na magadan. Minalaog sa simbolikong kinaban an mga gadan kun kaya orog ining minakusog. Sindang mga mayo na alagad nagpapamati man sa paagi kan simbolismo mismong isinabuhay ninda. An simbolismo iyo an mayor na tataramon kan relihiyon. Paraon an kahulugan kan simbolismo, magagadan an relihiyon o malilingawan na ini o masalak sa iba pang pwersa nin pagtubod. Kaya siyempre, dai mahahali na sa kadaklan kan satuyang pagtubod yaon parati an relihiyon, an minatao nin intepretasyon asin paglaom na igwa kan buhay na daing sagkod o kan iba pang estado, depende sa kun anong relihiyon igwa ka.

Sa sarong nabasa ko, minsan an ideya kan banwaan o nasyon, nakagamot sa mga gadan. An ideya kan pagtiripon na kita sararo o dapat na kita magkasasaro, pinapakusog kan mga gadan, kan satuyang mga gadan na apoon na nabubuhay asin nagraraba-raba sa satuyang imahinasyon. Hilingon kun siisay na mga gadan an mahihiling pa niyato sagkod ngonyan minsan sa lado kan pulitika. Arog man kaini an nangyayari sa mga santo asin santa kan simbahan, sinda nagpapahiling bako sana kan mga aarogan niyato, kundi mismong an reyalidad kan simbahan nakagamot sa mga gadan na banal, na nabuhay asin nagadan para sa simbahan na ini. O kun sa pulitikal na diskurso, an mga bayani kan banwaan. Sa panahon kan Edad Medya, haros santo an mga hade asin duke, reyna asin emperador nin huli ta igwa ining mga pabor na itinatao sa Santo Papa. Kun kaya, an paggiromdom saro man na diskurso kan poder. Kun paano kita pinapagiromdom, igwa pa man giraray ining pwersang minakondisyon kan satuyang isip asin boot. Arog baga kan pulitikong nagpapamati satuya kada eleksyon nin huli ta igwa na kitang utang na boot sa sainda. Digdi ko ilalaog an sinabi kan sarong pilosopo, na kaipuhan ta man makalingaw tanganing maipadagos niyato an buhay. An dai nakakagiromdom sarong makulog na pagmati arog man kan dai nakakalingaw.

Sa pagbisita niyato sa mga kamposanto, may mga mapamating buhay pa tanganing kuanon an kalag kan satuyang mga boto. Magmaan sa mga multong ini, ini an satuyang lingawan, nin huli na lamang sa mga gadan na satuyang bibisitahon, na dawa dai man gibohon na mga bayani asin santo kan simbahan man o kan gobyerno, giromdomon ta sinda bilang si mga tawo na kinua kan diklom na dai pa man giraray nahihiling an awrora kan satuyang padangat na banwaan, na kinakalag pa man giraray kan mga kasalanan kaini kan mga tawong yaon asin paslo sa poder na iyo sana an gustong mabuhay asin mailubong nin tanos.

DAMN THE DAM

Nakasurat an mga pangaran kan mga pulitiko sa lambang kanto. Nakasurat ini sa lanob man o sa atop, sa basurahan man o sa itinaong inodoro pati sa kabaong na dinonar kan pulitiko. Nakasurat sa relief na pansit, sa mga kalye asin iba pang paagi nin pagdiskarte ninda sa satuyang boto. An mga pandok ninda iyo an mahihiling sa laog asin luwas kan satuyang buhay na abaang malinaw siring sa makagadon na pangum-om. Sa ngonyan, kaibahan an katuod na si Vic Nierva, idinudugang ko an tingog sa pagtuyaw asin pagsagang kan pagtugdok kan bagong susuratan nin pangaran kan mga pulitikong ini an planong pagpatugdok nin dam sa enot na distrito kan probinsyang ini.

Bako ini an enot na dam sa satuyang rona, sa ngonyan ngani an mga dam sa Norte kan Luzon, an pinaka-isyu sa paglangkaw kan baha. Kaya nahiling ta kun pano an mga nitso binuksan asin nagrulutang-lutang an gadan, nalutot an mga tinanom, nagkaburutod an mga pangiturogan nin pag-asenso. Signos ini kan raot na kapalibutan na kawsa kan satuyang pagratak. Sa mga pagratak na ini, numero uno pa man giraray an satuyang mga pulitiko asin an saindang mga kakuntsabang nagpapadalagan kan mga negosyong ini na garapatang minakuut sa yaman kan satuyang banwa.

Andam na pagpatugdok kan dam na ini, na magastos nin bilyon sa ngaran kan progreso asin pagbabago, sa ngaran kan pag-ako ta ki Dato. Para sain an dam na ini, na regalo ni Madam? Regalo sa pag-ampon niyato sa aking niya si Dato?

Sa pagpapatugdok kan dam na ini, niriribaraw niyato an satuyang mga sadiri, pinupurisaw sa tibaad na mangyari na pwede man nanggad na mangyaring malantupan an kinaban, mangyari an delubyo sa enot na distrito. Naggigibo kita nin mga monumento nin kagadanan sa satuyang palibot asin an signos kaini an mga pandok kan pulitiko. Magmaan ta ini man an pigtakotan kaidto kan madali nang mabusbos an dam sa Rinconada, na siring sa kadaklan na proyekto, sarong puting elepante, sa ngonyan tambakan na ini nin basura, mga lapang sugo asin kun anu-anopang ati kan tawo. Kun makakalaog ka sa impyerno ni Dante, may mga pulitiko duman, o dakul na pulitiko duman an nahihigdaan kan mga bakulaw na ining winalat ninda sa daga. Sa pagpatugdok kan mga edipisyong ini na minaagi sa kamot kan mga pulitiko niyato, siyertong igwa na ining delhinsya sa pagkua pa sana kan mga contractors, asin siring sa kadena o sa dominong pinatindog dangan pinatumba, surunudan an korapsyon na mangyayari. Titipidon an mga materyales, susuhulan an mga kapitan asin kura asin papatindogon an edispisyong matao daa nin bagong buhay sa banwaan.
Ano ta kaipuhan man nanggad an dam, na minaulang sa sulog mismo kan satuyang mga salog? Kaipuhan ta nin enerhiya na matao satuyang kuryente? Siisay an mapadalagan kan korporasyon o kooperatiba kan kuryente? Sain mabayad an mga sinasabing paraomang matatabangan kan dam na ini? Bakong an mga pulitiko mismo o an saindang mga angkan an mapadalagan kan dam na ini? Nuarin kita makakanuod sa sistemang ini na mantang tinatawan kita nin panhapin sa tulak sa sarong aldaw, ginugulgol man an satuyang mga liog kan saindang mga tataramon nin panuga.

