Nagluluyap, bako sana sa Bikol an nangyayaring pag-uswag kan literatura!

Inihahandog ng NBDB Book Club, Linangan sa Imahe, Retorika, at Anyo (LIRA), at ng Ortigas Foundation Library ang "Pangasinan: Kultura at Panulaan," tampok ang Malagilion: sonnets tan villanelles ni Santiago Villafania.

Ang panayam ay gaganapin sa 26 Abril 2008, ika-10 ng umaga, sa Ortigas Foundation Library, 2/F Ortigas Building, Meralco cor. Ortigas Avenues, Pasig.

Tampok bilang mga pangunahing tagapagsalita sina Dr. Crisanta Nelmida-Flores ng Unibersidad ng Pilipinas at Santiago Villafania. Si Dr. Nelmida-Flores ay dalubhasa sa kultura ng Pangasinan at kasalukuyang propesor sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman. Si Sonny Villafania, ang awtor ng tampok na aklat ang pangunahing tagapagtaguyod ng panitikan at panulaan ng Pangasinan. Ang Maligilion ay ang kanyang ikalawang koleksiyon ng mga tula.

Mga papuri para kay Santiago Villafania at sa Malagilion:

"Sa kanyang pangalawang aklat na Malagilion, nangahas na naman siya (Villafania) na gumimbal sa pamamagitan ng kanyang Sonnets tan Villanelles upang ilibing sa limot ang aking pag-usisa't pag-urirat kung paano na ang panitikang Pangasinan."

- Victor Emmanuel Carmelo Nadera, Jr.
Tagapangulo
Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas


"A treasure to keep by all Pangasinenses as it will serve as a historic memento for our people."

- Jaime P. Lucas


"The publication of Malagilion: Sonnets tan Villanelles by Santiago B. Villafania should be a source of rejoicing for readers of regional literatures. This second book by Pangasinan's leading poet today is impressive in both form and substance. Villafania has created 300 sonnets and 50 villanelles in his own language that attempt to reflect the primacy of native culture and return the poet to the central stage of social life. There is a sense of urgency here, considering that Pangasinan literature is in a lamentable state."

- Cirilo F. Bautista


Libre at bukas sa lahat ang panayam.

Para sa karagdagang impormasyon, makipag-ugnayan sa NBDB Secretariat sa 926-8238.

KAPAG PUNO NA ANG SALOP

PARARABAS BAGAS


May krisis o mayo sa bagas, iyan an parating hapot sa ngonyan? An krisis na ini kan saro sa pinakamayor na kakanon kan satuyang nasyon na halangkawon an bilang kan nagugutom sarong simtomas sana kan mas hararom na kagutoman na namamatian kan kadaklan sa satuya. Sa ibong na lado, bako man harayong isipon na an krisis sa bagas, saro na naman na pulitikal na propaganda kan arin man na lado tanganing darahon kita sa mas haraning isyu, bako kan korapsyon kundi an kamugtakan kan satuyang tulak. Kun an krisis na ini, dai malusutan, ‘baad ini an magpabagsak na kan haloy na kutang administrasyon ni Arroyo. Baad ini na an panahon na makasabing kitang ‘ kapag puno na ang sulop.’ Alagad, pwede man ini na magin paagi naman kan administrasyon ni Gloria tanganing ipahiling an saiyang pagiging economic wizard (daa) na iyo man an saiyang imaheng haloy nang pigpapahiling satuya, orog na ta kadakul siyang pisikal na limitasyon: langkaw, arong sa pandok na ginamit niya man na paagi kan magdalagan siyang senador ( kapandok niya si Nora) asin an mga retrato niyang dakop-dakopan an saiyang mata na nagbuburubulakog. Masakit ini orog na kun an sinusundan na presidente arog ni Erap na hali sa pelikula, dawa ngani, dai man sinda nagkakarayuan sa hitsura. alagad si Estrada igwang lehitimong aura nin huli kan saiyang pagiging artista alagad si GMA mayo. Alagad sala na isipon ni Erap na an kaanggotan ki GMA ngonyan, nagpapahiling man kan paglingaw kan kadaklan kan saiyang ginibong pagrabas. Tama an mensaheng dai na kita kuntento ki GMA alagad sala an messanger kun si Erap man sana. Kun bagas an pulitika kan Pilipinas, kaipuhan ta man nanggad ining tahupan, halian ki mga gapo asin bantayan nganing dai ini mag-rurit o maglagtok.

