muni-muni

Angkor Wat, ni Kristian Cordero

ANG DAAN NG MAKATA


Hindi na bago ang karanasan ng pagtula para sa atin. Natuto tayong magmakata simula ng mapansin natin ang pinakamarubdob na emosyon, ng kagandahan ng sarili o kaya ng iba. Gusto kong isiping vice-versa ang prosesong ito, ang sarili patungo sa kapwa, at ang kapwa patungo sa sarili. Sa simula, naroon ang hiwaga, ang mga munting himala kung paano may mga tao at mga bagay na pumupukaw at ninanakaw ang ating atensyon, ang ating palagay, ang ating pagkatao tungo sa maraming kaisahan. Mabuti na lamang na nang dumating ang ganitong uri ng kalagayan at ‘kaligayahan’, sabihin na natin, ng ating mga puso, o kaya ng ating mga isip ay naroon ang mga salita, ang salitang itinuro sa atin, ng ating mga magulang, ng panahon, ng pagkakataon, ang baul at bukal ng bokabularyo, na humimok sa atin na kasabay ng paglilinaw sa nararamdaman, naroon din tayo, naghahanap ng mga salitang maaaring magbigkis, maaaring tumipon sa ating emosyon, sa ating sarili, sa ating binubuong kaganapan.

Ngunit, habang natututo tayo ng mga salita, nakalimutan o nakakalimutan natin ang karanasan ng unang tibok ng damdamin. Dumami nga ang ating mga salita, ngunit unti-unti naman tayong nailayo sa hiwaga ng ating pakiramdam. Dumami nga ang alam nating wika, ngunit naging tahimik na rin, na parang isang naka-mute na palabas ang ating mga panaginip. Nawalan ng bisa ang salita. Natapos ang ating karanasan sa pagiging makata, sa mga linyang, ‘Ako’y tutula, mahabang, mahaba, ako’y uupo tapos na po.’

O kaya’y naging ordinaryo na lamang ang mga salita, sa dami ng alam nating salita, na hindi na nito taglay ang dating hiwaga na tinalian ng mga talinhaga. Lumalim ang makata, samantalang nalunod ang kanyang mga kasama. Nalunod sa mga salitang inaakalang sapat na, huminto sa pagtibok, lumagay sa tahimik, hininto ang mga pagtatanong, nagmemorize ng mga dasal. Isang malaking pagkakamali para sa akin na isipin na ang salita ay mga titik lamang, higit sa titik, ang salita ay maaring maging tahimik na tapik sa balikat, ang salita ay maaaring isang sulyap ng mata, pakikipagkamay sa isang estranghero sa isang estasyon, isang yakap, isang yapak—payak, ang salita ay maaaring isang Diyos.

Maaaring corny, ngunit sa tingin ko, lahat ng korning bagay sa mundo, kapag tinitigan, ay nanunuot sa laman at tumatagos sa buto. Kung sisilipin natin ang ilang pahina ng kasaysayan ng ispiritwalidad ng tao, marami sa mga banal ang sumulat, umusal ng kanilang mga tula na ngayon ay ginawa ng dasal, ginawang opisyal. O baka lahat naman ng malalim na dasal ay masasabi ngang tula, sapagkat nagtatalik, nagkakasama, ang mga kataga sa pinakamalalim na pagmamahal, pagnanais na landasin ang daan patungo sa ‘Iba’ na maaaring ang Diyos o ang kapwa, ang mga ka-puwang natin. Ngunit marahas ang danas ng dasal, masalimuot ang daan patungo sa ‘iba’. At ito ang isa sa mga karanasan kong ninais kong itala sa isang tula:




Panalangin
Pasintabi kay Rilke
Kristian S. Cordero

Kung nagdadasal ako
mistula akong kandilang
sinisindihan at pilit na
pinapatayo sa isang patag na bato.
Aaminin kong nakakadama ako
ng kakaibang yabang sa pagdarasal,
‘yong pakiramdam na parang iba
rin akong makipag-usap sa Diyos
at iba rin ang pakikipag-usap niya sa akin—
Nararamdaman ko ang kaligayahan na dala
ng magkasabay na paniniwala at pagdududa.
Kung minsan, nagdadasal akong parang
nakikipag-usap lamang ako sa sarili,
na mistulang isang kandila na patuloy
na nagliliyab, dahan-dahan, na nagmumuni-muni
sa harapan ng Panginoon hanggang sa ang patag
na bato, ang mitsa, ang apoy, ang hangin,
ang Diyos ay mapag-isa sa akin
at iniiwanan akong hindi ko kilala ang sarili,
kung ano nga ba ako—
kung baliw, nalantang talbos, kalapati
o hindi tapos na tula.

***

Bago pa man maging semento o lilok na kahoy o stained glasses ang mga taong katulad nina Teresa of Avila, Francisco de Asis, Julia ng Norwich, Francisco Javier o maging si Juan Pablo II ay mga makata muna sila. ‘ Naaakit ako sa’yong pag-ibig/ Kaya’t mahal kita kahit walang langit.’ Sa mga katagang ito ng Heswitang si Francisco, una kong naramdaman kung ano ang pinakadakilang kayang gawin ng isang Kristiyano. Hindi niya kinakailangang maging martir at isiping ang kapalit ng pagsakit ay langit, sapagkat, ‘ ani ni Teresa ng Avila, ‘Diyos lamang ay sapat na’ at ang ganitong disposisyon marahil na ipinakita nila sa kanilang berso, ang humihimok para sa isang tulad ni Francisco de Asis na tawaging kapatid ang kamatayan, ang araw, ang buwan, maging ang ipis, at kay Julia ng Norwich, ang lahat ay magtatapos nang maayos na sinang-ayonan naman ng makatang si : si Gerald Monley Hopkins, na nagsabing ‘ the world is charged with the grandeur of God’, ang Diyos na sinabihan ng Anglikanong si John Donne sa isa sa kanyang soneto, na bugbugin mo ang puso ko, Santisima Trinidad, sapagkat hindi ako magiging malaya, kung hindi mo ako gapusin, at hindi ako magiging dalisay, kung hindi mo ako gahasain. Hindi lamang dito nagtatapos ang listahan ng mga ganitong mga makata at makatha. At ngayon magtatangka kami na sa pamamagitan ng retreat na ito ay muli nating balikan ang karanasan ng pagkatha, sa tulong ng Dakilang Maylika, sapagkat, ang Salita ay nasa atin.

Ilan sa mga tula na naisulat ng mga hinahangaan kong makata katulad nina Rio Alma, Cirilo Bautista, Eduardo Calasanz, Albert Alejo, Rebecca Anonuevo, Rofel Brion, Benilda Santos, Marne Kilates, Mike Bigornia, Jose Garcia Villa at Eric Gamalinda ay maaaring kakitaan natin ng panibagong sulyap ng pag-asa, ng relasyon natin, ng kalagayan natin sa loob at labas ng mga munting samahang ating binubuo at bumubuo sa atin, ng pakikitungo natin sa Diyos, ng mga pag-asa na ating nililikom na parang isang kandilang nasa gitna ng isang unos, at layunin na sana’y sa pamamagitan nito ay maisabi, maisulat, maisigaw, maipakita rin natin ang mga salita, ang mga dasal, ang mga tula na matagal nang nasa dulo ng ating mga dila.

Narito ang isang tula na muling nagpapaalala sa akin ng ilang kataga sa Eklesiastiko. Isa itong huling tula ng makatang si Mike Bigornia, isa itong paghimok na sa pagpasok natin sa araw na ito, sana’y may matuklasan tayong hiwaga na nagmumula sa ating mga kaluluwa:

PANAHON
Mike Bigornia

May panahon ang lahat
Gaya ng iyong minsang pagbalik
sa daigdig ng lumang retrato at himig.
Walang batas sa pagrerepaso ng titik
Lumulutang sa bawat nota at bagting.
At sa daigdig na yao’y
makakarinig ka ng isang tinig
na malambing tulad ng gunita
upang akayin kang muling maging bata.

Magwiwika itong, “hulihin ako.”
Gayong di lahat ay kanyang tinatawag.
Pambihira ang may gayong pagkakataon.

Ikaw na may iba nang estado:
may responsibilidad, may posisyon
Maaaring may hibalang pilak sa noo
at doble-bistang obligasyon.

Subalit may panahon ang lahat.

Binalikan ko ngayon ang gayon ding daigdig
at nasumpungan ko’y bagong kahulugan
ng awit, ng tibok, at maging ng salitang pag-ibig.

-----
Bukal ng Tipan, Taytay, Rizal

TRADUTORRE TRADITORE

Malapit sa dingding ng isang bahay

Malapit sa isang dingding ng isang bahay
na pininturahan na parang isang bato,
nasilayan ko ng maraming pagkakataon ang Diyos.

Ang isang gabing walang tulog na nagpapasakit ng ulo ng iba
ay nagbibigay sa akin ng mga bulaklak
namumukadkad itong taglay ang kanilang kagandahan.

At siya na nawalan ng bait na parang aso
ay muling matatagpuan bilang isang tao
muling ibabalik sa kanyang tirahan.

Hindi ang pag-ibig ang huling silid:
may iba pang kasunod ito,
sa isang walang katapusang daan.

-Yehuda Amichai, Hudyo

SAGRADONG ORAS
Rainier Maria Rilke, Aleman

Ang sinumang nanangis ngayon sa mundo
at nanangis ng walang dahilan sa mundo
ay nanangis sa akin.

Ang sinumang tumatawa ngayon sa mundo
at tumatawa ng walang dahilan sa mundo
ay tumatawa sa akin.

Ang sinumang naglalagalag sa mundo
at naglalagalag ng walang dahilan sa mundo
ay patungo sa akin.

Ang sinumang namamatay sa mundo
at namamatay ng walang dahilan sa mundo
ay nakatingin sa akin.

ISTORYA KAN GAPO

Nagtataram an mga gapo, nagkukururahaw pa ngani, siring sa mga lanob na kan satuyang mga daan na edipisyo na padagos na pigrurumpag kan mga tawo asin man kan mga elemento kan panahon. Sa satuya, magapo an satuyang mga dalan, magapo an satuyang banwaan, magapo an satuyang bagas pa ngani ta sa tinampo ta pa ngani ini pigbibiklad. Magapo an satuyang banwaan na yaon sa pamitisan ki mga nagtuturog na bulkan, mga bukid na yaon sa gayad kan satuyang paghiling. Sa literatura, an imahe kan gapo, ginamit na sa kadakul na bagay. Puon sa marahay na lumang kasuratan, pasiring sa bagong tipan, mahihiling an gapo bilang solidong armas, siring na an mga apoon niyato kan panahon bago an Kristo naggamit ki mga bagay na himo sa gapo.
An gapo an enot na materyal kan tawo. Minsan ngani ngonyan minagamit pa man kita nin mga gapo tanganing halion an satuyang ugsong, linigan an hawak. An Kristo mismo pinatindog an saiyang simbahan sa Gapo, sa matagas an buot na tawong si cephas na inapod niyang Pedro na naging generic name kan kadaklan satuya, sunod sa o bago an Juan. Sa satuyang baul nin kadunongan, yaon an mga ariwaga, arog baga kan an tawong mabunga, piggagapo. Sarong paghiling kan imahe kan gapo bilang armas tanganing mangkulog nin kapwa na nag-aasenso, nin kapwang nagsasakat sa lado o kamugtakan sa buhay. An gapo an gamit kan mga mahuri, kan mga maimon. An siring na imahe kan gapo bilang armas kan tawong mauri katakod man kan imahe kan tawong matagas an puso siring o kisa sa gapo. Dai ko aram kun an mga banwaan niyato na may pangaran na ngonyan na Bato sa Camarines Sur asin Bato sa Catanduanes, nginaran man sa gapo. Dawa ngani iba man an sayod kan Bato sa islang probinsya. Yaon man siyempre an sinasabing “Bato-bato sa langit, an tamaan dai madagit' na konekatado man sa suanoy na osipon kun pano nahimo an kinaban sa giyera kan langit asin dagat na naglaban kan saiyang darakulang alon, mantang an langit nagtapok ki mga gapo na angin mga isla. Kun siisay an nadaog, dai ko aram? Na sa hiling ko ngani, bako man an isyu kan nasabing osipon, kundi iyo na an kinaban, an daga bilang saro sanang aksidente o kaya an elemento kan 'dahas' sa pagmukna, sa paglalang. Na sa iriwal, sa giyera may nahihimo, may minasup'ay na panibagong kamugtakan.
Kun hihilingon an mga detalye kan satuyang edipisyo, nasa mga gapong pinatindog kita nakatindog. An toninong na gapo na sinabing pigsisikad-sikadan niyato alagad, sa huri iyo man sana an itatakop sa satuyang pantyong o sa satuyang lolobnga. Marmol, kun sain isusurat an satuyang pangaran. Napapalibutan kita nin gapo alagad, orog na ining mga darakulang gapo na hali sa bulkan, na hali sa satuyang mga bukid. Makawili-wiling ispion asin makangirhat naman, na an bulkan na nagraraot kan satuyang mga harong, iyo man sana an parehong bulkan na minatao satuya nin pinaka-importanteng materyal sa pagpatindog kan satuyang mga ilumloman, kan satuyang mga pailihan.
Kun sasansanon ta man giraray talaga an mga gapo, makakamati kita nin pagsalingoy, pagpahiling, nin huli ta para sako, igwang istorya an mga gapo siring kan satuyang mga apoon na pinapabayaan ta na sanang maglihis na garo baga mga naparang anino. Alagad, an istoryang ini dai niyato nadadangog, dai niyato pigmamakulgan nin huli sa ribok na hinihimo niyato sa pagtibak, paggiling kan mga gapong ini. Metaporikal asin literal man an pakaintindi mo kan sinabi kong ini, desisyonan mo na sana.