Sistema an korapsyon sa dam na ini. Makangirhat an ginigibo kan tawo na ulangon an bulos, an sulog kan salog, tanganing an ganasya magtubo asin maglangkaw, ganasyang sa puon pa sana an kapital naghali na sa buwis kan tawo. Ano ta dai ta hagadon an marahay na gripo kun sain maluwas an malinig na tubig na satuyang inumon? Ano ta dai ta hagadon na magkaigwa nin malinig na kasilyasan an mga eskwelahan asin bako sana an opisina kan prinicipal o supervisor? Pigpupurog an satuyang pag-isip, daing pundo sa edukasyon, ta an edukasyon an mabangraw sa saindang mga pagringgaw sa banwaan. Hilnga an mga eskwelahan niyato, may mga pangaran sa atop, nakapangaran sa mayaman na nagdonar kan lote na lolohon kan mga pulitikong ini.

An mga pulitiko ta baya, pag matatapos na an torno, sakatahawan kan gabos, saka naman mapatindog kaining mga edipisyong ini, tangani sanang mapatubod kita na kaipuhan nindang tapuson an mga proyektong ini kaya kaipuhan na iboto giraray sinda. Arog kaini sa nadangog kong istilo minsan kan mga padi tanganing dai mailipat sa ibang parokya. Tama an sabi kan sarong gurang sa plasa, “An poder kun kinuputan na nin tawo, napuon na an daing sagkod na rimalaso.”

Siring sa dam na ini, tinatawan kita nin suhestiyon na ipadagos niyato an pagsuporta kan aki ni Madam sa saiyang pwesto sa kongreso. Matubod pa daw kita? O dai na sana kita mataram, ta gusto taman nin damonyong dam na ini, saka na sana kita mahiro kun nabubusbos na an tulak kan elepanteng ini? Andam na daw kita na puruton an satuyang mga butod na aki asin makuapo sa laog kan sako nin semento?

Sa sarong rawitdawit, sinabi: An dalan pa-impyerno, sementado.

PANDOK/LALAWGON

Dakul kitang nahihiling na pandok aro-aldaw. Binibisto kita sa pandok. Binibisita kita kan mga pandok. Alagad kulang an mga lalawgon na satuyang namimidbiran. Marahay kita sa pandok. Bako sa lalawgon. Sa satuyang salming, pandok niyato sana an tibaad na nahihiling. An pandok iyo an nahihiling ta kun ano sana an nasa luwas, an lalawgon iyo an kaipuhan na laogon tanganing mamidbiran an tawong may pandok. An daing pandok kun minaatubang dai nangangahulugan na mayo ining lalawgon na inaataman. An lalawgon iyo an hararom na tungod kan pagkatawo kan tawo.

Sa kadaklan na panahon nahihiling ta sana an pandok asin bako an lawog. An lalawgon iyo an pinapandokan. An pandok an pantahob sa lawog kun kaya minabakal kita nin mga maskara tanganing magkaigwa kita nin dakul na mga pandok. Sa tinampo niyato ngonyan, yaon an mga pandok kan satuyang pulitiko asin kun siisay-isay pa. Tolong kongresman baga niya na garatok an hawak, garatok an pandok an nasa billboard. Bako sana man an mga kongresman na ini, kundi gabos na mga nasa ma poder. Binabaha kita nin mga pandok sa satuyang palibot puon sa mga streamers asin sa mga stickers yaon an mga pandok. Kun dati ngani an apod sa mga pulitikong ini “trapo”, pwede naman ining apodon na mga pulitikong “tarps” ta padarakulan na sinda nin mga tarps. An pigpapahiling kan tarpaulin bako sana an inaanunsyo kundi an pandok kan inaanunsyo o nag-aanunsyo. Arog baga kan mga nakapasar sa board exams, nursing, BAR o LET o kapangganahan sa military parade. Apwera kan mga eskwelahan na nag-aanunsyo kaini, pati an mga pribadong pamilya na ginikanan kan mga nakapasar o nanggana, pigpapabulat-bulat an mga pangaran asin pandok sa kahiwasan kan plasa man o sa mismong tangod kan harong. Sa pagpahiling kan mga pandok na ini nin mga nakapasar, nin mga nanggana, ipinapadagos ta an diskurso kan pagmidbid susog sa kun siisay an mga may inadalan asin kun siisay an mayo, kun siisay an igwa asin mayo. Sa sarong antigong panahon, an kamawotan kan mga tawo iyo na sinda maitala sa libro, bako ining papel, kundi mga tabletas na himo sa dalipay, tanganing sinda magiromdoman, ngonyan nagiging bentahe an pagbutwa kan mga pandok na iniimprenta ta asin binabandera sa kahiwasan kan satuyang mga natad, asin iba pang pampublikong espasyo. Sa kadaklan kan tarps o billboards sa magkaibong na parte kan Plaza Rizal, mas angay na ining apodon na Plaza LRay.

Minsan pa si mga nag-aambisyon pa sana nganing maglaog sa pulitiko, nagpapahiling na kan saindang mga pandok. An mga anunsyong nagtutulod na an tawo magboto sa paabot na eleksyon, dangan may pandok kan tawong nagbayad kan tarpaulin, nangangahulugan sana na Magluwas kamo, magduman sa prisengto asin ako an botohan nindo. Dai ini mahihiling sa tarps alagad ini an pigsasabi kan ano an yaon sa teksto. “Go and Vote!
(Pandok niya)”, buot sabihon an mga tarps na ini, trap na naman sa satuya tanganing oriponon kita nin mga pandok. An mga tarps na ini angay na bakbakon dangang gibohon mga trapal sa satuyang mga tangkal.