Sa paglaog kan panibagong krisis na ini, nagluluwas man an isyu kan mga pararabas nin bagas na iyo naman an bagong imahe ki mga parahabon na dai man ngani maisusuhay sa imahe kan mga pulitikong nagpaparetrato naman sa mga warehouses, na background an mga sako nin bagas tanganing dakupon an mga bagong kriminal. Alagad kadakul nangyayari sa luwas kan kamera asin iyo dapat ito an naaaraman niyato, an nababaretaan. Dai man pinagkaiba an mga raids na ini, sa mga ginigibo kan Optical Media Board sa pag-raid kan mga pirated dvd asin vcd na aram tang ‘palabas’, pasali sana man. Kun hihilingon ta sa Naga, minsan mga pulis niyato kliyente pa ngani kan mga paratindang ini. Kun kaya, ano man nanggad an mensahe kan pinapaluwas na krisis na ini? Paagi daw ini kan administrasyon tanganing mahali an atensyon ta sa akusasyon ni Lozada o paagi man kan ibong na mga grupo tanganing darahon sa orolay tulak an pagpapabagsak ki GMA?

Sa pagdara kan isyung ini sa peryodiko, radyo asin telebisyon, igwa naman kitang mga nanunumpungan na reyalisasyon na pwede niyatong paghorop-horopan, orog na kita na pararakan maluto, puon sa pamahawan sagkod sa satuyang mga meryenda. Kultural an pangangaipuhan na ini alagad iyo na ngani yan, sa hiling ko, marahay man ining napag-oolayan tanganing magbukas nin panibagong paghiling sa estado kan agrikultura asin food production sa satuya, sa panahon na dai man nanggad kita nakanuod magpadangat sa satuyang mga daga, o sa isyu kan kadakul pa man nanggad dagang daing mga tinanom nin huli ta pagsasadiri pa man nanggad kan satuyang mga pyudal na pamilya na iyo man an mga hadi-hadi. An isyu man na ini pwedeng magtulod satuya kun pano naapektaran kan paggibo nin mga subdibisyon an mga dapat kutang agricultural areas. Idugang ta naman an mga nag-aadal sa pag-oma, o an luyap na pag-isip pa man na giraray na duhagi o hababa an mga para-oma, na sa hiling ko ngani iyo an may pinakahararom na pagpadangat sa banwaan na ini, sa ‘dagang’ ini, nin huli ta literal nindang namamatian an balos kan dagang ini, an buhay na minasup’ay sa kahiwasan na ini. Nakikigadana pa ngani an mga tawong ini minsan sa mga kapamilya, kun daga na an pinag-olayan. Alagad, iyo na ngani iyan, saro sa napapabayaan na sektor iyo an pag-oma, an agrikultura, na hanggang ngonyan bako sanang yaon sa pagkaherak kan mga trahedya na dara kan bagyo o peste, kundi kan makasadiri, mga paslong kapitalista na igwa nang kadakul pandok, siring sa sa satuyang mga pirak na mayo man pinagkaiba sa mga nagpapadalagan kan administrasyon ini na lugod mapad-ukan na.

BIKO-BIKONG BIKOL
Kristian S. Cordero

An tawo nag-oorolay mapapadapit sa saindang pag-orolay, sa tataramon na saindang ginagamit. Sa paagi kan tataramon, nagigin posible an buhay sa kinaban, an tataramon na ini an nagiging susi kan satuyang komunikasyon, siring na ini man an kawsa kan satuyang pagkabaranga. Sarong pwersa an tataramon arog kan kusog kan kapalibutan na kaya kaining pagtugdok nin sarong tore alagad pwede man na rugmaon an siring na edipisyo. Sa panahon na sinasabing igwang renasimiento kan literaturang Bikol, an tataramon dai nanggad maisusuhay sa orolay.