Sa satuya, igwa pang mga gapo na nagtataram alagad dai niyato pigdadangog, mga daan na simbahan na piggaraba nin huli sa ambisyon kan kura na magkaigwa nin proyekto na ipagbubutog-butog sa obispong igwa man nin edifice complex, mga daan na kudal kan daan na panahon, mga gurang na edipisyo na sa ambisyon kan mga pulitiko tanganing magkaigwang dealings sa mga contractor, kaipuhan nin paggaraba o kaya sistematiko na sanang pagpabaya o pagbaya. Kun dadangogon asin pagmamakulgan ta kuta an mga edipisyong ini, an mga gibo sa gapong ini, nahihiling ko na igwa pidaso sa satuyang pagkatawo bilang indibidwal asin sarong banwaan, an mahihipnoan.
Sinasabi, dai daa kita naggamit kan gapo tanganing isurat, ikurit ta an satuyang mga istorya, dai ta kinalabos an satuyang mga osipon sa satuyang mga gapo, na arog baga kan ibang kultura, nin huli ta baka an satuyang mga apoon, haloy na nagtubod sa balaog kan tataramon, sa binino kan oralidad, sa pagpapasa-pasa kan istorya sa tawo sa tawo asin biglang uminabot an kolonyalismo na hiningowang raoton an satuyang daan na panahon tanganing magmukna kan saindang negosasyon asin proyekto. Kaidto an gapo nagin na sanang mga toninong na lanob, malipot, harayo sa satuya. Alagad, dai digdi natatapos an relasyon kan tawo sa gapo, kan saiyang gamit, siring na dinaog ni David si Goliath sa paagi nin sadit na gapo, arog man kaini ipinapahiling si Darna na naghahalon kan saiyang agimat na gapo tanganing giraray na magtaram, giraray na iligtas an banwaan sa kamot kan mga maraot an boot.
Alagad haloy pa an pagbalik kan gapo sa satuyang agimad-mad, aagi-agihan ta sana, papasipara, rurumpagon kan satuyang mga lideres, tanganing itulod an sadiring mga interes. Asin kakalburuhon, pipinturahan, tataraytayon sa satuyang tinampo, gigibohon na makolor tanganing itago an tunay na kamugtakan kaining padangat na banwaan, magapong kinaban.

Ini an Kinse (anyos/isyu) na Dapat matanaan

Marne Kilates delivers the 15th issue of our e-zine. Now check it out.

travel and books

While on my way to thailand and cambodia....

Saro sa karahayan kan pagbasa iyo na ika man itinutulod na magsurat kan saimong mga libro, dai tanganing magsapawan o magpainororagan, kundi tanganing magtao ka nin panibagong tursido asin dagom sa naratibong pigbibilog o pigsabod-sabod ta.



-thanks manoy jun for the advance copy. dakul pa lugod magsunod.

NEW CIVIL ENGINEER

Technically, my brother Bhasier or better known as Dindo or Do to us, is the first professional in the family. He recently passed the Civil Engineering Board examination. I learned the news here in Cambodia, where an hour of internet will cause you a dollar. The more I want to go home now for the party. Congrats mano.

GAYON ASIN NGIRHAT: NEW ISSUE

see our new issue of ezine at www.marnezine2@blogspot.com or go and press my link to the site (retrato y rawitdawit). reward yourself. read poetry.

PAGTUKDO NIN HUMANIDADES

by Albert Bierstadt

Paano an magtukdo nin Humanidades sa sarong unibersidad na yaon sa syudad na sinasabing daing pagmakulog sa kultura? Paano an magtukdo sa mga aking an ultimong katapusan kan pag-adal iyo na an makatrabaho asin mas marahay kun sa luwas kan nasyon na ini. Sa mga kahapotan ini, dai akong malinaw na simbag apwera sa sakuyang eksperinsya na padagos kong kaipuhan na paghorop-horopan bilang sarong paratukdo na aram na kaipuhan niya pang dakul na maaraman minsan sa kondisyon na siya nalaog sa klasrum tanganing maghiras kan saiyang kaaraman.

Tama man nanggad na dai makakan an arte asin masakit na tawan nin odok na paghiling an sarong biswal na arte o magbakal nin libro nin mga rawitdawit kun an tulak nagrerebolusyon bako ta nakakakan nin malain kundi nin huli ta daing kinakakan. Suhay na an arte sa praktikal na pagkabuhay asin an arteng ini para na sana sa may poder, sa mayaman, sa kayang magtaong kapritso kan saindang identidad bilang mga dakulang tawo.

Alagad, an diskusyon asin paghiling na ini, pwedeng mapatag, pwedeng matawan nin pagbayaw sa laog kan akademya, sa laog kan pagtukdo, kun sain an pinakadakulang a’ngat iyo na an mahiling kan mga estudyante na an arte asin an kagayonan para sa gabos asin mayo ining monopoliya minsan an akademya kun sain garo na nagiging factory nin mga obrero na daing malinaw na pagkamidbid sa saindang kultura, sa saindang kasaysayan, nin huli ta ini dai man na malinaw na itinukdo asin tinungkosan sa pagpoon pa sana kan saindang pag-adal.
by Peter Breughel

Sa pagtukdo nin Humanidades, nahiling ko an pagkapaha kan mga aki na ibahan sinda sa paglaog sa kinaban kan mga artista na dati midbid sana bilang an mga nahihiling ta sa pelikula nin huli ta ini an pinakapopular asin pinakabaratong paagi asin porma nin arte. Alagad, igwang gibsaw sa mga mata sa pag-iribahan man sa mga bagay na samuyang pinag-olayan, puon sa kun pano hinihiling kan mga Pinoy an magayon, sagkod sa tataramon, potograpiya asin an pagtaong kritisimo sa pelikula. Sa Humanidades, kaipuhan na mamatian kan estudyante asin mga kan paratukdo na kita bako sanang mga taga-hiling asin timyang na paradalan sa dalagan kan kinaban kundi kita gabos aktor asin taga-paghiro kan dalagan asin sistema kan satuyang buhay-kamugtakan.

Bakong gabos na paglaom yaon sa Humanidades, kaipuhan ta man an ibang disiplina, alagad nagtutubod ako na an Humanidades matao asin mabukas nin paghorop-horop asin dakul na bagay tanganing simbagon an mga kahapotan arog kan kun ano man nanggad an hinahanap sa hanap-buhay asin iba pang mga kahapotan na pigpapasipara ta sana nin huli ta an ginigibo tang sukulan na nin pagkatawo yaon na sana, nakabasi sa poder, sa pirak asin mga bagay na kinakapitalan an pagkaoripon kan tawo asin bako an saiyang katalingkasan, bako an pagtao saiya nin marahay na pagkabuhay asin an pagpursigi na gibohon an sadiring paagi kun paano siya magagadan asin padagos na mabubuhay sa kinaban na ini.

Sinasabing an Humanidades, sarong lumaon nang bagay, alagad nagtutubod ako na ini an ugat kan gabos na disiplina kan akademya asin an pagpabaya kaini por medyo sa iba pang disiplina na iyo an mas dakul na nagtatao nin kwarta asin ganansya sa akademya, sarong signos asin sintomas kun ano an helang kan satuyang istruktura asin kun ano an satuyang kaabtan kun padagos na arog kaini an mangyayari. An pagtalikod sa Humanidades, na sakop an pilosopiya, an literatura, an sining asin an kultura kan tawo sarong pagtalikod sa kinaagahan na pinupurog ta asin inuulang na mag-abot. Sa sarong diskurso saro ining paagi tanganing paorogon an status quo nin kamangmangan tanganing an mga poderoso iyo sana an magkaigwang ganasya sa sistema. Nagtutubod ako na an Humanidades matao satuya nin mga tawo na padagos na mahiro asin magibo kan saindang katungdan asin mahanap kan saindang pagkatawo sa kinaban na ini sa paagi nin dayupot na paghorop-horop kun sain dapat an kamugtakan kan sadiri asin kan saiyang komunidad sa panahon na mas pinapaorog kan tawo an makina kisa sa sadiri, sa panahon na an kalag yaon sana sa alapaap asin dai nakakakupot sa anuman na klase nin laman. Kun siring an gabos na ini magigin sanang hangaw, duros, lutab, atot.

PIYESTA KAN MGA PESTE

Dakul satuya an mayong-mayo kun Mayo. Sarong bulan bago an barayaran naman kan tuwisyon kan mga paeskwela, minakakan muna kita nin mga paalta-presyon na kakanon sa piyestahan. An Mayo an itinalaan na okasyon kan panahon nin mga kapiyestahan sa satuya asin orog kasikat iyo si San Isidro Labrador, patron kan mga para-oma asin an pangaran kan santong ini masusog man sa diyosa kan daan na Ehipto na si Isis na siya man an diyosa nin pagtambo, kan agrikultura.

Sarong bagay na minatakod kan Kristiyano-Katolikong simbolismo sa daan na panahon na binansagan na pagano. An pag-abot kan mistikong bulan nin Mayo, minapuon kan makabulong na uran, kan Agwa de Mayo na tinutubodan niyato mabulong sa mga kahelangan kan hawak orog na kan kublit, sarong bagay na tinutubodan orog na kan mga mayong pambayad o pangiturogan sana an mabulong ni Belo o ni Calayan. An Mayo an pag-ultanan kan tig-saldangan sagkod panahon naman kan tag-uran kun sain mapuon na an ritwal nin pagtanom.


Lain pa man kaini, pinupunan an Mayo kan tensyon asin ribok kan Labor Day na igwa man nin solemneng imahe sa patron kan mga obrero si San Jose na dai ngani nagreklamo na magin ama kan bako niya man na aki, na orog na dapat na pangarogan kan mga obrero, apwera lang gayod sa anggolong ini kan saiyang pagkabuhay bilang ama asin agom ki Maria. Kaya lain sa para-oma na naghahalat kan uran na pinunan kan Agwa de Mayo, panahon man an Mayo kan mga obrero, na ngonyan imahe kan gabos satuya, alagad dai ini aakoon kan mga elitista, o kaya kan mga yaon sa malilipot na ercon na kwarto alagad iyo ngani iyan, sa lado kan mga institusyon, pareho-pareho kitang surugoon.


Sa tahaw kan piyetsa, yaon an pirang peste na nakatagamang mag-abot satuya kun an piyesta parati na sanang mapuga satuya nin pirak na garo man sana pagpalayog nin kwitis. Sarong pagbaak kan alkansiya na pigtipunan niyato an piyesta. Sarong selebrasyon na garo minalaog kita sa panibagong estado nin pagkabuhay na garo man kita mga bangag asin orogmahon kita kaini nin huli ta sarong taon sana man ngani ini asin an dai pagselebrar kaini, pwedeng ikaanggot kan Diyos na dai man palan na pinagbago sa mga diyos-diyosan na sinasabing naka-istar sa Olympus. Alagad, bago pa man mag-abot an Krus sa lugar na ini, igwa na kitang sadiring porma kan selebrasyon, siring na igwa na kitang arte asin sadiring kultura, kaidto an panahon na an arte, igwang konkretong pakinabang sa pagkabuhay siring man an mga selebrasyon arog kan piyesta. Alagad, sa paabot kan krus, an mga ritwal na selebrasyon kan satuyang mga nunuon, pig-sara, pig-husto, piglaog sa ‘paradigm’ kan Katolisismo. Asin ini dai man kadaling nangyari na sagkod ngonyan mahihiling ta pa man an tensyon sa duwang kinaban na nagsasalak, an pagano asin an Kristiyanismo, an banal sagkod an nagbabasang-basang.