An mga pandok na ini mahihiling ta man sa telebisyon na iyo an nangungurog na supplier kan mga pandok na satuyang hinihiling. Binabakal ta an mga pandok na ini tanganing patubodon kita na an pagkakapandok iyo an sukulan kan etika, estetika asin pulitika. Sa simpleng pagsabi, kun ano an marahay, magayon asin may poder, ini an pandok na kaipuhan magkaigwa ka. Pagkakaigwa an pandok, mantang an lawog iyo an dai nahihiling, arog kan boot kan tawo. Nakakakan, nakukunsumo an pandok. Pandok-pirak. Bako man lawog-pirak. Pandok ni Ninoy an masiram ilaog sa bulsa. Alagad an saiyang lalawgon iyo idtong naigusgos sa tarmac kan badilon siya sa payo. An pandok kan mga kriminal, mga most wanted na mahihiling sa mga presinto, mga pandok na may presyo na. Bako ining mga lalawgon kan tawo. Boot kong sabihon, kinukodisyon kita na hilingon an pandok bako sana sa kun ano an pinapatubod satuyang karahayan asin kagayonan kundi minsan an karatan asin kakanosan. An pandok man an minagurang na hinihiling bilang kakanusan (ini an propagandang lakop na) kaya inaataman niyato sa paagi nin pag-ulang sa pagkurupos kan kublit na iyo man an ipinapanuga kan mga whitening products asin kan kubyertos nin Calayan man ini o Belo. Kubyertos nin huli ta an paghiling ko kaini, ginigibong pinggan an saimong pandok kan kun anu-anong mga instrumentong pigtutugotan mong dutduton an mga ini. An lawog na ini an kaipuhan tang mahiling, an sadiring lawog asin an lawog kan kapwa. An lawog iyo an harong kun sain an mata kan tawo iyo an bintana.

May mga pandok na magigiromdoman kita. Papadangaton man o babakalon. Alagad an pandok bako sana an yaon sa tawo, orog sa gabos inaapod kita na maglaog sa lalawgon. An lalawgon an nakakapabago mantang an pandok pwedeng iyong mag-apod satuya pasiring sa paglawod sa lawog. Makahulugan an diskurso kan pandok asin lawog tanganing makahimo kita nin kaaraman na masuhay sa kun ano pagratak asin pagparahay. Siring man, kaini nahihiling ko na an Divino Rostro, sarong lawog asin bako pandok. Ta sagkod na pandok ini sa satuya, dai kita magkakaigwa nin katalingkasan asin orog na hararom nin espiritwalidad, idtong minatubod minsan dai nakahiling. Dai kita magsarig sa mga pandok, duman kita sa may lalawgon, sa aatubangon kita sa saindang lalawgon. Pakatandai si sinabi duman sa librong The Little Prince, “Bakong gabos na esensyal nahihiling kan mga mata.”

Photo by Meljohn Tatel


KALIWANG PANIG NA, AY KANAN PALAN

Sa pagmartsa makahulugan an pagkapareho-pareho kan pagbagsak kan too o walang bitis. Makahulugan an pagkapot kan badil o espada. Sa pahina kan satuyang kasaysayan, sa tunay na giyera o ralabanan, an pagmartsa paagi tanganing magkaigwa nin disiplina an mga suldados, paagi tanganing magin saro an paghiro kan pag-aatake, magin sarong bungkaras an lusob sa kaiwal. Alagad bako an pagmartsa sana an importante kundi an katapusan kan pagmartsa. Ano an obheto kan siring na gawi kun an siring na tradisyon mayo naman kahulugan apwera sa onra o tropeyo na pigbabandera kan mga eskwelahan. Sa syudad kan iriga, dakula ining onrang marahay, an manggana sa military parade asin nagkakaigwa pang parada sa mga kipot na tinampo duman kun maiuli an mga tropeyo. Nagdedeklara pa an president nin special holiday. Naglalaban-laban an duwang unibersidad duman na pigpapadalagan kan duwang magkaribal na pamilya. Sa modernong panahon na nag-aapod an kinaban nin pagdiskarga kan mga nukleyar na bomba, an parada military na arog kan nangyayari satuya, sarong malinaw na dai pagkaaram asin pakiiaaram kun ano man nanggad an satuyang mga opinyon sa pang-kinaban na isyung arog kaini.

Ngonyan na pigtutukoy ini bilang sarong isyu sa pagselebrar niyato kan debosyon sa Birhen, orog na mahihiling an dai kalinawan na posisyon kan kompormisong ginigibo kan duwang ibong na lado kan lokal na simbahan asin kan lokal na gobyerno. Daing malinaw na posisyon nin huli ta an gabos pag-aareglo sana mapa-simbahan man ini o lokal na gobyerno. An duwang nangungurog na tore nin poder sa satuyang rehiyon. Pigtukoy ko na ini sa pira kong sinurat na an komersalisasyon, kanya-kanyang interpretasyon, relihiyon ini para sa iba, asin an relihiyon saro man na sagradong komersalisasyon na may bendisyon kan sinasabing tradisyon. Alagad, edad medya an siring na panahon. Bako ini an panahon kan mga obispo asin padi na an gubing ginigibong relikwaryo nin huli sa kabanalan. Panahon ini kan obispong may mga sadiring tubuhan.

An military parade an sarong isyu na nadangog ta sa mga nakaaging semana orog na kan mag-isyu nin pahayag an Bicol Association of Catholic Schools (BACS) na dai na ini madayon sa nasabing okasyon nin huli na mismo sa pangapodan kan lokal na simbahan na siyasaton an maninigong pagsagawi kan debosyon sa Birhen, debosyon na nakatalaan na magigin tolong gatos na taon na 2010. Malinaw an sinasabi kan BACS, dai na ini madayon nin huli sa saindang paghiras sa pangapodan kan paghorop-horop asin nahihiling ninda na an parada siring kan military parade daing malinaw o mayo man ining koneksyon sa pagdebosyon ki Ina. Huri na daa an siring na pahayag, naiuli na si tropeyo, nagselebrar naman. Gabos na nagkabururat. Alagad, kun arog kaan an argumento laban sa BACS, dai na ini kita mabusol, dai na kita mahiro.