Sa mga minaluwas na hapot o pagkulibat sa mga parasurat, minasabi an iba na ini Bikol asin ini biko-biko, bako ining tama. Purong Bikol an pighahanap asin ini an dapat na hingowaon na gamiton asin ini man an gagamiton sa istardisasyon kan tataramon na sarong pulitikal na gawi, sa hiling ko, nin huli ta siring man kaiyan an tataramon, an may gamit kaini, an nagsusurat kaini, an nagtatao kan lokasyon asin muhon kan sarong reyalidad arog man kan nagigibo nin mapa. Igwang kapangyarihan sa pagbobonyag, igwang pag-ako, igwang pag-uyon asin siring man kaiyan an pagbonyag o pagpangaran sa sarong reyalidad. Sa arog niyatong nag-agi sa makuring proseso nin kolonisasyon, an paghanap kan purong Bikol parating nasa disposisyon nin pagkutkot asin pagsalingoy. Ini nin huli ta dakul na mga tataramon an pinara sa satuyang pag-isip tanganing mas orog na mapakusog an pagsakop kan emperyo kan Espanya. Sa ngaran kan relihiyon, binonyagan, sinara an sadiri tang kultura asin binonyagan an dai ka-uyon sa propaganda kan kolonisasyon bilang gibo kan mga demonyo o an demonyo mismo.

Mas makusog man an ginibong pagsakop kan sunod na grupo, an mga Amerikano ta tinao satuya an Ingles sa paagi kan pagbukas nin mga pampublikong eskwelahan na iyo an nagtukdo sa satuyang mga apoon na sagkod ngonyan igwang halangkaw asin halakbang na pagba’nga sa mga tawo sa Filipinas. Mayaman an nagtataram nin Ingles, madunong, respetado, siring na duhagi asin tios, mangmang an paghiling sa nagtataram kan anuman na Bikol o bakya minsan ngani ang Tagalog o Filipino. Sa satuya baga, kun makahiling kita nin bago, halimbawa baga, nin sarong gamgam sa oma, an enot niyatong hinahapot, Anong English kaan? na garo baga kun daing Ingles na apod sa sarong bagay, ini dai nagiging yaon, ini dai nabubuhay, ini mayo sa mapa kan reyalidad. Oras na tanganing baliktadon an paghiling niyato na daing tataramon na maorog pa sa ibang tataramon, kun gayon, orag o katotoohan an kayang sagumon. Kaya ngani an nagyayari giraray na pagdakul nin parasurat sa Bikol na nagsusurat sa anuman na Bikol, sarong magayon na signos na pwede man naggad na ikapurisaw orog na kan nagsasara, orog na kan may aram sa ‘tunay’ na Bikol.

Sa hiling ko, bakong isyu kun anong tataramon na an gagamiton ta, nin huli ta an pinakadaog na posisyon na pwede niyatong gibohon, iyo na paglabanon an mga tataramon na garo mga lalong ini sa bulungan. An ginigibong paghanap kan tunay na Bikol, a’ngay asin dapat man, alagad an Bikol na ini, dai limitado sa sarong lokalidad sana na nag-aatubang naman kan pwersa kan globalisasyon, ibali ta pa man an diskurso kan nasyonalismo. Bakong ulang an may aram na dakul na tataramon, asin sa parte kan mga parasurat, na sa saiya an poder kun sain siya masurat na tataramon. Ikakaogma naman nanggad kun ini mapapadapit sa Bikol. Alagad, dai nangangahulugan na bako na siyang Bikolnon nin huli ta dai kayang paraon kan paggamit kan tataramon an identidad kan sarong parasurat. Na sa parasurat an pagpili parati, kun minsan ngani sa parasurat, namamati niya na an tataramon pa an nagpipili saiya na garo baga an gawi kan pagsurat sarong bokasyon siring sa paglaog sa buhay-relihiyoso.