Sa kabilugan kan selebrasyon na ini na mayaman sa historikal na detalye asin simbolikong pagbasa, nagtutubod ako na an piyestang daing kahulugan, garo tulak na gadot sana nin pagkakan na dai na magiromodoman kun ano si namit kan huring sa’ngal. Ini an kadaklan na nangyayari sa satuyang selebrasyon na igwa man nangyayari lehitimasyon orog na kan relihiyon asin estado na dai man pagmakulog kan mga nasa komunidad. Basta dakul an nagpamisa o kaya dakul an malaog na buwis sa munisipyo, daing gayong programa na matadom sa pang-komunidad na aspekto, na orog na ikakarahay, orog nang gayo sa kamugtakan kan satuyang banwaan. Imbes, an okasyon na ini nagiging sarong karnibal, sarong pagpasali na sa tahaw kan satuyang selebrasyon, kita gabos nagigin bua, kita gabos nakikibali sa sulog kan salog.

Mayo nin mas hararom na paghiling sa bisyon kan sarong komunidad na magayon kutang mahimo sa tahaw kan makusog na espirito kan kapiyestahan. Alagad an gabos, ginibo tana sanang retorika na agid sa platika nin satuyang mga poderosong lideres, na dai man laog, na dai man direksyon na kaipuhan niyatong sunudon. Mantang tinatawan tang makahulugan na paghiling an mga makolor na simbolismo, nin pagbangon asin paglaom, nin pagmidbid sa biyaya kan kapalibutan, an piyesta kaipuhan na mag-ako nin panibagong imahe orog na sa kamugtakan kan satuyang banwaan. An piyestang ini kaipuhan na magin okasyon nin pag-andam sa paglaban sa kadakul na peste na iyong nakapalibot satuya. Kun nagigibo tang magkaigwang makahulugan na pagselebrar kan satuyang mga kompleanyo, na naghohorp-horop kita kan kamugtakan kan satuyang personal na buhay ano ta dai ta man ini gibohon sa sunod na lado nin satuyang pagkabuhay sa kinaban, na an okasyon kan kapiyestahan magin burabod nin kusog tanganing madesisyonan ta an pirang bagay na kaipuhan bagohon sa satuyang banwaan.

Pwedeng sabihon na igwa akong dai nahihiling na birtud kan paagi kan selebrasyon, alagad aram ko ini asin nasasabotan ko an birtud kan tradisyon na ini. Alagad, nagtutubod ako na an piyesta, himo kan tawo asin kaya man na baguhon, pakarhayon kan tawo orog na kun lihis na ini sa sinususogan asin nagin na sanang magabaton na obligasyon kada taon.

(c) an mga retrato kinua ko na daing paaram asin pagtugot.

uya na...

PELIKULA, PILUKA, PITAKA

Hindi ito Indie

Siring na binabago kan teknolohiya an terasa kan arte, nangangahulugan man ini nin pasil, madaling medium para sa kiisay man na magmawot na ipahiling, ipabakal, ipabasa an saiyang gibong sining. An radikal asin tunaw na tinutungtungan kan teknolihiya an nagtatao nin demokratisasyon kan nasabing paghiro na dati limitado sana man sa may mga kakayahan na mag-adal asin magsuporta kan nasabing arte orog na sa Filipinas na an arte katakod sa imahe kan elitismo, kan mayayaman, kan relihiyon o anupang poderosong institusyon na pighihiling na suhay na direksyon sa arte na napapakinabangan, katakod kan buhay o functional. Kun dati an arte kaibahan kan pagbuhay-buhay, kan pag-oma, kan pagsira, kan pag-laog sa mga estado kan buhay, nagkaigwang pagbabago kan an arte magin nang paagi kan dikit na tawo tanganing palatawon an saindang halangkaw na posisyon. Kun kaya igwang makusog na paghiling na an arte, iyo sana si mga obra maestra na nakadukot sa lanob kan mayayaman, mga antigong ukit.

Alagad sa paglaog kan modernong panahon orog na kan agresibong dalagan kan teknolohiya, nagkaigwa nin manlain-lain na direksyon asin saro na digdi an pagbalik sa tinutubodan na orihinal na estado kan arte, na para asin kaya ining gibohon kan gabos, kan banwaan. May mga pagtubod man na an pag-abot kan teknolohiya nakahimo nin mga panibagong grupo nin mga ‘aristocratic’na pig-aapod ta nang ‘technocratic’. Dai man nanggad napatag kan teknolohiya an gabos na lebelo nin satuyang sosyal na kamugtakan, kaibahan digdi an ekonomiko-pulitikal na istruktura. Alagad, may nagkakapirang nagtutubod na mas dakul man na binuksan na pagkakataon orog an sa mga hoben, middle class, OFWs, an mga advancements sa teknolhiya arog baga kan internet, asin cellular phones, asin an mga digital cameras. Kun kaidto an mayaman sana an may retrato o pira sana an photographer, ngonyan an pag-abot kan kamera asin mga cellphones na igwang kamera nakatao nin suhestiyon na gabos na pwedeng maging retratista, artistic man ini o basta igwa sanang itago. Hararom an layers kaini orog na sa panahon na dai man nagpapahuri an pilosopiya asin iba pang disiplina sa pagtao nin mga diskurso mapapadapit sa pagbabagong ini.

Sa panahon man na ini, nag-abot an inaapod tang ‘independent films o Indie’ na pighihiling na bagong paagi tanganing mailigtas an pelikulang Filipino sa luma, gasgas, remake asin andam nang putahe na tinatao sa kadaklan na paradalan kan mga darakulang film studio. May mga positibong komento na nagsasabi na ini an panahon na may orog na nagiging exploratory an mga filmmakers, hoben, asin impluwnesyado naman kan mga diskurso sa luwas asin laog kan nasyon. Dakulang ginhawa an mga pelikulang ini sa mga paulit-ulit asin makabentang pelikula na tinatao satuya asin tinutugotan man kan MTRCB na takot man na magbuntog sa lawod, nin huli ta ini sarong state apparatus pa man giraray asin bakong kompwesto nin puros mga artista na nagbabangko sa ideya na an sining nagbubukas, nagduduman sa mga dai pa honahon na teritoryo.

Sa pagluwas kan mga independent films na ini, nagigin naman fad asin paagi kan mga artista (lalo na an mga baguhan) na dati dai maako o masuporta sa mga arog kaining proyekto tanganing mas orog na maipahiling an rarom kan saindang arte na pwedeng maging lehitimasyon orog na kun ika nagpupuon-puon pa sana. Alagad bako sana ini nangyayari sa kinaban kan mga pelikula na sa satuay iyo man an ‘showbizness’. Igwang dakulang pagluwas sa mainstream an mga indpendent films, na igwa naman ining award giving body (na may sadiri naman na pulitika, ta gabos man), asin minsan an paggamit kan tataramon sa pelikula o materyal dai naman nakasentro sa Manila, o Tagalog kundi sa local na kamugtakan kan lokasyon, pinaghahalian kan karakter, kaibahan naman an tataramon. Arog baga kan Rolyo ni Alvin Yapan na nanggana sa Cinemalaya para sa Pinakamarhay na Halipot na Pelikula (Best Short Film) kan 2007 na an mga karakter bakong mga artista sa Manila kundi mga tawong hali sa lokasyon kun sain minadalagan an istorya. Nagluluwas man na bako na sanang pormal na pag-adal an kaipuhan, buot sabihon ma-enroll ka sa film institute o sa sarong unibersidad, kundi minsan sa tabang kan sadiring pagbasa, pagdayon sa mga workshops, an mga pelikulang ini, garo naman sana pagsurat nin osipon, nin palabas sa entablado na orog pang pianpapadali kan pag-abot kan mga gamit sa teknolohiya. Sa pelikula ngani ni Yapan, na tubong Taga-Pili, asin ginibo an pelikula sa Pili asin Naga, an magayon na istorya an orog na naglataw asin nagtaong buhay asin direksyon sa pelikula bakong gayo sa technical aspect. Kun kaya an mga obrang arog kan ki Yapan, minahapot kan pagpapahiling asin naratibo kan istorya asin paggamit kan teknolohiya asin an gabat kan istorya. Ini man an lenteng gagamiton ko sa paghiling kan pelikulang Santigwar na nanggana bilang pinakamarahay na pelikula sa Quisumbing Escodero Film Festival na ginibo sa Unibersidad nin Pilipinas.


Paghanap Kan nakaiba asin Kakaiba

Nanggana sa enot na Quisumbing-Escandor Film Festival bilang pinakamarahay na pelikula para sa taon na ini, nagin okasyon nin selebrasyon an nasabing pelikula na masasabing sarong kapahayagan kan nagluluyap na interes man sa paggibo nin pelikula na bako sanang sarong arte kundi kumbinasyon nin dakul na arte. Yaon an musika, an dayalogo, an rarom kan pagsabuhay kan mga karakter asin an bilog na dalagan kan istorya.
Sa pagsurat kan ripasong ini, lilinawon ko na dai ko nahiling an iba pang pelikulang idinayon sa nasabing film festival. Alagad bako ining ulang tanganing dai ko tawan nin magkakanigong pagbasa an Santigwar na pelikula bilang sarong teksto, sarong archetype na may katuyahan na ipahiling asin ipasabot an mismong mensahe na binilog kan mga tawo sa likod kan produksyon.
Sa panurat ni Johner A. Cañeba asin sa direksyon ni Gerald Ian I. Mendez na mga estudyante kan University of Saint Anthony sa Iriga, an nasabing pelikula hinimo sa pagtarabangan kan kadakul na tawo na nagtutubod sa pagtulod kan pelikula bilang sarong medyum nin arte. An mga artista na nagluwas sa halipot na pelikula, bako man mga batikan na artista kundi mga pag-iribahan sana man kan mga kaggibo arog ninda Guia P. Castroverde, Amer Elias B. Corporal, Michelle Ann F. Martinez asin Aileen F. Martinez na nag-arte sa pelikulang ini. An siring na direksyon nin pagpili nin mga karaketr, apwera sa kakulangan kan budget, minabalikwas sa sistema kan mainstream na paggibo nin pelikula na kaipuhan an dakulang production staff. Digdi minalaog an independent film sa paggamit kan mga tawo sa eksena, an mga ordinaryong tawo sa lugar an ipinapahiling bilang mga karakter sa nasabing pelikula tanganing paluwason an ‘naturalesa’ kan pag-arte asin man an palibot na hinihiroan kan istorya.
Alagad, masasabi man na igwang ‘unnaturalness’ nin huli na mismo sa bakong tuod na pag-atubang kan mga tawo sa kamera, sa video na iyo an garo mata na nagmamatyag kan gabos na paghiro, kan pagdalagan kan pelikula. Ini an sarong bagay na nahiling kong daing gayong natawan nin pagtanos sa halipot na pelikulang ini na, minsan ngani ginamit an tataramon sa Iriga na sarong dakulang bagay para sakuya, dai naabot kan pelikula an naturalness na iyo man gayod an katuyuhan kan pelikula. Risahon an paghiro kan mga mata kan mga aktor sa paghiling sa kamera na minsan tago, alagad hayag. An mga dayalogo nagluluwas na pirit asin melodramatikong pagpapahiling kan buhay sa sarong baryo sa Iriga. Minsan an kapalibotan na ipinahiling, dai kong gayong nahilingan nin pagkatakod-takod, imbes, purak-purak ini na garo mga imahe sanang kinua kan nagriringgaw na aki sa bago niyang cellphone. An mga kinuang manlain-lain na eksena sa manlain-lain na palibot daing bago asin malinaw na identidad na masasabing sa lugar na ini idto naghihiro. Dugang sanang elemento kan bulan, an damulag asin an tanog na panakot na dai man epektibo nakapahayag nin malinaw emosyon. Daing character an scene. Bakong malinaw ang pagtakod-takod kan heyograpiya na siyang pighihiroan kan mga karakter, mayong marahay na thread na pwedeng magtakod-takod sa mga eksena.
Dawa arog kaini an nangyari, bilang sarong halipot na pelikula, dakulang pasabong ini na an satuyang mga hoben nagdadayon asin nagigigibo naman, buot kong isipon na bako lamang nin huli ta igwang kontes (dawa yan man talaga an mayor na taga-agyat nin partisipasyon) kun tano an pelikulang ini nahimo. Sarong magayon na pinunan ini na sa hiling ko magbubukas pa nin dakul na paagi, dakul na paghiling sa paggibo nin pelikula sa satuya. Saro ining paghiling sa mga materyal na pwede niyatong gamiton na pasugmadan tanganing ipahayag an satuyang mga osipon, buhay-kamugtakan asin an propaganda o pulitika kan mga naggigibo kan nasabing obra. Alagad kaipuhan na magkaigwa nin hararom na paghorop-horop, pagsalingoy asin pag-adal sa mga materyal na gagamiton. Digdi minalaog an pangangaipuhan ta na orog tang hilingon an satuyang mga diskurso katakod kan satuyang sadiring tradisyon asin panan’awan asin an mas dakulang kinaban.
Ini an saro pang kakulangan kan nasabing pelikula, daing gayo ini naghorop-horop sa pinakamateryal na tema minsan kadakul ining isyung pigpapahayag arog kan kapagtiosan, barakalan boto, sistema kan mga ospital asin an klasikong iwal kan siyensya asin pagtubod na sa pelikula ipinahayag bilang an pagsaralak kan folk asin Katolisismo sa ritwal kan Santigwar.
Sa paghiling ko nanggana an pelikula nin huli ta ipinahiling kaini an gustong mahiling kan mga huwes na nagpapahayag man kan saindang pulitikal na diskurso sa paghatol kan mga entries. Nanggana an pelikula ta ini ginibo tanganing ipahiling an sarong medikal na kamugtakan sa satuyang nasyon, arog kan pagsasantigwar na hinihiling na daan na ritwal, unscientific asin iyo an direktang pigtutukoy na naging kawsa kan kagadanan kan bidang aki, na nagtapos sa pagtalbong ni Kristo kan mga gamit kan saiyang agom na tinawan kan birtud nin pagsantigwar. Daing malinaw na resolusyon na tinao an pelikula, dai man ining walat na matulod satuya sa odok pang paghorop-horop nin huli ta dai man malinaw ang mensahe kaini apwera sa mga pinaghalo-halong diskurso kan kamugtakan kan tawo sa kapalibutan na pinangyarihan. An pagtalbong kan mga gamit sa Santigwar, nagpapahiling sana kun sain naghahali an diskurso kan mga kaggibo kan pelikula (sa disiplina sinda kan medisina) na dai man hiniling an anthropological significance kan ritwal. Dai kaini tinawan nin gabat an kamugtakan kan ospital na daing mga doktor o nurses ta tibaad gabos naman naghali tanganing mag-abroad, maghanap nin marahay na trabaho mantang an mga ospital yaon sana sa pagkaherak kan mga pulitiko na tinatawan nin rakdag na atensyon an mga isyung ini. Mantang pigpapahiling kaini an pagkapot sa tarom kan mga nagtitios, dai man ining malinaw na pagtubos sa kamugtakan kan mga nagtitios na sa direksyon kan romantisismong pagbasa, parati na sanang nag-iiwal, daing pinag-adalan, nakikimaherak asin nagtutubod sa mga espirito na tibaad nin huli sa saindang kamugtakan, mas harani na sinda sa kinaban kan mga gadan kisa sa mga buhay.
Sa kabilugan, marahay na sintomas an pag-abot kan Santigwar, bako man na halangkaw an nilayogan kan dalagan kan istorya asin kan teknikal na produksyon na garo ngani tourism ad pa an kapinunan, mabukas ini nin dakul na oportunidad tanganing mas hararom niyatong hilingon an satuyang mga materyal, tanganing mas mapuga niyato an kalag kan satuyang pagkatawo bilang mga tumatawo kan tradisyon, kan istorya kan Bikol. Dakul an nakaiba sa pelikula alagad daing gayong kakaiba.