Alagad, iba man an nagluluwas na bersyon ngonyan kan mga nagtutulod pa man giraray kan nasabing aktibidad. Na ini ilalaog pa man giraray sa okasyon kan debosyon, mantang mayo ining malinaw na pahayag o pagpapaliwanag sa kampo kan simbahan asin kan mga nagtutulod kan nasabing aktibidad. Ginibong boluntaryo an pagbali. Asin ini na an puon kan pagruro kan military parade. Dai man nanggad tulos-tulos ining mahahali orog na ta igwang dakulang na nakikinabang digdi. Siisay an makakapahali kan piyestang daing patron, kun nagkakaigwa nin kwarta sa pabayle, sa pamisa?

Nasasabotan ko an BACS sa mahuyong pagsunod kaini sa pangapodan kan institusyonal na simbahan na siyasaton an debosyon sa Mahal na Birhen asin an dai kaini pagbali puon ngonyan na taon, malinaw na kapahayagan kan saindang kapamasolan, asin kan saindang epipanya sa bagay na ini. Kapamasolan na sa halawig na panahon na nagbali sinda sa paradang ini. Epipanya, na an tradisyonal na parada dai naman kahulugan sa debosyon kan Ina o dai man nanggad na kahulugan o koneksyon puon pa sa puon. Alagad bako gabos sa simbahan man o minsan an lokal na gobyerno an nalinawan sa bagay na ini. May nagsasabing an pagtugot na ginibo kan simbahan na ini ilaog sa mga aldaw kan pagdebosyon, sarong kapahayagan kan pulitika nin kompormiso sa satuyang rona. Na an parehong tore nin poder, an simbahan asin gobyerno mayong malinaw na pagsabot sa isyu, asin an gabos nagigin paagi sana tanganing plantsahon an dai pagkasinabotan.

Ngonyan, an minaluwas na hapot, iyo na, kun andam daw an simbahan na dagos-dagos na akoon an pagdara sa mga tawo sa pagbalyo nin kaisipan tungkol sa debosyon na bako na sanang pagsasadiri kan unibersal, katolikong Romanong simbahan, kundi igwa na ining identidad na himo kan mga Bikolnon. Na sa kapabayaan niyato na padalaganon an gabos kan mga poder, pigsaralak-salak ninda an mga okasyon, an relihiyoso sa bakong mas-gayong relihiyiso tanganing an gabos na ini pakinabangan kan duwang nangungurog na institusyon. Na garo baga an nahihiling ko na sistema kaidto, si bakong gayong relihiyoso, tugot na magpakasasa sa mga majorettes kan parada. Asin si mga gurang na asin madali nang mautsan duman sa katedral. Pigtugot an pagsaralak-salak na ini na mayong malinaw na mandato sa tawo, gikan man ini sa simbahan o sa gobyernong minapaampon sa parehong simbahan. Kaya mayong malinaw na pagbanga sa kabanalan asin kadustaan sa bagay na ini. Halo-halo kumbaga.

Sa sarong osipon ni Carlos Aureus, pigladawan niya an Naga bilang lugar nin mga santa asin tsimosa. Daraga ining nakikibayle magdamlag asin minasimba sa enot na misa kan sunod na aldaw tanganing pamibian an mga santa nin kabinian. Ano baya an mangyayari sa paradang ini? Siisay an nagpapasaluib sa Birhen sa ngaran nin pirak?

Sa sakuya bako ining oras tanganing magtinulduan kita, nangyari na iyan. Bako man ining oras tanganing an gabos matapos sa mga surat nin reklamasyon asin kompormiso. Panahon ini na makihiras kita sa pagbilog nin mga panibagong paagi nin pagsasabuhay, pagpadalagan kan panahon. Kun tutugotan pa daw niyato na an mga aki niyatong magdara nin mga kahoy na badil asin magpagubing nin mga mahal na sul-ot na minsan sa sarong taon sana ipaparada? Panahon man ini na siyasaton an debosyon kun ini magigin depende sana sa interpretasyon kan mga sinasabing may inadalan sa teolohiya na nakagubing nin sutana? Panahon ini nin pag-atid-atid.

Ano an pinagkaiba nin mga tawong nakasutana na nagboboya sa mga tawong nagpaparada asin nakasulot nin patig?

Kun malilinawan niyato an mga kasimbagan sa hapot na ini, dai kita mababaralanggado, minsan kadakul na tingog an satuyang madadangog. Ano man an gigibohon niyato kun an pastor dai na masabotan kun ‘kanan o kaliwang panig na’ o an alkade asin an gabos sa lokal na gobyerno mga military personnel sana man kan komandanteng pastor? Kaipuhan ta nin bagong pagmartsa para sa banwaan na ini.

BULAN NI BALAGTAS

Second Year hayskul ako kan enot kong mabasa an Florante at Laura ta nasa required readings ini arog kan Noli pag-third year asin man an Fili pag-fourth year. An Ibong Adarna bago ginibo ni Jolina, pigpabasa samuya kan na sa first year ako. Natatandaan ko na dai akong gayong naogma o nakasabot sa pagbasa kan Florante at Laura, nin huli ta dai man ini itinukdo samuya bilang sarong tekstong pampanitikan, kundi bilang istorya kun sain mamakanuod kami nin retorika asin bararila kan Tagalog na dai ko maintindihan kun sa panahon nin Balagtas o sa panahon kan nag-salin kan nasabing edisyon na ginamit mi sa klasrum asin kan panahon na idto. May iba-iba kaming pigbabasasang translations. Siguro mga sampulong Florante at Laura, an iba ngani samuya si komiks edisyon pa. Dai man ini pigriparo o pighiling kan samuyang paratukdo ta ‘baad kaya pareho-pareho naman sana an banghay asin an magiging dalagan kan istorya. Basta dapat dai makakan si Florante kan masisibang leyon asin bako si Laura asin Aladin an magkadagusan.