Sa ngonyan, may nahihiling akong direksyon, ini an pagsurat sa mga Bikol, na dai natatakot sa mga purista na pwedeng makulong sa sadiri nindang panahon, na bukas sa paggamit kan Bikol na bako sanang nasa sentro kan Naga, Iriga o Legaspi, kundi sa pagkugos kan ‘iba’ pang Bikol. Yaon an pagsalingoy parati sa parasurat na iyo man an iskolar, an cultural worker na padagos, tanganing hipnoan an kadakul tang nurses asin caregivers, kabali naman an mga nasa call centers, yaon man an pagsubli nin huli kan reyalidad na an Bikol bakong ibang planeta, kundi sarong kabtang sana sa kinaban, asin yaon an paghimo sa presenteng panahon, paghiling kan kamugtakan asin buhay sa Bikol asin an mga a’ngat sa rehiyon.

An kadakulan na ini kan mga tataramon, pwedeng makapadipisil sa gigibohon kan mga nagtutulod sa purong Bikol asin naman sa istardisasyon kan tataramon, alagad, sa parasurat asin mga cultural workers, sa mga iskolar asin paratukdo, ini sarong nadungkalan tang yaman, sarong kaban na pwede niyatong gamiton. Sa paggamit kan dakul na Bikol, sa pagpaburak kaini. Kaipuhan ta an bukas na pag-ako sa reyalidad na an eksperinsya sa tore kan Babel arog man kan paglaog kan SM sa Naga.

BAGONG REBOLUSYON

An pag-abot kan teknolohiya, senyal man nin pag-abot nin manlain-lain na pag-atake sa materyal na pwedeng apudon na sarong arte. Nagbuburubago an moda asin disenyo kan mga gadgets siring na binabago man kaini an buhay nin tawo asin an paghiling sa buhay na ini. Panahon ini na garo mawot kan kadaklan na tawo na magkaigwa nin mga gamit na garo swiss knife, na yaon man sa imahe kan 3 in 1 na kape, o kaya sa 16 in 1 na DVD, an iphone, MP4, o an awto na igwa nang radyo asin telebisyon o an utok mismo kan tawo. Kun dati an mga aircon buses sana an may telebisyon, ngonyan minsan an magkapirang bus, igwa naman padalan. Hilingon mo na sana kun an drayber nagmamaneho dangan nagsusulyap o nariribaraw man sa pelikulang pigdadalan. Ngonyan, sa sarong sadit na bagay, kayang ilaog an bilog na kinaban siring na an kompyuter o kaya an cellphone, pinagmaanan kan tawo sunod sa saiyang pitaka. Kun kaya pwede naman na maintindihan an mga bagong kasabihan arog kan, ‘Sabihi sako an yaon sa phonebook mo, ta sasabihon ko kun siisay ka.’ O paano na daw binago an proseso kan pagkulam sa panahon kan digicam? Malinaw man nanggad na binabago kan teknolohiya, kan mga saradit na bagay na ini na satuyang ginagamit an pana’awan niyato sa kinaban. An bagong pakikipagkatuod sa panahon baga nin Friendster, an konsepto kan espasyo sa Myspace asin kun-ano-ano pang lugar sa internet na an programa iyo an makahimo nin networking sa pagparikas kan pagpadalagan kan impormasyon. Nagsasadit an kinaban alagad sa pagbukas kan bagong pangangaipuhan, panibagong mga bagay-bagay na tinutulod nin globalisasyon asin kan teknolohiya, nagkakaigwa man kita nin panibagong pangangaipuhan.