tatlong bente singko lang ang kailangan

nakasaro na ako.
thanks for the wishes. here's one for a keep: '...towards nothing but the best and most intense love.'

KANTARAMON DOS

Folk Poetry and Music at Plaza Quezon
Kabulig-Writers Bureau


Before the advent of malls and fast food chains, the plazas held greater importance to the public life of the people. And it is in this line of thought that the local government of Naga through its Committee for Culture and Arts headed by Councilor Badette Roco organized a three month-long programs aptly called as ‘Arts in the Heart of Bicol’ that featured different cultural groups in the city and nearby towns. The program aims to promote the cultural vibrancy of the city and to bring to the larger populace the local artists who strive to keep the strong artistic traditions in Bikol through their music, thespian talents, and creative writings

Last April 17, 2008, another cultural show was held at the plaza which featured the Kaiba Ka, Ateneo de Naga Chorale, Pili Dramatics Guild, the Bikol Express (a group that produces documentary films on Bikol) and the members of the Kabulig-Writers Group.

Composed of award winning and published writers which include Carlos Arejola, Vic Nierva, Rizaldy Manrique, Estelito Jacob, Boboy Aguay, Judith Salamat, Jo Bisuña, Aida Cirujales, Issa Casillan and Kristian Cordero, the writers read their rawitdawit (poetry) and recited tigsik (an indigenous folk poetry) to the delight of the audience who crowded the place.

Dubbed as Kantaramon 2, the said cultural event is the second activity sponsored by the Kabulig that celebrates its 15th founding anniversary this year. Among the first members of Kabulig are Frank Peñones, Vice Mayor Gabby Bordado and Honesto Pesimo Jr., who continue to write and support the activities of the literary group. Other active members of the group are based in Albay, Manila and abroad like Abdon Balde Jr., Marne Kilates, Merlinda Bobis, Paz Verdades Santos, Luis Cabalquinto and Gode Calleja.

UP Professor-Emeritus Maria Lilia F. Realubit, one of pioneering scholars on Bikol studies also graced the occasion together with students and faculty and representatives from the business sector and the local government of Naga. After the poetry reading and the musical numbers performed by the Kaiba Ka, the Bikol Express showed their documentary feature on the island town of Rapu-Rapu. The cultural activity was seen live on air via the SkyCable.

BAGONG ISYU KAN EZINE

bisitahon ta: http://marnezine2.blogspot.com/

obra

HAPON SA ATENEO


Umininom na ako
nin tulong basong tubig,
pinabayaan an tungka
asin an kulog payo
dara kan panahon
na garo may iuuran
na naman atyan.

Sa luwas naghahalat
an kusog, an sumpay-buhay,
sasabaton ako kaini,
sasabihan kun sain maduman,
sisingilon kan utang
na dai ko mabayad-bayadan.

Nagluluyap, bako sana sa Bikol an nangyayaring pag-uswag kan literatura!

Inihahandog ng NBDB Book Club, Linangan sa Imahe, Retorika, at Anyo (LIRA), at ng Ortigas Foundation Library ang "Pangasinan: Kultura at Panulaan," tampok ang Malagilion: sonnets tan villanelles ni Santiago Villafania.

Ang panayam ay gaganapin sa 26 Abril 2008, ika-10 ng umaga, sa Ortigas Foundation Library, 2/F Ortigas Building, Meralco cor. Ortigas Avenues, Pasig.

Tampok bilang mga pangunahing tagapagsalita sina Dr. Crisanta Nelmida-Flores ng Unibersidad ng Pilipinas at Santiago Villafania. Si Dr. Nelmida-Flores ay dalubhasa sa kultura ng Pangasinan at kasalukuyang propesor sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman. Si Sonny Villafania, ang awtor ng tampok na aklat ang pangunahing tagapagtaguyod ng panitikan at panulaan ng Pangasinan. Ang Maligilion ay ang kanyang ikalawang koleksiyon ng mga tula.

Mga papuri para kay Santiago Villafania at sa Malagilion:

"Sa kanyang pangalawang aklat na Malagilion, nangahas na naman siya (Villafania) na gumimbal sa pamamagitan ng kanyang Sonnets tan Villanelles upang ilibing sa limot ang aking pag-usisa't pag-urirat kung paano na ang panitikang Pangasinan."

- Victor Emmanuel Carmelo Nadera, Jr.
Tagapangulo
Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas


"A treasure to keep by all Pangasinenses as it will serve as a historic memento for our people."

- Jaime P. Lucas


"The publication of Malagilion: Sonnets tan Villanelles by Santiago B. Villafania should be a source of rejoicing for readers of regional literatures. This second book by Pangasinan's leading poet today is impressive in both form and substance. Villafania has created 300 sonnets and 50 villanelles in his own language that attempt to reflect the primacy of native culture and return the poet to the central stage of social life. There is a sense of urgency here, considering that Pangasinan literature is in a lamentable state."

- Cirilo F. Bautista


Libre at bukas sa lahat ang panayam.

Para sa karagdagang impormasyon, makipag-ugnayan sa NBDB Secretariat sa 926-8238.

KAPAG PUNO NA ANG SALOP

PARARABAS BAGAS


May krisis o mayo sa bagas, iyan an parating hapot sa ngonyan? An krisis na ini kan saro sa pinakamayor na kakanon kan satuyang nasyon na halangkawon an bilang kan nagugutom sarong simtomas sana kan mas hararom na kagutoman na namamatian kan kadaklan sa satuya. Sa ibong na lado, bako man harayong isipon na an krisis sa bagas, saro na naman na pulitikal na propaganda kan arin man na lado tanganing darahon kita sa mas haraning isyu, bako kan korapsyon kundi an kamugtakan kan satuyang tulak. Kun an krisis na ini, dai malusutan, ‘baad ini an magpabagsak na kan haloy na kutang administrasyon ni Arroyo. Baad ini na an panahon na makasabing kitang ‘ kapag puno na ang sulop.’ Alagad, pwede man ini na magin paagi naman kan administrasyon ni Gloria tanganing ipahiling an saiyang pagiging economic wizard (daa) na iyo man an saiyang imaheng haloy nang pigpapahiling satuya, orog na ta kadakul siyang pisikal na limitasyon: langkaw, arong sa pandok na ginamit niya man na paagi kan magdalagan siyang senador ( kapandok niya si Nora) asin an mga retrato niyang dakop-dakopan an saiyang mata na nagbuburubulakog. Masakit ini orog na kun an sinusundan na presidente arog ni Erap na hali sa pelikula, dawa ngani, dai man sinda nagkakarayuan sa hitsura. alagad si Estrada igwang lehitimong aura nin huli kan saiyang pagiging artista alagad si GMA mayo. Alagad sala na isipon ni Erap na an kaanggotan ki GMA ngonyan, nagpapahiling man kan paglingaw kan kadaklan kan saiyang ginibong pagrabas. Tama an mensaheng dai na kita kuntento ki GMA alagad sala an messanger kun si Erap man sana. Kun bagas an pulitika kan Pilipinas, kaipuhan ta man nanggad ining tahupan, halian ki mga gapo asin bantayan nganing dai ini mag-rurit o maglagtok.

Sa paglaog kan panibagong krisis na ini, nagluluwas man an isyu kan mga pararabas nin bagas na iyo naman an bagong imahe ki mga parahabon na dai man ngani maisusuhay sa imahe kan mga pulitikong nagpaparetrato naman sa mga warehouses, na background an mga sako nin bagas tanganing dakupon an mga bagong kriminal. Alagad kadakul nangyayari sa luwas kan kamera asin iyo dapat ito an naaaraman niyato, an nababaretaan. Dai man pinagkaiba an mga raids na ini, sa mga ginigibo kan Optical Media Board sa pag-raid kan mga pirated dvd asin vcd na aram tang ‘palabas’, pasali sana man. Kun hihilingon ta sa Naga, minsan mga pulis niyato kliyente pa ngani kan mga paratindang ini. Kun kaya, ano man nanggad an mensahe kan pinapaluwas na krisis na ini? Paagi daw ini kan administrasyon tanganing mahali an atensyon ta sa akusasyon ni Lozada o paagi man kan ibong na mga grupo tanganing darahon sa orolay tulak an pagpapabagsak ki GMA?

Sa pagdara kan isyung ini sa peryodiko, radyo asin telebisyon, igwa naman kitang mga nanunumpungan na reyalisasyon na pwede niyatong paghorop-horopan, orog na kita na pararakan maluto, puon sa pamahawan sagkod sa satuyang mga meryenda. Kultural an pangangaipuhan na ini alagad iyo na ngani yan, sa hiling ko, marahay man ining napag-oolayan tanganing magbukas nin panibagong paghiling sa estado kan agrikultura asin food production sa satuya, sa panahon na dai man nanggad kita nakanuod magpadangat sa satuyang mga daga, o sa isyu kan kadakul pa man nanggad dagang daing mga tinanom nin huli ta pagsasadiri pa man nanggad kan satuyang mga pyudal na pamilya na iyo man an mga hadi-hadi. An isyu man na ini pwedeng magtulod satuya kun pano naapektaran kan paggibo nin mga subdibisyon an mga dapat kutang agricultural areas. Idugang ta naman an mga nag-aadal sa pag-oma, o an luyap na pag-isip pa man na giraray na duhagi o hababa an mga para-oma, na sa hiling ko ngani iyo an may pinakahararom na pagpadangat sa banwaan na ini, sa ‘dagang’ ini, nin huli ta literal nindang namamatian an balos kan dagang ini, an buhay na minasup’ay sa kahiwasan na ini. Nakikigadana pa ngani an mga tawong ini minsan sa mga kapamilya, kun daga na an pinag-olayan. Alagad, iyo na ngani iyan, saro sa napapabayaan na sektor iyo an pag-oma, an agrikultura, na hanggang ngonyan bako sanang yaon sa pagkaherak kan mga trahedya na dara kan bagyo o peste, kundi kan makasadiri, mga paslong kapitalista na igwa nang kadakul pandok, siring sa sa satuyang mga pirak na mayo man pinagkaiba sa mga nagpapadalagan kan administrasyon ini na lugod mapad-ukan na.