Bako pa man ako mag-abot sa pagbasa ki Balagtas na kaidto ribong kami kun Balagtas o Baltazar, pigtukdo naman siya sa elementarya bilang an Dante kan Filipinas, bilang pinakamaorag na parasurat kan saiyang panahon. Saro sa mga bayani na dai ginadan sa Bagumbayan asin an payo igwang dahon nin laurel asin nasa bintig kaidto na dyes sentabos. Aram ko ini ta digdi ako tinukdoan kan sakuyang ama na mag-adal nin kasaysayan, sa paagi nin pagtuom kan mga tawo sa sintabo. Pamuso si Balagtas sa mga linya na nagpapahayag mapapadapit sa pagkamoot. Sa mas pigtutubodan na pagbasa sa saiyang sinurat, an kahadean kan Albanya ibinaing man sa estado kan Filipinas kan saiyang panahon. Nagin man siyang muhon kan sarong tradisyon nin panulaan sa satuyang nasyon sa paagi kan pagsurat asin pagbasa kan mga rawitdawit na ini. Sa ngonyan kadaklan satuya nasa panahon pa man giraray ni Balagtas kun hinihiling an dapat na pagsurat asin pagbasa nin rawitdawit. May sadiri ining kumpas asin pagtaram kan mga linya na bako naman arog kaiyan an pagtaram niyato. Sa sarong libro ni Virgilio Almario pigtukar niya an istorya asin kaibahan kan Balagtasismo asin Modernismo sa panulaan kan Filipinas. Mantang nagtutubod akong dai ta kaipuhan na lingawan si Balagtas, siring na dai man kaipuhan lingawan si Dante minsan an kadaklan satuya dai naman nagtutubod sa kamurawayan o gagamban, langit, impyerno o purgatoryo, kaipuhan na itukdo sa mas bago asin mas ‘malikhain’ na paagi si Balagtas. Kaipuhan na siya balukaton sa kasaysayan na ginibo na sana siyang malipot na imahe nin mga parasurat rawitdawit.

Sinasabi na kita daa sarong nasyon nin mga pararawitdawit, mas dakul kitang poets kisa sa nobelista o parasurat-osipon. Siguro nin huli ta halipot sana an rawitdawit, alagad nin huli sa kahaliputan na ini man gayod, halipot man buhay asin interes na itinatao niyato sa pagsurat nin rawitdawit, sa pag-adal kaini asin sa kun paano kaini tinatawan nin kapahayagan an satuyang mga buhay. Nagsusurat kita alagad dai kita nagbabasa, sarado kita sa tradisyon asin rawitdawit kan ibang nasyon o kan ibang rehiyon. Dai nababakal na gayo an mga libro kan mga rawitdawit kun baga man hahagadon sana ini. Maray pa an baduya saka fishball pigbabakal. Alagad, dai magagadan an tradisyon nin pagrarawitdawit dawa pa ini malugi sa merkado, dawa pa lingawan na ini kan banwaan asin mabua o magpakaburat na sana an mga makata. Ibabalik giraray kita sa panahon kan mga berso, sa panahon na kakaipuhan ta an tataramon asin kun paano niyato ipapahayag an mga yaon sa satuyang buot asin isip bilang mga tawo sa kinaban. Siring ki Balagtas na sa panahon na dominante an Kastila asin an Latin bilang mga pinakapoderosong tataramon, pinili niyang magsurat sa tataramon kan mga sinakop, kan saiyang tataramon na Tagalog. Kun kaya sa bagay na ini, importanteng muhon si Balagtas sa kasaysayan kan panitikan sa banwaan na ini, kaipuhan na siya giraray na pag-adalan asin basahon. Sarong magayon na proyekto iyo na matawan siya nin tultol na dakitaramon (translations) minsan sa anuman na Bikol asin mabalukat sa parehong kasaysayan na pigtutukdo siya bilang sarong anino, bilang harayoon na bitoon na pinapagal kita sa pagtingag.

An bulan nin Abril, Bulan ni Balagtas sa Filipinas asin ini man Bulan kan mga Para-rawitdawit. Dai ining gayong pigtatawan pa nin rarom asin kolor. Sa Bulacan asin sa Manila, igwang mga selebrasyon sa pagiromdom ki Balagtas, siring man sa iba pang parte kan kinaban, na piggigiromdom an Abril bilang Month of Poetry and Poets, ini man an bulan na namundag san Ingleserong si Shakespeare na siring ki Balagtas nagsurat sa Ingles sa panahon na an dominante iyo an tataramon kan Iglesya. Sa mga pararawitdawit, mga parabinwit nin berso, sa mga biko-bikong salog kan satuyang rehiyon, yaon an sakuyang pagtagay asin pakidumamay.

KAWAT SA KALAYO

Tess Consulta, Eros 4 Photo by Jan Davila


Piggigiromdom ko kun nuarin ako enot na nagkawat nin kalayo. Kun nuarin ako enot napaso, kun nuarin enot kong namati an init kaini. Sa bulan na Maros, pigpapataniran kita, pigpapagiromdom na magmaan sa kalayo, na mantang ini katuod kan tawo, ini man an saiyang mortal na kaiwal. Ini man an sinasabi baga kan mga gurang, na marahay na an mahabonan kisa sa masuloan, na bawal pa ngani an magpadagos kan mga nasuloan nin huli ta dinadara kaini an malas.

An kalayo dakulang simbolismo puon sa puon pa kan sibilisasyon kan tawo. An kalayo ngani saro sa apat na elemento na nagpapadalagan bako sana gayod kan kinaban kundi kan bilog na uniberso. Ini an saro sa mga pwersa, ini an mga imahe yaon sa bulkan, an kalayo kan saldang, an kitkilat, an santelmo asin sa mismong liwanag na satuyang hinahanap sa kadikloman. Ini an nagluluto, nagpapatutong, asin an sabi ngani baga nagpapainum pa satuya. Minsan, sa mito kan paglalang, yaon an elemento kan kalayo sa paglalang, na may nahilaw, natutong, asin tamang-tama sana na iyo man an sinasabing pinunan kan satuyang rasa, kan satuyang kolor-dagang kublit. Sa mga osipon na ini, mahihiling na an kusog asin liwanag kan kalayo, pinapakinabangan kan tawo o kan kinaban asin kita nakagamot digdi na daing gayo niyatong pighihiling o pinag-aadalan. Alagad an mga mitong ini nagserserbing istruktura nin paghiling o panan’awan.