Sa paagi man kan teknolohiyang ini, kadakul an nagyayari sa manlain-lain na aspekto kan pagpahayag kan sining na dai man maikukulong sana sa papel, sa kanbas, sa rolyo, sa nota. Ngonyan igwa nang mga photo contests gamit an cellphone asin bilang pag-indorso naman kan mga printers, dai na kaipuhan na magduman sa photo studio tanganing mahiling an mga retrato ta pwede na ining mahimo sa laog kan harong o sa opisina. Sa paagi man kan teknolohiyang ini dakul sa satuyang mga hoben an nagkukusog buot na hilingon an mga teritoryong dati nakukudalan nin limitado asin pormalismong diskurso kan arte. An mga rawitdawit pwede naman na magin video poem, an mga osipon o nobela pwede nang dalanon bilang sarong full length film dawa may nagsasabing dai madaog sa pagbasa pa man giraray nin libro. Nasasabotan ko asin uyon ako sa siring na sentimyento na dai ta pwedeng halion an papel asin libro bilang kasangkapan o medium kan literatura minsan ginibo pa ining pelikula. An internet, nagbukas asin napatag man kan mala-elitistang imahe kan arte dawa ngani mayo man sa hiling ko, an katuyuhan kan kagmukna kan kompyuter asin kan world wide web an siring na pangyayari. An tawo parati pa man giraray an may kapot sa bagay na ini, sa paggamit kan serbisyong ini.

Sa teknohiyang ini, nagluwas man an mga pelikula asin an mga award giving bodies na binibisto an bagong porma nin sine, nin pagpadadalan, nin pagpapalabas. Kun kaidto kontento na an tawo sa Dotoc, sa Lagaylay, sa Aurora, sa pagtunton, na puros relihiyoso, dangan an pag-abot kan drama sa radyo asin an mga palabas sa telebisyon na sarong istasyon pa sana an nakukua, ngonyan haros kadakul na kitang pagpipilian na channel na masakit na satuyang magtapos nin sarong palabas. Ngonyan man pwede ta nang dalanon an mga pelikula bago pa ini mag-abot sa satuyang sinehan kun kaya an dating duwang sinehan na Bichara, tindahan na nin mga dvd asin vcd na pig-aapod tang pirata. Nag-abot naman an ukay-ukay sa satuya na pinapakinabangan man niyato bako nin hilig ta sa pagkolekta nin mga daan na bagay (vintage) kundi, saro sa kamawotan tang makagamit nin mga signature brands asin an makabarato man nanggad. Pwede ining hilingon bilang laban sa diktadurya kan internasyonal na merkado alagad, dai man ini digdi limitado. Pwede man ining magin paagi na kapitalan an mga produktong minsan luma na, kaipuhan pa man na pakinabangan asin sa mga kapitalista, dakulang kwarta pa man giraray ini. Sa madaling sabi, sa negosyo an kaipuhan sana man, gabos na lado, maogma.

An direksyon kan bagong rebolusyon na ini nagbago man sa terasa kan pagpahayag kan sining, masasabing nagbukas ini alagad nagsara man ini nin ibang pagkakataon. Asin sa tahaw kan rebolusyon na ini, magkakanigong mapaghorop-horopan ta an satuyang kamugtakan bilang tawo sa atubangan kan dakulaon na reyalidad kan teknolohiya na pwedeng maibaing niyato sa pag-abot kan mga dinosaurs na pwede tang atamanon, pwede tang magin bagong katuod, alagad, pano kun madaganan kita kaini?

A BIKOL POETS FOLIO

Marne Kilates has this for us. Go and visit the site

tula

SANDALI
Kristian Sendon Cordero

Napilas mula sa isang punpon
ng mga ligaw na bulaklak
ang isang petalyo
at naligaw ito sa loob
ng aking silid.
Kulay natutuyong dilaw
ang dulo nito at may balahibo
sa gilid: maliliit na pakpak
na nakipagsandugo sa hangin.

Dumaan ito sa malamig na bintana
at nagsimulang mangusap,
kung paano nabigo ang isang manliligaw
sa kanyang sinusuyo—
kung paano isa-isa silang lumayo,
kumalas sa tangkay, nagpakamatay,
natuyo at yinakap ang isang
yapak ng sawing mangingibig.
Siya lamang daw ang nakaligtas.

Ginising ng ulilang petalyo
ang dingding at pinilit na sabihin
ang mga lihim nito,
sinumbatan ang sirang bisagra ng pinto
at namahinga sa silya na inusisa niya
kung paano pilit itong umaasa
sa pagbabalik ng isang halik
na gigising sa bawat sulok.