BIKO-BIKONG BIKOL
Kristian S. Cordero

An tawo nag-oorolay mapapadapit sa saindang pag-orolay, sa tataramon na saindang ginagamit. Sa paagi kan tataramon, nagigin posible an buhay sa kinaban, an tataramon na ini an nagiging susi kan satuyang komunikasyon, siring na ini man an kawsa kan satuyang pagkabaranga. Sarong pwersa an tataramon arog kan kusog kan kapalibutan na kaya kaining pagtugdok nin sarong tore alagad pwede man na rugmaon an siring na edipisyo. Sa panahon na sinasabing igwang renasimiento kan literaturang Bikol, an tataramon dai nanggad maisusuhay sa orolay.

Sa mga minaluwas na hapot o pagkulibat sa mga parasurat, minasabi an iba na ini Bikol asin ini biko-biko, bako ining tama. Purong Bikol an pighahanap asin ini an dapat na hingowaon na gamiton asin ini man an gagamiton sa istardisasyon kan tataramon na sarong pulitikal na gawi, sa hiling ko, nin huli ta siring man kaiyan an tataramon, an may gamit kaini, an nagsusurat kaini, an nagtatao kan lokasyon asin muhon kan sarong reyalidad arog man kan nagigibo nin mapa. Igwang kapangyarihan sa pagbobonyag, igwang pag-ako, igwang pag-uyon asin siring man kaiyan an pagbonyag o pagpangaran sa sarong reyalidad. Sa arog niyatong nag-agi sa makuring proseso nin kolonisasyon, an paghanap kan purong Bikol parating nasa disposisyon nin pagkutkot asin pagsalingoy. Ini nin huli ta dakul na mga tataramon an pinara sa satuyang pag-isip tanganing mas orog na mapakusog an pagsakop kan emperyo kan Espanya. Sa ngaran kan relihiyon, binonyagan, sinara an sadiri tang kultura asin binonyagan an dai ka-uyon sa propaganda kan kolonisasyon bilang gibo kan mga demonyo o an demonyo mismo.

Mas makusog man an ginibong pagsakop kan sunod na grupo, an mga Amerikano ta tinao satuya an Ingles sa paagi kan pagbukas nin mga pampublikong eskwelahan na iyo an nagtukdo sa satuyang mga apoon na sagkod ngonyan igwang halangkaw asin halakbang na pagba’nga sa mga tawo sa Filipinas. Mayaman an nagtataram nin Ingles, madunong, respetado, siring na duhagi asin tios, mangmang an paghiling sa nagtataram kan anuman na Bikol o bakya minsan ngani ang Tagalog o Filipino. Sa satuya baga, kun makahiling kita nin bago, halimbawa baga, nin sarong gamgam sa oma, an enot niyatong hinahapot, Anong English kaan? na garo baga kun daing Ingles na apod sa sarong bagay, ini dai nagiging yaon, ini dai nabubuhay, ini mayo sa mapa kan reyalidad. Oras na tanganing baliktadon an paghiling niyato na daing tataramon na maorog pa sa ibang tataramon, kun gayon, orag o katotoohan an kayang sagumon. Kaya ngani an nagyayari giraray na pagdakul nin parasurat sa Bikol na nagsusurat sa anuman na Bikol, sarong magayon na signos na pwede man naggad na ikapurisaw orog na kan nagsasara, orog na kan may aram sa ‘tunay’ na Bikol.

Sa hiling ko, bakong isyu kun anong tataramon na an gagamiton ta, nin huli ta an pinakadaog na posisyon na pwede niyatong gibohon, iyo na paglabanon an mga tataramon na garo mga lalong ini sa bulungan. An ginigibong paghanap kan tunay na Bikol, a’ngay asin dapat man, alagad an Bikol na ini, dai limitado sa sarong lokalidad sana na nag-aatubang naman kan pwersa kan globalisasyon, ibali ta pa man an diskurso kan nasyonalismo. Bakong ulang an may aram na dakul na tataramon, asin sa parte kan mga parasurat, na sa saiya an poder kun sain siya masurat na tataramon. Ikakaogma naman nanggad kun ini mapapadapit sa Bikol. Alagad, dai nangangahulugan na bako na siyang Bikolnon nin huli ta dai kayang paraon kan paggamit kan tataramon an identidad kan sarong parasurat. Na sa parasurat an pagpili parati, kun minsan ngani sa parasurat, namamati niya na an tataramon pa an nagpipili saiya na garo baga an gawi kan pagsurat sarong bokasyon siring sa paglaog sa buhay-relihiyoso.

Sa ngonyan, may nahihiling akong direksyon, ini an pagsurat sa mga Bikol, na dai natatakot sa mga purista na pwedeng makulong sa sadiri nindang panahon, na bukas sa paggamit kan Bikol na bako sanang nasa sentro kan Naga, Iriga o Legaspi, kundi sa pagkugos kan ‘iba’ pang Bikol. Yaon an pagsalingoy parati sa parasurat na iyo man an iskolar, an cultural worker na padagos, tanganing hipnoan an kadakul tang nurses asin caregivers, kabali naman an mga nasa call centers, yaon man an pagsubli nin huli kan reyalidad na an Bikol bakong ibang planeta, kundi sarong kabtang sana sa kinaban, asin yaon an paghimo sa presenteng panahon, paghiling kan kamugtakan asin buhay sa Bikol asin an mga a’ngat sa rehiyon.

An kadakulan na ini kan mga tataramon, pwedeng makapadipisil sa gigibohon kan mga nagtutulod sa purong Bikol asin naman sa istardisasyon kan tataramon, alagad, sa parasurat asin mga cultural workers, sa mga iskolar asin paratukdo, ini sarong nadungkalan tang yaman, sarong kaban na pwede niyatong gamiton. Sa paggamit kan dakul na Bikol, sa pagpaburak kaini. Kaipuhan ta an bukas na pag-ako sa reyalidad na an eksperinsya sa tore kan Babel arog man kan paglaog kan SM sa Naga.

BAGONG REBOLUSYON

An pag-abot kan teknolohiya, senyal man nin pag-abot nin manlain-lain na pag-atake sa materyal na pwedeng apudon na sarong arte. Nagbuburubago an moda asin disenyo kan mga gadgets siring na binabago man kaini an buhay nin tawo asin an paghiling sa buhay na ini. Panahon ini na garo mawot kan kadaklan na tawo na magkaigwa nin mga gamit na garo swiss knife, na yaon man sa imahe kan 3 in 1 na kape, o kaya sa 16 in 1 na DVD, an iphone, MP4, o an awto na igwa nang radyo asin telebisyon o an utok mismo kan tawo. Kun dati an mga aircon buses sana an may telebisyon, ngonyan minsan an magkapirang bus, igwa naman padalan. Hilingon mo na sana kun an drayber nagmamaneho dangan nagsusulyap o nariribaraw man sa pelikulang pigdadalan. Ngonyan, sa sarong sadit na bagay, kayang ilaog an bilog na kinaban siring na an kompyuter o kaya an cellphone, pinagmaanan kan tawo sunod sa saiyang pitaka. Kun kaya pwede naman na maintindihan an mga bagong kasabihan arog kan, ‘Sabihi sako an yaon sa phonebook mo, ta sasabihon ko kun siisay ka.’ O paano na daw binago an proseso kan pagkulam sa panahon kan digicam? Malinaw man nanggad na binabago kan teknolohiya, kan mga saradit na bagay na ini na satuyang ginagamit an pana’awan niyato sa kinaban. An bagong pakikipagkatuod sa panahon baga nin Friendster, an konsepto kan espasyo sa Myspace asin kun-ano-ano pang lugar sa internet na an programa iyo an makahimo nin networking sa pagparikas kan pagpadalagan kan impormasyon. Nagsasadit an kinaban alagad sa pagbukas kan bagong pangangaipuhan, panibagong mga bagay-bagay na tinutulod nin globalisasyon asin kan teknolohiya, nagkakaigwa man kita nin panibagong pangangaipuhan.

Sa paagi man kan teknolohiyang ini, kadakul an nagyayari sa manlain-lain na aspekto kan pagpahayag kan sining na dai man maikukulong sana sa papel, sa kanbas, sa rolyo, sa nota. Ngonyan igwa nang mga photo contests gamit an cellphone asin bilang pag-indorso naman kan mga printers, dai na kaipuhan na magduman sa photo studio tanganing mahiling an mga retrato ta pwede na ining mahimo sa laog kan harong o sa opisina. Sa paagi man kan teknolohiyang ini dakul sa satuyang mga hoben an nagkukusog buot na hilingon an mga teritoryong dati nakukudalan nin limitado asin pormalismong diskurso kan arte. An mga rawitdawit pwede naman na magin video poem, an mga osipon o nobela pwede nang dalanon bilang sarong full length film dawa may nagsasabing dai madaog sa pagbasa pa man giraray nin libro. Nasasabotan ko asin uyon ako sa siring na sentimyento na dai ta pwedeng halion an papel asin libro bilang kasangkapan o medium kan literatura minsan ginibo pa ining pelikula. An internet, nagbukas asin napatag man kan mala-elitistang imahe kan arte dawa ngani mayo man sa hiling ko, an katuyuhan kan kagmukna kan kompyuter asin kan world wide web an siring na pangyayari. An tawo parati pa man giraray an may kapot sa bagay na ini, sa paggamit kan serbisyong ini.

Sa teknohiyang ini, nagluwas man an mga pelikula asin an mga award giving bodies na binibisto an bagong porma nin sine, nin pagpadadalan, nin pagpapalabas. Kun kaidto kontento na an tawo sa Dotoc, sa Lagaylay, sa Aurora, sa pagtunton, na puros relihiyoso, dangan an pag-abot kan drama sa radyo asin an mga palabas sa telebisyon na sarong istasyon pa sana an nakukua, ngonyan haros kadakul na kitang pagpipilian na channel na masakit na satuyang magtapos nin sarong palabas. Ngonyan man pwede ta nang dalanon an mga pelikula bago pa ini mag-abot sa satuyang sinehan kun kaya an dating duwang sinehan na Bichara, tindahan na nin mga dvd asin vcd na pig-aapod tang pirata. Nag-abot naman an ukay-ukay sa satuya na pinapakinabangan man niyato bako nin hilig ta sa pagkolekta nin mga daan na bagay (vintage) kundi, saro sa kamawotan tang makagamit nin mga signature brands asin an makabarato man nanggad. Pwede ining hilingon bilang laban sa diktadurya kan internasyonal na merkado alagad, dai man ini digdi limitado. Pwede man ining magin paagi na kapitalan an mga produktong minsan luma na, kaipuhan pa man na pakinabangan asin sa mga kapitalista, dakulang kwarta pa man giraray ini. Sa madaling sabi, sa negosyo an kaipuhan sana man, gabos na lado, maogma.

An direksyon kan bagong rebolusyon na ini nagbago man sa terasa kan pagpahayag kan sining, masasabing nagbukas ini alagad nagsara man ini nin ibang pagkakataon. Asin sa tahaw kan rebolusyon na ini, magkakanigong mapaghorop-horopan ta an satuyang kamugtakan bilang tawo sa atubangan kan dakulaon na reyalidad kan teknolohiya na pwedeng maibaing niyato sa pag-abot kan mga dinosaurs na pwede tang atamanon, pwede tang magin bagong katuod, alagad, pano kun madaganan kita kaini?

A BIKOL POETS FOLIO

Marne Kilates has this for us. Go and visit the site

tula

SANDALI
Kristian Sendon Cordero

Napilas mula sa isang punpon
ng mga ligaw na bulaklak
ang isang petalyo
at naligaw ito sa loob
ng aking silid.
Kulay natutuyong dilaw
ang dulo nito at may balahibo
sa gilid: maliliit na pakpak
na nakipagsandugo sa hangin.

Dumaan ito sa malamig na bintana
at nagsimulang mangusap,
kung paano nabigo ang isang manliligaw
sa kanyang sinusuyo—
kung paano isa-isa silang lumayo,
kumalas sa tangkay, nagpakamatay,
natuyo at yinakap ang isang
yapak ng sawing mangingibig.
Siya lamang daw ang nakaligtas.