Sa sarong nabasa ko, an kalayo an enot na pig-omaw kan tawo kan ini saiyang matuklasan, an kalayo na enot na nahiling sa diklom kan kuweba, an kalayo na iyo an nagtukdo saiya, sa paagi kan liwanag kaini, kan tawo pasiring sa saiyang kapwa, na iyo man an pwedeng gamiton kan tawo sa pagraot kan kapwa-tawo asin kan kinaban. An kalayo sagkod batbat, nagin mga bomba asin an pwersang nagmukna, iyo man an pwersang maraot sa satuya. Nagpapahiling sana ini kan siklo, kan trahedya kan tawo na maguru-utro sigun sa apat na elemento. Apwera sa kalayo bilang pwersa, ini man an imahe kan kadakalan satuya kun ano an impyerno. Pigtutulod ini kan simbahan, kaiba kan imahe kan asupre. Alagad, an kalayo bako sana man sa impyerno, ginagamit man ini kan simbahan bilang imahe kan banal na espirito, asin an mismo akto nin pagpurga tanganing malinigan kita asin makahiling nin liwanag. Kun kaya an espirital na dimensyon bako sana sa tubig kan bonyag, kundi sa kalayo kan kumpil na iyong nagpaparigon sa kalag kan tawo. Kun kaya, mahihiling na an sarong simbolo, dai man naggad malilimitahan sa sarong kahulugan sana man asin minsan an simbahan arog kan Katolisismo, ginagamit ini. An bulan bako sana man simbolismo ni Santa Maria asin ini man an simbolismo kan demonyo sa magkapirang obra biswal, asin sa satuya ngani mas konektado ini sa imahe kan aswang na dai sana napuputol an hawak kundi nakasakay naman sa sighid na impluwensya man kan luwas sa satuya.

Nagiromdoman ko kun nuarin ako enot nagkawat kan kalayo, minsan pigpapatanidan akong dai magkawat kaini ta kukulgan ako kaini, alagad an mahika kaidto, kan panahon na nagibo kong iburubalyo an sakuyang muro sa naglalad na gasera, na dai ako nakukulgan, na dai ako napapaso, asin ini man an enot na na mahikang pigpahiling ko sa sakuyang mga tugang, asin puon kaidto dai naman nanggad ako nawaran nin pasinasyon asin kamawotan na maghorop-horop sa liwanag, sa kalayo, sa aninipot.

KORO KAN MGA PULITIKO

Bago matapos si nakaaging taon, nagpasabong na sinda, nagpamati, nangalagkalag. Sinda an mga bagong kurong maawit satuya ngonyan. Ini an mga kalag na mapamati satuya na maabot na an pinakadakulang karnibal sa Filipinas asin ini an eleksyon sa 2010, na pwede pang binbinon o ulangon kan satuyang gobyerno na nagsusunod kan direktiba asin pasabong sa saiyang Diyos asin sa mismong poder na dara kan armas asin kwarta. Alagad dakula an paglaom na mangyayari man nanggad an eleksyon na ini asin dara kan malipot na paros iyo na an awit kan koro kan mga pulitiko, sa lokal man ining lado o sa nasyonal.

Enot na digdi an pagruluwas kan mga patalastas sa satuyang telebisyon asin an diskurso yaon sa parating kaiba sinda ( an mga pulitiko) sa pag-atubang sa kapagtiosan, sa satuyang katikapoan asin sa mga ulang sa buhay kan mga Pinoy. Madadangog na giraray an mga islogan arog kan Laban Pinay ni Pia Cayetano asin Magtulungan tayo ni Mar Roxas. Asin kun hihilingon, an mga imahe kan mga pulitiko yaon parati katakod sa name-recall asin sa paggiromdom sainda sa paagi nin manlain-lain na pasali. Kaibahan man kaini an paggamit nin mga kolor na saindang magiging standarad color nin huli ta garo ngani karawat an nasabing pagpili. Kaya, sa panahon na ini bakong makangalas kun biglang yaman an mga nasa telebisyon, radyo asin peryodiko, sa mga pabor na itatao kan mga nasa media sa mga pulitikong ini. Sa satuya, kada pulitiko igwang koneksyon sa media, pigbabahog an media, pigpapaburak, pigpapagayon an diskurso kan pulitiko.

Kun susuysuyon, an pagluwas kan mga patalastas na ini, sarong pagmukna kan imahe kan pulitiko asin bilang teksto kaipuhan ta ining basahon asin saboton nin huli ta kadaklan satuya, igwa pang epekto nin mahika asin pagkasilaw an telebisyon na iyong yaon sa satuyang imahinasyon. Kun mahihiling, an diskurso ni Manny Villar dai naman nagbago, an kolor orange ginamit niya na, arog man ki Erap asin an diskurso parati yaon sa tios. Kaya kun si Erap ngani para sa Mahirap, si Villar an bagong laki sa hirap. An mismong patalastas ni Villar may mga pasabong na pigpapahiling, an baryong sinematograpiya, an contrast kan naka-tsinelas na para-itik asin an itum niyang balat na sapatos asin an pagpahid sa saiyang T-shirt, an gabos na ini pigpapabasa satuya, mga nota sa saiyang koro na pigkakanta man kan kadaklan satuya. Ini an propaganda ni Villar.

An saro pang nagluluwas na pangaran iyo si Mar Roxas na dating yaon sa saud asin ngonyan yaon naman sa pagpababa kan mga presyo nin bulong sa botika. Kun hihilingon parati siya sa pagpapababa kan mga presyo. Makangalas na an agenda niya salungat sa darakulang kompanya na kapot kan saiyang angkan na yaon sa negosyo nin pagpapabakal. Kun hihilingon man an saiyang political ad, an pagluwas kan mga letra asin tataramon kabaing kan programa ni Korina Sanchez na saiyang ilusyon. Bako nganing harayong isipon na mga parehong tawo an nasa likod kan mga gibong ini. Asin dakulang magiging tabang ni Korina sa saiyang kampanya nin huli ta ini an Filipinas na sa pag-abot kan eleksyon nagiging diskurso kan mga kapobrehan asin kan saindang mga pangangaipuhan. Asin padagos pa madugang an mga awit sa koro, sagkod na mabungog na sana kita asin isipon an gabos na sarong pangum-um o maraoton na pangiturogan.