Walang pumansin sa petalyong
nabagot na lamang sa sariling kuwento.
Lumisan ito at nag-iwan ng ilang punpon
ng mga salitang natipon niya sa daan.
Binilin niya sa antigong mesa
na maaari ko itong gawing isang tula:
at magbabalik siyang isang
ganap at tahimik na bulaklak—
huling sambit ng pailing-iling
na makinilyang lasing.

Para Kay Eric Gamalinda
3/25/0

CARAMOAN


Nangangako ang gabi ng ilang inaasahang pagdating:
ang mga labi ng tag-araw. Mapandaya ang mga ulap—

hinayaan nitong sumilip ang sinag at humalo sa hangin
at dinala ang kanais-nais na balita ng pagtatapos, ng ilang panimula:
mga kalsadang muling bubuhayin at ang balong muling sisilaban

dahil bukal pala ito ng langis na matagal ng laman
ng ating mga panaginip na kailangan sa ating pana-panahong
pagniniig, at ngayon maging ang mga kulilig ay matamang

nakikinig sa kung ano ang mga sunod-sunod na halinghing,
ang buhol-buhol na ungol, ang munting ingay mula sa higaan

matapos patayin ang ilawan, matapos dumaan ang itim na ulap:
ilang pakpak ng uwak sa ating balikat.


3/24/08
Kristian S. Cordero

ALMA MATER O INA KAN KALAG

An paglaog sa ritwal, sarong paglaog sa sarong reyalidad na halangkaw o mas minababa an posisyon kan tawo, ini depende sa kun ano an kamugtakan kan saimong disposisyon. Halimbawa, kun puros ka trabaho, an nakaaging semana na orog kabanal para sa mga Kristiyano, sarong oportunidad tanganing magbakasyon nin huli ta an ritwal kan relihiyon haros pareho-pareho man sana an paghiro, an aksyon, an mensahe. Ini an saro sa elemto kan relihiyon, istilo nin pagpauru-utro, na reyalidad man kan buhay. Sa ibong man na lado, pwede man ining maging halangkaw sa paagi nin paglaog sa ispiritwal na reyalidad na ipinapasabot kan ritwal kan okasyon. Nakagamot an siring na disposisyon sa paghiling na an hawak kaipuhan na magsakripsyo, magsayuma, mag-andam sa mas dakulang reyalidad na iyo an kalag-espirito.

Sa maabot na semana, saro pang ritwal sa bulan nin Marso an mangyayari asin ini an ritwal sa akademya, an pagtapos kan kurso, an pagpasar sa institusyonal na pagsukol kan edukasyon na inako kan sarong indibidwal. Bako ining relihiyoso, minsan pwedeng sabihon na magatabang sa ispiritwal. Kun relihiyoso man an pagtapos ini nin huli ta kadaklan nagkakaigwa pa man nin Misa nin pasasalamat, nin huli ta sa kaso niyato, dakulang milagro an makatapos sa eskwelahan, pribado man ini o publiko. An edukasyon saro pa man sa dakulang nilalaoman kan mga tawo sa satuya, siring na ini ipinag-oorgulyo ta pa man. Sain sa kinaban makahiling kita nin mga lanob na igwang mga dukot na diploma, tropeyong kataid kan mga santo asin medalya na nakakawit kaibahan an mga rosaryo? Dugang pa kaini, napamisa pa ngani baga kita bago asin matapos an board exam asin napabendisyon pa kan lapis na gagamiton an iba, An pag-adal nanggad sarong dakulang ngangalasan asin okasyon tanganing ipahiling kan Diyos an saiyang kapangyarihan sa satuya, siring na pwede ta man ining magin pruweba kun pano niyato papapararomon an relasyon sa Diyos.