Ginising ng ulilang petalyo
ang dingding at pinilit na sabihin
ang mga lihim nito,
sinumbatan ang sirang bisagra ng pinto
at namahinga sa silya na inusisa niya
kung paano pilit itong umaasa
sa pagbabalik ng isang halik
na gigising sa bawat sulok.

Walang pumansin sa petalyong
nabagot na lamang sa sariling kuwento.
Lumisan ito at nag-iwan ng ilang punpon
ng mga salitang natipon niya sa daan.
Binilin niya sa antigong mesa
na maaari ko itong gawing isang tula:
at magbabalik siyang isang
ganap at tahimik na bulaklak—
huling sambit ng pailing-iling
na makinilyang lasing.

Para Kay Eric Gamalinda
3/25/0

CARAMOAN


Nangangako ang gabi ng ilang inaasahang pagdating:
ang mga labi ng tag-araw. Mapandaya ang mga ulap—

hinayaan nitong sumilip ang sinag at humalo sa hangin
at dinala ang kanais-nais na balita ng pagtatapos, ng ilang panimula:
mga kalsadang muling bubuhayin at ang balong muling sisilaban

dahil bukal pala ito ng langis na matagal ng laman
ng ating mga panaginip na kailangan sa ating pana-panahong
pagniniig, at ngayon maging ang mga kulilig ay matamang

nakikinig sa kung ano ang mga sunod-sunod na halinghing,
ang buhol-buhol na ungol, ang munting ingay mula sa higaan

matapos patayin ang ilawan, matapos dumaan ang itim na ulap:
ilang pakpak ng uwak sa ating balikat.


3/24/08
Kristian S. Cordero

ALMA MATER O INA KAN KALAG

An paglaog sa ritwal, sarong paglaog sa sarong reyalidad na halangkaw o mas minababa an posisyon kan tawo, ini depende sa kun ano an kamugtakan kan saimong disposisyon. Halimbawa, kun puros ka trabaho, an nakaaging semana na orog kabanal para sa mga Kristiyano, sarong oportunidad tanganing magbakasyon nin huli ta an ritwal kan relihiyon haros pareho-pareho man sana an paghiro, an aksyon, an mensahe. Ini an saro sa elemto kan relihiyon, istilo nin pagpauru-utro, na reyalidad man kan buhay. Sa ibong man na lado, pwede man ining maging halangkaw sa paagi nin paglaog sa ispiritwal na reyalidad na ipinapasabot kan ritwal kan okasyon. Nakagamot an siring na disposisyon sa paghiling na an hawak kaipuhan na magsakripsyo, magsayuma, mag-andam sa mas dakulang reyalidad na iyo an kalag-espirito.

Sa maabot na semana, saro pang ritwal sa bulan nin Marso an mangyayari asin ini an ritwal sa akademya, an pagtapos kan kurso, an pagpasar sa institusyonal na pagsukol kan edukasyon na inako kan sarong indibidwal. Bako ining relihiyoso, minsan pwedeng sabihon na magatabang sa ispiritwal. Kun relihiyoso man an pagtapos ini nin huli ta kadaklan nagkakaigwa pa man nin Misa nin pasasalamat, nin huli ta sa kaso niyato, dakulang milagro an makatapos sa eskwelahan, pribado man ini o publiko. An edukasyon saro pa man sa dakulang nilalaoman kan mga tawo sa satuya, siring na ini ipinag-oorgulyo ta pa man. Sain sa kinaban makahiling kita nin mga lanob na igwang mga dukot na diploma, tropeyong kataid kan mga santo asin medalya na nakakawit kaibahan an mga rosaryo? Dugang pa kaini, napamisa pa ngani baga kita bago asin matapos an board exam asin napabendisyon pa kan lapis na gagamiton an iba, An pag-adal nanggad sarong dakulang ngangalasan asin okasyon tanganing ipahiling kan Diyos an saiyang kapangyarihan sa satuya, siring na pwede ta man ining magin pruweba kun pano niyato papapararomon an relasyon sa Diyos.

Siring na an graduation sarong ritwal, igwa man ining mga simbolo na orog na nakakapayaman kan kahulugan kan seremonya. Ini mga daan na simbolo arog kan libro na sa kaso kan kadaklan na pampublikong eskwelahan kaipuhan pa man nindang magsurublian. Mga librog sarala an impormasyon asin an gramatika, an mga historikal na detalye asin mga librong napapaso, naisisurat sa gapo nin huli ta dai man tinatao an pundo. An libro na mabukas kuta nin mga bagong ideya, nin kadunongan, nagiging subo sana man. Nagtutubod ako nin igwang pagkapaha man kita na magbasa alagad sa kawaran kan libro asin sa kahugakan naman kan kadaklan, dai ta natatawan nin prayoridad an pagbasa na orog na makakapararom kan satuyang paghiling sa kinaban. Lain pa kan libro, yaon man an simbolo kan daso/ilaw/liwanag na iyo an ginigibo kan edukasyon, pinapaliwanag an marumarom o madiklom na isip kan kamangmangan. O nin huli ta sa paagi kan edukasyon, minabangraw an kinaagahan, na an edukasyon susi sa satuyang puturo na dai naman ngani totoo sa kadaklan na bagay. Kadaklan sa satuya, bakong maninigo an trabaho: mga maestra na katabang sa Hongkong o salesladies sa sarong department store nin huli ta mas makatao man nanggad an sweldo kan abroad o minsan kan pribadong tindahan kumpara sa kun ano an tinatao kan gobyerno. Siyempre apwera kan mga simbolong ini, yaon man an mga Latin na tataramon na iyong nagiging motto kan mga eskwelahan, ‘na mag-adal para sa buhay bako para sa grado’ o idtong mga ginunong bersikulo sa Bibliya para sa mga eskwelahan na sectarian, parochial school, Catholic institutions. An mga simbolong ini orog na pinapararom an kahulugan kan bisyon asin misyon, kan official hymn asin kadakul pang insignia na nagtutulod kan imahe kan eskwelahan bilang lugar nin pag-atubang sa kaagahan. Nin huli kaini an kaagahan na ini, nakabasi sa kun pano hinhiling kan mga nakatukaw sa akademya an kakaluwasan kan saindang mga estudyante. An mga simbolong ini manapahiro sa ispisipikong ladawan kan eskwelahan na orog tang mahihiling sa basketball tournament gamit kun anong hayop o kolor arog kan eagles asin blue and gold.

Bako man relihiyoso an seremonya kan graduation, a’ngay man giraray na ripasohon ta an apod sa mga eskwelahan bilang ‘alma mater’ o ina kan kalag, ini nakapadron sa pagtubod na an isip kan tawo paagi tanganing maataman an saiyang kalag. Bako an tulak, o an kamot kundi an isip na pwedeng magsabi, magpa-andar kan bilog na makinang-hawak. Kun ini an ina kan kalag, may katungdan palan an akademya na mas orog na pararomon an kapasidad kan indibidwal tanganing mahiling an kalag, an buhay sa saiyang buhay, an kahulugan kan saiyang pagkatao. Alagad, kun ini dai mahimo sa laog nin pirang taon na pag-adal, an graduation bilang ritwal, malihis sana na garo baga pagpalayog nin kwitis sa kawaran lalo na kun sa hiling kan mga estudyante an saindang alma mater, mayo man naitabang kundi supsupan sinda, kikilan nin halangkaw na tuwisyon, na an unibersidad, saro sanang kapahayagan nin poder o kaya sarong dakulang negosyo nin pribadong pamilya o grupo.

mga bagong obra

OPISINA

Magatol an bu’ol
na napapatos nin sapatos.
Daing medyas.
Tinitios niya na sana
ta makasupog kun iluwas
an bitis ‘baad magsalak
si parong sa duros.

Kaya tanganing panlingawon
kan bal’ot na magatol
pig-iisip niya si harong:
an abakang tsinelas, an buwelong
kagaw, an tubig na panlinig
asin an malipot na pulang salog.


PAGKAPAHA

Hiniling niya an ayam
sa gilid, halhal, naglalaway
an dila kaining haros
magdukot sa semento.
Abaang kapresko
sa paghiling,
nagiromduman
niya an burak kan lotus
sa namamara nang kali.

KARMA SUTRA

Naglayog an insekto
pasiring sa hawak ko.
Ginadan ko.

Binalos ako
nin parong na garo
udo nin demonyo.

****
Uni an magkapirang rawitdawit na sinurat ko sa panahon na ini, na may huruhalawig na bakasyon, mga pagmasid-masid sana, paghiling sa pirang bagay na kinatudan ko na, ngonyan, hinihihingowa ko na paluwason an mata ko asin hilingon an sadiri ko. Makabuang panahon ini, ta saro sa tinatao kan pagsurat iyo na mamatian an gabos o magkapirang pagmati sa parehong panahon, sarabay, suruhay, may buhay an kada saro.
o minsan garo daing pagmati, na abaang kulog.
****
an retrato kinua ko sa sarong flicker account. dai ining paaram.

tula sa semana santa

Crucifixion ni Ang Kiukok




SIETE PALABRAS
1. An
2. Huri
3. Kong
4. Hina'ngos--
5. Huri
6. Kong
7. pamibi.

hurop-hurop

PAGPASALI KAN PAGSAKIT
Kristian Sendon Cordero


Kun hihilingon an Pasko sa kadaklan sa satuya, Pasko sana kan Pagkamundag. Dai man kitang gayo nang naghihiling o nagririparo minsan sarado Katoliko, na igwa pang sarong Pasko asin ini an Pasko nin Pagkabuhay—an katapusan kan garo mala-komikong pangyayari kan buhay ni Jesus, an kapangganahan laban sa gabos na kaiwal, karatan, kagadanan, negatibo, diklom, asin anu pang balyong pandok kan sensilyo. Kun tawo an Diyos, di ‘garo baga ‘gila (agila) o damulag an saluyong pandok kan sensilyo an demonyo. An elemento nin ralaban asin an kapangganahan kan Diyos, an nagngungurog man na tema kan panahon na ini nin Kwaresma asin Semana Santa na sa Kristiyanong Filipinas orog man kakolor kan Pasko o Navidad. Mas dakul an nag-aabang kan pag-abot kan alas dose kan Krismas asin puon kan taon, kisa sa Pasko nin Pagkabuhay na nakabasi sa pagbilog kan bulan mantang an enot na okasyon permanenteng minaabot sa petsa 25 kan Disyembre. Alagad, sa hiling ko, mantang an Navidad nasa panahon kan tig-lipot (minsan nagbabago naman an panahon), an tig-init man an a’ngay na minapadakula, minapararom kan elementong kaipuhan sa panahon na ginigiromdom an pasyon ni Jesus na babanlawan kan desisyon na magkarigos pag-abot kan Domingo kan pagkabuhay. Orog man na nakakatabang an elemento kan mainit na panahon sa disposisyon kan paratubod na maglaog sa paghurop-hurop o kaya an pagpasali kan pagsakit na dai man maiibitaran sa buhay kan tawo. Asin bilang nagtutubod, ini minakua nin imahe sa diyos na nagsasakit na iyo man an aladawan kan tawong nagmamawot na tubuson, nagmamawot na igwang makapotan sa tahaw asin puro kan gabos na pangyayari sa kinaban, an sadit-sadit niyatong istaran sa nagdadakulang kadikloman—an uniberso. Dai man kita magin siyerto sa kamugtakan o arog baga kun ano an nagyayari sa tawo pagkatapos na ini mautsan, yaon man an institusyon kan relihiyon tanganing tabangan, piriton asin tawan kita nin paghiling sa buhay asin sa iba pang buhay sa satuyang palibot.