An mga patalastas kan pulitiko sain man na medyum, mahihilingan kan padagos na pagpahayag kan saindang presensya sa satuya, sinda na nag-aanusyo kan saindang mga kapangganahan sa paagi kan mga darakulang billboards asin ini na an pinakamakusog na porma nin propaganda nin huli ta bihag kita nin saindang mga pag-awit arog kan pag-awit kan Adarna, alagad, naiipotan kita kan mga gamgam na minaawit na bako man, an mitikal na gamgam kundi an mga buwitre na padagos na nakikinabang asin nagpipiyesta sa nalalapang banwaan.

AN TRAHEDYA KAN GAZA

Sa panahon kan Counterstrike asin iba pang ralaban, pano kita tinatablahan kan mga pangyayari sa kinaban arog kan giyera sa Gaza? Bako kitang istranghero sa mga kariribokan, sa mga pangyayari arog kan ralaban armas nin huli ta igwa man kitang sadiring bersyon kaini sa Mindanao man o sa iba pang parte kan satuyang binibilog na nasyon. An gobyerno na nagsusuporta kan satuyang militar igwa man kan sadiri nindang pakikilaban sa mga pigsasabi tang rebelde. Sa satuyang pagpuon man sa eskwelahan, pigtutukdo man satuya sa kasaysayan an mga pakikilaban kan satuyang mga bayani, puon kan pag-abot kan mga parasakop. Igwa man kitang sadiring bersyon kan rebolusyon, alagad nin huli sa kahaloyan na kaini asin sa pagiging parte na sana kaini kan satuyang kasaysayan, minaabot ini nang arog kan impormasyon na inaako niyato gikan sa telebisyon. Nahiling ta man na an ideya kan nasyon parati nakabasi sa mga kariribokan, rebolusyon, tawo tumang sa kapwa tawo, ideya kontra ideya. Asin ini man an kadaklan pang kawsa kan mga giyera arog kan Gaza. An paghiling kan tawo sa kapwa-tawo, kun ini ‘iba’o ‘kaiwal’. Sabi ngani kan pilosopong si Thomas Hobbes, ‘ An tawo, sarong lobo, sa saro pang tawo.’

An Israel bilang sarong nasyon, igwa nang halawig na kasaysayan bilang sarong banwaan na nagtutubod na sinda an piniling banwaan nin Dios. Bilang banwaan man sinda nagsapo na nin makuring pangyayari arog baga kan Holocaust, na kun hihilingon, marahay na gayo an publisidad asin an kamawotan na ini dai naman mangyari giraray. Kun kaya dakul na mga osipon, rawitdawit, dyornals (arog kan diary ni Anne Frank) asin iba pang babasahon asin pag-adal kan nasabing pangyayari asin an anuman na paghiro kan mga Hudyo parati nakadepende sa kun ano an sinapo ninda. Ini dai ta dapat lingawan. An daan na tipan man kan Bibliya sarong kasuratan nin mga giyera asin ralaban kan banwaan na pinili nin Dios. Kun siring igwang halawig nang istorya an mga Hudyo sa pakikilaban. Kun kaya, hinihiling ko na an pangyayaring ini sa Gaza asin an mga opensibang ginigibo asin ginigibo kan mga Hudyo, saro sanang manipestasyon pa kan nakaaging pangyayari kan Ikaduwang Giyera sa Kinaban, kun sain an mga Hudyo an makuring nagsapo. May pinagaapod kitang Anti-semitism, iyo ini an pagkaungis sa mga Hudyo asin ano man na may koneksyon sainda, siring na igwa kitang mga suba man o patotoo sa mga Intsik, Bombay asin Arabo. Kan aki pa ngani ako, an apod ko sa mga nagpapasakit sa Kristong iprinuprusisyon, mga ‘udiyo’ na pigtatakotan mi, ta garo baga mga nakilhagan, arog kan mga maskara kan Moriones, na naaraman ko nasanang ini mga suldados na Romano asin bako man mga ‘udiyo’.

Sa panahon na an kadaklan satuya mga pulang saksi kan mga pangyayari sa Gaza, paano niyato inaako an mga impormasyon kan mga bilang kan nagadan, an mala-pelikulang pagpapasabog kan mga edipisyo sa makabalyong parte, an mga garo paputok na pag-atake kan Israel? Ngonyan, nagriribok an kinaban sa mga pangapodan na punduhon na an giyera, na garo baga ini sana an pinakaproblema kan gabos. Alagad bako ini an kaso. Kadakul pang Gaza sa kinaban asin sa buhay mismo kan tawo na kaipuhan tang tawan nin atensyon. Asin an giyerang ini, bako nang bago, nagbabago sana kita nin armas, nagbabago sana kita nin kasurog asin kaiwal, nagbabago sana an satuyang mga opinyon asin pangapodan, siring na pigburubalyo ta an mga channels kan satuyang telebisyon.

BIKOLIANA

Sa satuyang panahon an katikapoan ni kadunongan labi namamati. An kadunongan na nakagamot sa konteksto bako sana sa satuyang panahon kundi sa satuyang nakaagi asin sa padagos na agi-agi. Sa sakuyang eskwelahan, mantang pinagrorokyaw an mga kapangganahan kan akademya susog na mismo sa diskurso kan panahon, makangalas asin makamundo na mantang igwang ispisipikong pakanood sa saindang mga kurso, an mga tawong ini mayo o kulang sa pagkanood sa saindang sadiring kultura, sa saindang istorya asin an kritikal na paghorop-horop kan saindang panahon. Kun igwa man kapasidad kuta an estudyante, ini nadadara kan mas dakulang a'ngat asin pagtulod kan mga pwersa arog kan kabotan kan magurang, kan uso asin sa kadakul pang iba. Alagad, sa panahon nin agresibong pwersa nin pagluwas sa kinaban, kan inaapod niyatong globalisasyon, orog man na minakusog an pwersa na nag-aapod satuya na magbalik sa satuyang konteksto, an lokalisasyon kan mga bagay-bagay na orog na matulod asin mapapusog kan satuyang identidad sa panahon kan mga birtwal asin sa mga gibong gabos na sana pwedeng iapon sa Balatas o kaya sa satuyang mga recycle bin.