Siring na an graduation sarong ritwal, igwa man ining mga simbolo na orog na nakakapayaman kan kahulugan kan seremonya. Ini mga daan na simbolo arog kan libro na sa kaso kan kadaklan na pampublikong eskwelahan kaipuhan pa man nindang magsurublian. Mga librog sarala an impormasyon asin an gramatika, an mga historikal na detalye asin mga librong napapaso, naisisurat sa gapo nin huli ta dai man tinatao an pundo. An libro na mabukas kuta nin mga bagong ideya, nin kadunongan, nagiging subo sana man. Nagtutubod ako nin igwang pagkapaha man kita na magbasa alagad sa kawaran kan libro asin sa kahugakan naman kan kadaklan, dai ta natatawan nin prayoridad an pagbasa na orog na makakapararom kan satuyang paghiling sa kinaban. Lain pa kan libro, yaon man an simbolo kan daso/ilaw/liwanag na iyo an ginigibo kan edukasyon, pinapaliwanag an marumarom o madiklom na isip kan kamangmangan. O nin huli ta sa paagi kan edukasyon, minabangraw an kinaagahan, na an edukasyon susi sa satuyang puturo na dai naman ngani totoo sa kadaklan na bagay. Kadaklan sa satuya, bakong maninigo an trabaho: mga maestra na katabang sa Hongkong o salesladies sa sarong department store nin huli ta mas makatao man nanggad an sweldo kan abroad o minsan kan pribadong tindahan kumpara sa kun ano an tinatao kan gobyerno. Siyempre apwera kan mga simbolong ini, yaon man an mga Latin na tataramon na iyong nagiging motto kan mga eskwelahan, ‘na mag-adal para sa buhay bako para sa grado’ o idtong mga ginunong bersikulo sa Bibliya para sa mga eskwelahan na sectarian, parochial school, Catholic institutions. An mga simbolong ini orog na pinapararom an kahulugan kan bisyon asin misyon, kan official hymn asin kadakul pang insignia na nagtutulod kan imahe kan eskwelahan bilang lugar nin pag-atubang sa kaagahan. Nin huli kaini an kaagahan na ini, nakabasi sa kun pano hinhiling kan mga nakatukaw sa akademya an kakaluwasan kan saindang mga estudyante. An mga simbolong ini manapahiro sa ispisipikong ladawan kan eskwelahan na orog tang mahihiling sa basketball tournament gamit kun anong hayop o kolor arog kan eagles asin blue and gold.

Bako man relihiyoso an seremonya kan graduation, a’ngay man giraray na ripasohon ta an apod sa mga eskwelahan bilang ‘alma mater’ o ina kan kalag, ini nakapadron sa pagtubod na an isip kan tawo paagi tanganing maataman an saiyang kalag. Bako an tulak, o an kamot kundi an isip na pwedeng magsabi, magpa-andar kan bilog na makinang-hawak. Kun ini an ina kan kalag, may katungdan palan an akademya na mas orog na pararomon an kapasidad kan indibidwal tanganing mahiling an kalag, an buhay sa saiyang buhay, an kahulugan kan saiyang pagkatao. Alagad, kun ini dai mahimo sa laog nin pirang taon na pag-adal, an graduation bilang ritwal, malihis sana na garo baga pagpalayog nin kwitis sa kawaran lalo na kun sa hiling kan mga estudyante an saindang alma mater, mayo man naitabang kundi supsupan sinda, kikilan nin halangkaw na tuwisyon, na an unibersidad, saro sanang kapahayagan nin poder o kaya sarong dakulang negosyo nin pribadong pamilya o grupo.

mga bagong obra

OPISINA

Magatol an bu’ol
na napapatos nin sapatos.
Daing medyas.
Tinitios niya na sana
ta makasupog kun iluwas
an bitis ‘baad magsalak
si parong sa duros.

Kaya tanganing panlingawon
kan bal’ot na magatol
pig-iisip niya si harong:
an abakang tsinelas, an buwelong
kagaw, an tubig na panlinig
asin an malipot na pulang salog.


PAGKAPAHA

Hiniling niya an ayam
sa gilid, halhal, naglalaway
an dila kaining haros
magdukot sa semento.
Abaang kapresko
sa paghiling,
nagiromduman
niya an burak kan lotus
sa namamara nang kali.