Lain pa kaini, kun an Navidad o Krismas mas nakasentro sa pamilya o sa sa mas sadit na komunidad, an panahon nin Kwaresma asin Semana Santa, nangangapodan sa bilog na banwaan. Mas dakul na tawo an kaipuhan sa pasali o palabas kan huring aldaw ni Jesus, kumpara sa limitadong imahe ni Jose, Maria, Jose asin magkapirang tauhan arog kan tulong mago asin pastor dangan mga hayop na. Nin huli kaini, mas nagngaipuhan nin kadakul na kaayon sa pagpasali kan sarong eksena kun sain apwera sa grasya asin indulhensya nakatagama, sa isnakan na itatao kan meyor o kaya kan kura, yaon man an elemento kan pagpenitensya na naghahagad nin balos arog kan pagpatawad, o iba pang kahagadan. Sa okasyon man na ini, mas orog na nagigin malinaw an imahe kan banwaan bilang nagsasakit o kaya bilang dahilan kan pagsakit nin sarong tawo-Diyos kun kaya nangangaipuhan nin pagsulsol asin siyempre, bilang pamibi naman mismo kan indbidwal na deboto. An panahon na ini, iyo man an pagpahiling kan elemento kan pagsakit na pwedeng maikulong sana sa pisikal na aspekto na nagsasadol na an hawak an dahilan kan pagkakasala kun kaya kaipuhan ining padusahan, kaipuhan ining mag-ayuno, kaipuhan ining magtoninong, na iyo man an istratehiya kan relihiyon na ladawan nganin nin pagsasabuhay. Kun an panahon na ini, mas panahon tanganing tawan an kundisyon kan banwaan, pa’no niyato nahihiling an buhay-kamugtakan niyato ngonyan? Sa sarong mayor na pag-adal ni Reynaldo Ileto, binanggit niya na an enot na mge rebolusyunaryo, nagkua nin dakulang inspirasyon sa pasyon, sa tula nin pagsakit asin ini man an nagin paagi tanganing an pagsakit mag-hanap nin katapusan asin kuguson an katalingkasan na orog na pinapakusog kan imahe kan nabuhay na Kristo. Alagad sa satuya, nahilingan ko na mas dakula, mas ingrande an dekorasyon kan imahe kan Nazareno (an may pas’an ni krus) mantang sadit-sadit, asin nakatapis sana an imahe kan Resurekyon. Mantang an Nazareno an an Santo Entierro yaon sa may gilid kan simbahan, an Resureksyon, saro sanang pangyayari sa sarong taon kun magpahiling. Mahiwas an kwarto tanganing ini pag-adalan pang gayo kan satuyang mga iskolar asin orog na mapaghurop-huropan asin mapag-olayan, lain kan mala-Sisyphus na pagpahiling kan huring aldaw ni Jesus—magagadan-mabubuhay- magagadan.

Mantang an gabos na ini nangyayari sa semanang ini, mapapano kita nin mga simbolismo nin pasyon, nin mga pagsakit na apwera sa pagpasali, anu pa an kayang itao kan mga simbolong ini tanganing mahiling niyato an buhay? Yaon an relihiyon sa satuyang palibot asin kita mamansay naman nin mga parada nin mga santa asin santo, okasyon ini tanganing magsiribot an pirang pamilya tanganing gubingan an saindang mga garo kandidatang santa. Debosyon asin kultura ini. Mahihiling ta naman giraray si mga mayaman asin daing sukat, an mga kandila, palmeras, krus, asin an mga makokolor na gubing kan mga mauru-Hudiyo asin Romano, an mga nagsusulsol asin an mga nagkakasala, na garo baga an panahon na ini sarong paglaog sa karnibal, sarong piyesta, sarong pagbali sa prusisyon nin dai mailubong-lubong na bangkay.

Alagad sa odok na paghiling, anu man an kaya pang gibohon kan prusisyon na arog kaini apwera sa kadaklan sa satuyang nagigin miron na sana man? Anong pasyon kan satuyang buhay asin kan banwaan an orog na kaipuhan niyatong hanapan nin resureksyon?

rebyu kan gibsaw sa salakab ni aguay

PAGDAKOP KAN LIWANAG
Kristian Sendon Cordero


Sarong pagbasa sa librong Gibsaw sa Salakab
(2007, AMS PRESS: Naga City)
ni Bernando Miguel O. Aguay


Sa satuya, an tataramon na ‘sira’ igwang pusod na katakod sa mga tataramon arog kan ‘panira’, ‘rira’. Kun kaya an sira bako sanang limitado sa kun ano man an biyayang itinatao kan satuyang kadagatan asin mga biriko-bikong salog asin sapa, kundi kun ano man an may koneksyon sa satuyang ngimot. Kun sinabi tang ‘anong panira mo?’ o ‘anong isira mo?’ Dai man baga ini nangangahulugan na an ‘sira’ idtong igwang hasang asin kaliskis? Nahapot kita kun anong sira iyan minsan aram tang gulay ini, o an sira bangot sana man ngani. Ano ta pinunan ko sa sira? Ini nin huli ta ini an rawitdawit na napukot, nadakop, nabitik ni Bobuy Aguay sa saiyang enot na koleksyon. Dawa ngani naglalanubig an koleksyon na ini nin huli sa mga imahe kan uran, kadagatan, baha, payong, bubon, iiba ta naman an dugo, an ganot, asin luha dai maiibitaran na an gibsaw na nangyari sa salakab iyo an sira na minaliwanag, sira na bako sana sa dagat, kundi si sira na metapora kan gabos na makintab, kan gabos na nagkikilyab, bulawan siring kan ‘…Sarong gugom nin paroy sa kamot/sabwagan sa lapok sarong tambubong an balos…/Dalugi sa lapok na may abono nin pagkamoot/minaburak, minabuswak nin banhing mahamot.’ Asin dai man pinalampas an liwanag na ini sa bisyon ni Aguay sa paghiling niya kan mga bitoon asin aninipot na iyong minapurong-putong sa madiklom, nagliliwanag na imahinasyon kan parasurat asin ano pa an orog kaliwanag kundi an paggamit kan tataramon na napukot kan satuyang dila, an Bikol ni Aguay na nagdakula sa Calabanga asin nagraraba-raba ngonyan sa Naga asin orog na pinapakusog asin pinapaisog siring kan pulang sirum na sigun sa sarong persona ni Aguay:
‘Kun makakapili/ nin kagadanan/muya ko kan kagadanan kan pulang sirum/nakikilaban/nangangangat/sagkod sa huring kusog/kan hinangos.’

An imahe kan ‘sira’ na iyo man an nangungurog na sa koleksyon na ini asin dai man pinalampas tawan nin relihiyosong pagpapakahulugan ni Aguay. An sira na ginamit man simbolo kan mga enot na Kristiyano, an sira na nagpapahayg ki manlain-lain na buhay, nin pagkakaiba-iba na garo baga sinda kinaban man na parehong naghahangos, naghihingowa na mabuhay sa hiwas kan kadagatan. Ini an sa hiling kong dominanteng pigtutukar kan mga parasurat ngonyan sa satuya na minapatunay na duwa pa man giraray an nangungurog na institusyon sa satuya ini an kampanaryo asin an radyo (na kadaklan kapot baga kan satuyang mga pulitiko). An mga enot na rawitdawit sa koleksyon nagpapahiling na an sekular na arog ni Aguay naghahangos man kan relihiyon Katolisismo dawa mahihilingan ngani nin pagtuytoy si Aguay sa kun ano an saiyang posisyon sa magkapirang bagay siring baga kan pagduta sa imahen, paggamit kan imahen na mga banal bilang imahe nin pagkatagalpo niya sa istatwang gapo asin an pagkakulong niyato sa siring na paagi nin pagtubod na minalihis sa odok na kahulugan kan relihiyon na iyo an paglagpas o an pagtabang sa kapwa na iyo an pinakakongkretong imahe kan Diyos na binabarnis, gadan asin nagtutukal na an pinta sa Hinulid.

Kun siring an nadakop sa salakab iyo an epipanya na kaipuhan kan lambang parasurat rawitdawit, an paghiling sa mga kinatudan na bagay sa bagong paagi asin sa paaging ini padagos na mabubuhay asin magigin posible an buhay sa kinaban, na iyo an nagungurog na katugdan kan mga disipulos nin sining, an pagkulong tanganing makatalingkas, an pagpitik kan buton, an pagkulong kan panahon tanganing padagos ining maghangos sa satuyang imahinasyon siring kan mga retrato na satuyang tinitipon, siring kan kilyab na naghahali sa kamera. Nin huli kaini kaipuhan na pakusogon kan parasurat asin kan mga nagmamawot na magsurat an gawi nin de-familiarization, sarong gawi na tinutukal mo an sadiri mo sa kinatudan na bagay tanganing hilingon sa bagong liwanag an mga kinaban na nakapalibot saimo siring na an garo mga lumot na na nakadukot sa lanob kan mga sinehan arog kan Vic Theater na padalan Xmen na hiniling ni Aguay bilang mga kuhol na nakakupot, nagsusupsop sa matagas na edipisyo, sa kudal, sa diklom. Sigun ngani ki Louise Glück: ‘The poem may embody perception so luminous it seems truth, but what keeps it alive is not fixed discovery, but the means to discovery.’

Marahay man nanggad an pagsursi, an pakadakop kan mga berso sa koleksyon na ini. Dakula ining dugang sa satuyang panahon asin minaliwanag ini, arog kan kamrang na binutasan kan ina sa lanob tanganing tapuson an pagtios, pagbalubagi kan ini rinipado kan payong sa saud kan may sadiri kan dagang iniistiran. May mga sensilyo daw na mahuhulog sa mga hariging kawayan o mga bukbok kan panahon?

Sa kabilugan, mahihiling na ‘baad an gibsaw sa salakab iyo mismo an parasurat, an parasurat na giraray niyatong pighihiling asin dinadangog, an nagliliwanag sa satuyang panahon na orog kitang pigpupurisaw, pigpapahadit kan kadakul na bagay. Pwede man nanggad na an gibsaw, an sira na naghihingowang magpulag iyo man mismo an parasurat na arog ni Aguay asin an salakab iyo an banwaan na nagdidikta, nagrereseta alagad dai nagsasarig sa mas mahiwas na kadunongan asin kabotan kan uniberso, kan kinaban na kaya bulongon an sadiring helang, an sadiring lugad. ‘ Baad an salakab digdi iyo an kadaklan sa mga Bikolnon na dai pa man pagmakulog sa kultura, sa literatura, sa tataramon asin an mga parasurat iyo an minapulag, an mga sirang dai minasunod sa daguso kundi idtong minapulag, idtong minasabuhay kan kasaysayan nin paghingowa, nin paglaban sa mga institusyon na nagin nang mga kuhol sa diklom, asin kun sa kahuri-huri, magadan an sirang minapulag, madakop, masalakaban, mapukot, dai ta dapat gayod palihison an bisyon kan liwanag, madakop ta lugod ini. Kaya hilinga baya an sira na napukot sa lambat kan parasira, presko, abang linaw kan saindang mga buklat na mata, naglalanubig kan asgad, nasasagom kan tab’ang, hilinga baya an mga sirang nagpipilik-pilik pa, minsan idtong mga gadan na sira na nakahiling sa paabot na pagsirang kan saldang, ay, abaang kintab ninda, abaang kintab.

TRAHEDYA NI RIZAL

Susog sa Aleman na pilosopo na si Nietzsche, igwang tulong klaseng pagpahayag o paagi sa kasaysayan asin sa tulong klaseng ini, buot kong hilingon ta an relasyon kan tawo ng satuyang ginigiromdom an aldaw kan saiyang kagadanan—si Jose Rizal, an pambansang bayani kan Filipinas, minsan ngani nagbabago naman an satuyang konsepto kun ano an ‘pambansa’, an an gabos na may koneksyon sa nasyon o sa pagbilog nin nasyon, sarong romantisismong pagpahayag na an buot sabihon—just for old time’s sake—kun kaya ini satuyang gingibo, kun kaya ano man na kinatudan padagos na ginigibo minsan mapagal na o dai ta naman nahihiling an kahalagahan o pinanlingaw na kita kan kahalagahan kan sarong ginigibong seremonya, o arog kaining pagrumdom na ginigibo sa bilog na Filipinas. Banggiton ko man na problematiko para sa sakuya an konsepto nin nasyon asin nasyonalismo sa panahon na ini na igwa na kitang pambansang kamao, pambansang kun ano-ano pa asin an nagiging Santa Sede o nag-cacanonize kan mga bagay-bagay iyo an media sa Filipinas kaibahan naman an pulitika. Sa ngonyan dai ta na ngani kayang kuritan an pagkakaiba, an boundary kan showbiz sa pulitika asin an pulitika sa showbiz. Halawig na orolay ini.