Nin huli ta an Nobyembre bako na sanang bulan kan mga gadan, kundi bulan naman nin mga libro, masasabing an publikasyon sa Bikol saro na sa progresibong industriya asin gawi nin nin mga Bikolnon apwera sa satuyang mga inaarog-arog, orog na kun ano an itinatao kan satuyang nasyonal o maka-Manilang impluwensya. Sa panahon niyato ngonyan sa Bikol, maogma an nagyayaring minsan an mga nakabase na sa Manilang parasurat minimidbid pa man giraray na mga Bikolnon orog nang gayong idtong nagpuon digdi, naghali digdi asin mawot na mag-erok sa kontekstong ini. Mawot kong sambiton para sa kolum na ini, an duwang libro na nagsasaysay kan satuyang agi-agi bilang mga Bikolnon, an saro sa literatura, an saro man sa siyensya.

Enot, iyo an kapangganahan kan libro nin mga rawitdawit ni Victor Dennis Nierva, an Antispasyon na pinublikar kan Goldprint Publishing House. An nasabing libro ni Nierva saro sa tolong nanggana sa National Book Awards. Ini an kumpletong sinurat kan mga kritiko kan Manila Critics Circle bilang pagmidbid sa libro ni Nierva na sinabing kong sarong koleksyon na minataong kabray sa Bikolnon na kalag, sarong koleksyon nin mga berso na may iwinawalat sa puso, may kulibat sa kublit asin nagtutulod sa pagrumdom. Sa citation na itinao ki Nierva sinabi na: 'In less enlightened times, poetry was thought to have been written only in the metropolis, seen as the center and arbiter of culture and taste. In the last ten years, regional publishing has begun to produce excellent books of literature. One of them is Antisipasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles, written by Victor Dennis T. Nierva and published by Goldprint in Naga City. Images of the poet’s Bicol Region are luxuriant in this book. They are memories, presences, and forebodings. But always, the poet’s pen is restrained, the images and lines chiseled. This is a young poet’s book, but some of the poems in this collection—whether in their original Bikol or translated into English—are already some of the best poems of his generation. For the lapidary quality of his poetry, the National Book Award for Poetry is given to Antisipasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles. ' An kapangganahan ni Nierva sarong pagpapatunay na an sentro kan kultura bako sana sa Manila o sa iba pang Metropolis, bako man ining sarong pagtulod sa ideya na an Naga o an Lupi kan memorya ni Nierva yaon na sa mapa kan modernisasyon, susog sa sukol kan luwas o kan Kanluranin. Ini nagpapahiling na demokratiko na an patag kan impormasyon asin ideya asin gabos na kita igwang kapasidad na magkaigwa kan mga nasabing impormasyon na minabaha sa satuyang memorya asin agimad-mad. Alagad, makahulugan na sambiton na dawa siring kaini, an mga parasurat na arog ni Nierva minagamot sa sarong panahon, minabalik sa kun ano an nakaagi, bagay na gingibo kan satuyang mga parasurat asin iskolar ngonyan. An pagsalingoy bako na saang monopoliya kan mga historyador, magin an mga parasurat na mantang minasalingoy, dai man napapanlingaw na an panahon niyato, panahon man niyato asin ini sana an panahon. Kun kaya, an parasurat arog ni Nierva, mantang igwang pagsalingoy na gingibo, igwa man ini kan diskurso sa satuyang kapanahunan, ta ano man an kapanahunan niyato kundi an katakod kan naka-agi. An libro ni Nierva sarong dakulang kabtang sa pagpapwisa kan koleksyon nin Bikoliana. Bako na sana ining sakop kan mga agi-agi, nobena, Misal na Bikol, suanoy na osipon, lumang kalendaryo, mga tinipon na ariwaga kundi ini buhay asin nagtatalubo asin sasabihon ko, nakikilaban pa man sa kawaran interes kan kadaklan na Bikolnon asin sa apod kan panahon buda talbo.

An sunod na libro na dakulang dugang sa satuyang koleksyon, iyo an libro ni Emelina Regis mapapadapit sa Rapu-Rapu asin sa makangirhat na dulot kan pagmimina. Si Regis, apwera sa pagiging scientist saro man na parasurat, ginawadan nin Palanca asin sarong paratukdo. Bagay na makahulugan na hilingon sa satuyang mga kahimanwa na nagdodble o nagtritriple pa kan saindang paghiro sa Bikol nin huli ta an gabos kinakakan na sana kan mga kursong sa hiling niyato mas orog na makakatabang sa pamilya asin sa kun ano man an may koneksyon sa pamilya. Dai ta pa man iniisip bilang sarong banwaan an satuyang banwaan. Baranga kita asin kun baga man napagsasaro kita iyo ini sa imahe kan mga basketbol asin boksing gayod. An libro ni Regis na The Impacts of Mining: The Case of Rapu-Rapu Island na pinublikar kan Ateneo de Naga University Press ngonyan na taon, sarong pagpapahiling na an sarong boses mas makahulugan sa kurahaw kan kagabsan. Maisog an mga ebidensya asin resulta nin huli ta dai sana ini nakagamot sa pagsagin-sagin kundi ini nakagamot sa sayantipikong pag-adal. Mantang pinapapayaman kita kan libro ni Regis, pinapahiling man kaini an orog kahiwas na pandok nin katikapoan nin mga disiplina. Dai pa kita nagkakaigwa nin dakul na mga Regis, dakul na mga sayantista, dakul na mga iskolar na mantang pigtiutukdoan sa pan-sulnupan na disiplina, sinda minagamot sa kontekstong Bikol. Kun kaya bakong makangalas, na an mga naenot na pag-adal sa Bikol, mga artikulo asin testimonya sa satuyang rehiyon, sinurat kan mga fraile asin mga Amerikano asin iba pang rasang iskolar. Ngonyan, inaapodan kita na magkaigwa nin mga panibagong iskolar asin parasurat na mantang dai man katal sa kinaban asin sa istorya kan banwaan, sinda nakagamot, sinda nagdadanay, sinda na orog na pigpapakusog an satuyang pakamidbid sa sadiri, sa komunidad asin rehiyon asin sa masakiton na ideya kun ano an nasyon. Alagad ano an mangyayari kun an gabos na satuyang inaalmasi kinua kan mga kursong iyo in-demand sa kinaban na iyo an London, an Dubai o an Amerika kan satuyang imahinasyon. Sa libro ni Regis asin Nierva, ini an Lupi, an Rapu-Rapu, an Bikol kan gabos na panahon.