An enot na klase nin kasaysayan, iyo an monumental history, sigun sa pilosopo, an klaseng ini iyo si kasaysayan na nakabasi sa pagpatugdok nin mga monumento asin sain kadalan mahihiling an mga monumentong ini, kundi sa plaza, kun sain bako an pag-abot kan telebisyon asin iba pang teknolohiyang dara kan internet asin cellphone, an plaza an puso kan banwaan, sa plaza nakapalibot, an simbahan, an munusipyo asin an eskwelahan. Asin sa plazang ini mahihiling an momunemto nin sarong dakulang tawo, sarong tawo na pighihiling na modelo asin panlamingan kan bilog na banwaan, agid sa mga santo sa laog kan simbahan, an mga tawong may momumento iyo an minasimbolo kan kamawotan asin panalmingan kan mga namamanwaan asin sa kaso niyato sa Filipinas, si Jose Rizal an may pinakadakul na monumento, puon sa plaza sagkod sa eskwelahan. Alagad igwa man kitang iba pang monumento arog baga kan Quince Martires sa Naga o an mga monumento kan mga kagtugdas kan mga eskwelahan. Sa Iriga, igwang monumento an duwang dakulang atwo, si Santiago Ortega sa University of Saint Anthony asin si Felix Alfelor Sr. sa University of Northeastern Philippines. Igwa man lugar sa Metro Manila na pig-aapod na Monumento kun sain yaon an monumento kan archrival ni Rizal na si Bonifacio na para sakuya gigibohon sana kan maestra o maestro mayong maginibo sa klase kaya pagpapadebatehan na sana kun siisay dapat an pambansang bayani na sa hiling ko, gasgas nang style, garo ini nagpaukod nin tawo o agila, sa parehong sensilyo man sanang gamit. Habo ko man na tukaron an isyung ini nin huli ta bako ako padinebate sa aldaw na ini alagad makagirabong isipon asin banggiton na an trahedya ni Rizal siring man kan trahedya ni Bonifacio asin kan gabos na bayani si buhay pa asin mga gadan na. Sa monumental history na ini, mahihiling ta an pangangaipuhan nin tawo nin simbolismo, nin mga muhon, nin mga palatandaan bako sana sa paghanap nin direksyon, halimbawa, dai ka tatao sa sarong lugar na dudumann, masabi ka na sana sa katagbuan duman na kita sa may monumento, maghirilingan? Bako sana iyan an buot sabihon kan paghanap nin direksyon. An direksyon na sinasabi ko iyo si direksyon na kitang mga tawo an nagigibo, direksyon sa kun sain minamawot tang darahon an satuyang henerasyon, an satuyang panahon pasiring sa bagong panahon asin kalimitan minahiling man kita sa mga tawong nasa monumento o may monumento asin sa paagi ninda piggigiromdom ta giraray an saindnag buhay asin karahayan na naginibohan alagad ano an trahedya sa bagay na ini? Siring sa mga santo sa simbahan na bilog na taon naatian, pigdedebosyonan nin mga alpog asin kulalapnit, nalilinigan sana ini kun kapiyestahan. Arog man kaan an mga monumento sa luwas, kan simabahan, nagigiromdoman ta sana man kun arog kaining okasyon, kun siring kaini an aldaw na ipinanungod baga ki Rizal. Ano daw an Plaza Rizal sa Naga kun malinig man ngonyan nin mga paratinda? Kun kaidto an plaza an puso kan banwaan, sa estado kan Plaza Rizal sa Naga asin siyerto ako sa iba pang banwaan sa Filipinas, ngonyan masasabi ta, na an plaza iyo na an kasilyasan kan banwaan.
Sa artikulong sinurat ni Randy David, sarong sociologist, parasurat asin nagtutukdo sa Unibersidad kan Filipinas, sinabi niya na ‘Much of Philippine History is monumental.’ Asin ini nangangahulugan nin sarong pagsalingoy sa panahon asin mga tawo kan nasabing panahon na nilihisan an saindang mga sadiri, naggibo nin kabayanihan asin an kabayanihan na ini posible pa man ngonyan asin mapangyayari pa man sa ngapit na panahon. Ini an satuyang rekwerdos, satuyang paagi na makagiromdom nin huli ta kita nganing mga Filipino igwa kan birtud na rilingawon nin huli gayod ta dai ta man aram kun ano an kaipuhan na giromdomon, kun ano an dapat na giromdomon, asin sa sakuya baad nangangahulugan ini nin giraray na paghiling sa satuyang kasaysayan, sa kun pano isinurat, isinusurat an satuyang kasaysayan. Nin huli siring ki Rizal, nagtutubod ako na igwang kapangyarihan sa tawong nagsusurat asin aram an saiyang kasaysayan ta kun dai, magigin kitang mga papataw-pataw, mga istranghero, kolorum, padagos kitang magiging kita siring sa kun ano an sinasabing ano kita. Ngonyan, an a’ngat satuya iyo na laktawan na siring na klase nin kasaysayan. Dai kita makuntento sa pagpatugdok nin mga monumento, nin mga waiting sheds, nin mga eskwelahan na igwang pangaran nin mga pulitiko, nin mga trophies na itatao sa basketball tournaments, nin mga pabinggo. An kaipuhan ta iyo na masabotan ta an kasaysayan ta sigun sa kun pano kita katakod kan nakaagi asin pano niyato aatubangon an mga masunod na aldaw.

An saro sa katibaadan na anggolo kan monumental history, iyo na gibohon tang mga super heroes an mga bayani ta na katal na sinda sa daga, harayoon na sa sa satuya. Kun kaya imbes na maparani, kita nasisilaw, minarayo sa kadakulaan kan mga tawong ini na garo an saindang mga ginibo, mga unbelievable na! An mga bagay na ini parati tang nahihiling sa mga litanya kan satuyang mga pulitiko na paulit-ulit na pigsasabi an sinabi ni Rizal asin iba pang bayani, alagad mayo man nahahaman na programa para sa mga hagbayo o mga hoben na sinasabing paglaom kan banwaan. Siring na istilo kan mga lideres niyato, iyo an pagsubli nin aspekto nin kaoragan, kadakulaan sa mga bayani ta asin si Rizal an numero unong biktima kan mga siring na tawo. Paboritong sublion an mga tinaram ni Rizal, an mga sinabi ni Rizal minsan ngani sa kolehiyo haros bagsak na si nakuang marka sa Rizal course.
Kun kaya sigun ki Nietzsche, kaipuhan na magkaigwa nin antiquarian history na iyo an minatanom nin odok na pagrespeto kan mga tawo para sa mga bagay na uya sa saiyang palibot, mga bagay na masabot kan saiyang kapinunan, mga bagay na mapagiromdom kan kada panahon asin ini an dahilan kun tano ta nagsasaray kita nin mga retrato, mga lumang gamit kan satuyang mga lolo asin lola, antique kun baga. An mga bagay na ini na luma na satuyang pinagmamakulgan orog na nakakataong kusog satuya tanganing atubangon an maabot na panahon. Ini an gusto niyatong sarayon, gusto niyatong giromdomon. An antiquarian history man iyo si nagmamakalog kan palibot, kan mga bagay na igwang dakulang koneksyon sa kasaysayan kan banwaan. An siring na klase nin kasaysayan an orog na mahihiling sa pamilya ta gabos. Sinasaray ta an enot na buhok na pigbulog sa aki, enot asin huring mga bagay na minapagiromdom satuya nin huli ta ano pa an orog kangirhat sa tawong dai nakakagiromdom? Dawa sa hiling ko ngani makangirhat man an tawong dai nakakalingaw nin huli ta nagtutubod ako na bakong gabos na pagrumdom nakakatabang sa buhay. Ini an punto gayod na kaipuhan niyatong linawon, na sa paagi kan paghiling niyato kan mga bagay na luma, mapaghorop-horopan niyato na an satuyang nakaagi, igwang mga karakter na tawo na nasasala man, na igwa man darakula nganing pagkakasala, alagad igwa man sindang mga karahayan. Magkaigwa kita nin bagong panan’awan sa paghiling sa mga bagay-bagay na nakapalibot satuya, bago man ini o luma. Saraon ta kun ano an pigtatao satuya sa eskwelahan asin sa mga siring na diskurso publiko. An tunay na edukasyon, an tunay na kadunongan sa hiling ko iyo si nagigiyahan asin man nadedesisyonan kan mismong taong nagdulok tanganing makanood. Arog halimbawa kan mga heneral kan rebolusyon, iyo matitibay sinda, iyo nagigiromdoman ta sinda, sinda si mga nag-irisip kun pano papadalaganon an laban, alagad sinda man an igwang dakul na paagi tanganing makadulag kun oras na nin alanganin. Giromdoma man nindo si mga sadit na tawo, na armado sana nin gudak asin dakulang pagtubod, dai sindang mga tsinelas, mantang an mga heneral nakakabayo, nakabotas. Paano niyato ini hihilingon sa bagong panan’awan?
Siring na igwang kaluyahan an monumental history, siring man kaiyan an antiquarian history—kun ini nakasentro na sana sa bagay na luma, na kun minsan nawawaran naman kahulugan an mga bagay-bagay na ini nin huli ta dai na ini nakakabali sa paghiro kan panahon. An kasaysayan bakong si nakalihis, o lumang panahon sana, an kasaysayan nakikisabay sa paghiro kan panahon asin ini sa hiling ko an trahedya kan mga sinurat ni Rizal. An Noli asin Fili asin iba pang akda ni Rizal, mga bagay na luma na sa kadaklan satuya alagad ginagamit ta pa man, itinutukdo alagad siisay an nagmamakulog na magpadagos tanganing adalan an siring na akda o magkaigwa pa nin pagpadangat sa pagbasa sa literatura baga ngaya. Malas na si Rizal, na sarong nobelista an satuyang pambansang bayani, alagad pira satuya an nagbabasa nin nobela, nagsusurat nin nobela, nagtutulod nin literatura asin sining na orog tang mahihiling sa buhay asin gibo ni Rizal. Bilang sarong parasurat, hinihiling ko si Rizal bilang sarong panlamingan kun sain an kapangyarihan kan tataramon ginamit tanganing an katalingkasan na minamawot kan saindnag panahon mapangyari. Alagad, hain an satuyang pagmakulog sa literatura? Siisay saindo an nagbabasa kan gibo kan mga sinurat kan satuyang maoorag na parasurat sa Filipinas asin minsan an gibo kan satuyang mga Bikolanong parasurat? Literature does not make society, it is the otherwise. An banwaan an nagmumukna kan panitikan asin digdi orog na mahihiling ta an katungdan kan parasurat sa saiyang banwaan. Kun daing pakilabot sa banwaan, kun daing bago o odok na paghiling sa kamugtakan kan banwaan, mayong serbi an pagsurat, magigin sana ining maimon na ekspresyon kan sarong parasurat. Siring sa kasaysayan, an literatura, bakong pag-omaw sa kun ano man an naghihingagdan o nalalapa, kundi ini pagrokyaw sa buhay, pagrokyaw sa mga bagay-bagay sa satuyang palibot. Sinabi ni Milowz kan Poland, sarong Nobel Prize winner for Literature, an nagsabing: Sa luwasan, an sakuyang daing sapin na bitis sa maating salog. Digdi an minsabog na init, sa likod, mga puting panganoron. Namudong asin namudong ako. Garo inapod ako para digdi: na pag-omawon an gabos na bagay nin huli kun ano sinda. Ini an pangapodan sa satuya, an bagong paghiling sa mga bagay-bagay na satuyang inaagihan, na nakapalibot sa satuya. Ini an a’ngat tanganing dai sana kita magparatipon nin mga lumang bagay kundi an orog na pagmati sa hangos kan kasaysayan, na ini pinapahiro kan banwaan, kan tawo. We write history. Asin susog ki David, ‘…history is not a celebration of decay. It is meant to nurture new life.’
Sa tulong klase nin kasaysayan, para ki Nietzsche, an orog na kaipuhan iyo na kita magkaigwa nin critical history. Ini an klase nin kasaysayan na andam na hapoton an interpretasyon kan iba sa pano kita inaagyat na hilingon an satuyang nakaagi. Susog ki Nietzsche, kaipuhan na magkaigwa nin kusog na gabaon an mga sistema asin magmukna nin mga bagiong tulay tanganing mapaglingkodan an buhay, an banwaan. Ini an pinakamakulog na klase nin kasaysayan asin ini an minamaanan niyato, ini an padagos na pinagtatakupan nin huli ta igwang mga poderosong tawo na mapapababa sa pwesto. Ini an kaipuhan ta asin sa ngonyan, an satuyang literatura sa Bikol an saro sa nagserserbing alternative history kun sain mahihiling ta an saro pang paghiling sa kasaysayan ta bilang sarong banwaan. Sa sakuya, ini an dakulang a’ngat bilang sarong parasurat. Tikapo asin may kakulangan ako bilang tawo, alagad sa paagi nin orog na pagdakul nin parabasa kan satuyang sadiring literatura sa Bikol, naglalaom ako na mahihimo ta an panibagong paghiling na posibleng maghawas satuya sa katikapoan o magtao satuya nin mga paagi tanganing hawason niyato an satuyang mga sadiri sa kaoripnan kan dinastiyang pulitika, asin mga institusyon na nagbago sana nin karakter alagad pareho pa man an istilo nin pananakop, nin pagduhagi sa kapwa, nin pagtumang sa diretso kan lambang saro, na mga bagay na bako nang bago nin huli ta labi sarong gatos nang taon, igwang sarong tawo, na inatubang an kagadanan, sa siring na aldaw sa paglaom na mababago asin mabago an Pilipinas.