KARMA SUTRA

Naglayog an insekto
pasiring sa hawak ko.
Ginadan ko.

Binalos ako
nin parong na garo
udo nin demonyo.

****
Uni an magkapirang rawitdawit na sinurat ko sa panahon na ini, na may huruhalawig na bakasyon, mga pagmasid-masid sana, paghiling sa pirang bagay na kinatudan ko na, ngonyan, hinihihingowa ko na paluwason an mata ko asin hilingon an sadiri ko. Makabuang panahon ini, ta saro sa tinatao kan pagsurat iyo na mamatian an gabos o magkapirang pagmati sa parehong panahon, sarabay, suruhay, may buhay an kada saro.
o minsan garo daing pagmati, na abaang kulog.
****
an retrato kinua ko sa sarong flicker account. dai ining paaram.

tula sa semana santa

Crucifixion ni Ang Kiukok




SIETE PALABRAS
1. An
2. Huri
3. Kong
4. Hina'ngos--
5. Huri
6. Kong
7. pamibi.

hurop-hurop

PAGPASALI KAN PAGSAKIT
Kristian Sendon Cordero


Kun hihilingon an Pasko sa kadaklan sa satuya, Pasko sana kan Pagkamundag. Dai man kitang gayo nang naghihiling o nagririparo minsan sarado Katoliko, na igwa pang sarong Pasko asin ini an Pasko nin Pagkabuhay—an katapusan kan garo mala-komikong pangyayari kan buhay ni Jesus, an kapangganahan laban sa gabos na kaiwal, karatan, kagadanan, negatibo, diklom, asin anu pang balyong pandok kan sensilyo. Kun tawo an Diyos, di ‘garo baga ‘gila (agila) o damulag an saluyong pandok kan sensilyo an demonyo. An elemento nin ralaban asin an kapangganahan kan Diyos, an nagngungurog man na tema kan panahon na ini nin Kwaresma asin Semana Santa na sa Kristiyanong Filipinas orog man kakolor kan Pasko o Navidad. Mas dakul an nag-aabang kan pag-abot kan alas dose kan Krismas asin puon kan taon, kisa sa Pasko nin Pagkabuhay na nakabasi sa pagbilog kan bulan mantang an enot na okasyon permanenteng minaabot sa petsa 25 kan Disyembre. Alagad, sa hiling ko, mantang an Navidad nasa panahon kan tig-lipot (minsan nagbabago naman an panahon), an tig-init man an a’ngay na minapadakula, minapararom kan elementong kaipuhan sa panahon na ginigiromdom an pasyon ni Jesus na babanlawan kan desisyon na magkarigos pag-abot kan Domingo kan pagkabuhay. Orog man na nakakatabang an elemento kan mainit na panahon sa disposisyon kan paratubod na maglaog sa paghurop-hurop o kaya an pagpasali kan pagsakit na dai man maiibitaran sa buhay kan tawo. Asin bilang nagtutubod, ini minakua nin imahe sa diyos na nagsasakit na iyo man an aladawan kan tawong nagmamawot na tubuson, nagmamawot na igwang makapotan sa tahaw asin puro kan gabos na pangyayari sa kinaban, an sadit-sadit niyatong istaran sa nagdadakulang kadikloman—an uniberso. Dai man kita magin siyerto sa kamugtakan o arog baga kun ano an nagyayari sa tawo pagkatapos na ini mautsan, yaon man an institusyon kan relihiyon tanganing tabangan, piriton asin tawan kita nin paghiling sa buhay asin sa iba pang buhay sa satuyang palibot.

Lain pa kaini, kun an Navidad o Krismas mas nakasentro sa pamilya o sa sa mas sadit na komunidad, an panahon nin Kwaresma asin Semana Santa, nangangapodan sa bilog na banwaan. Mas dakul na tawo an kaipuhan sa pasali o palabas kan huring aldaw ni Jesus, kumpara sa limitadong imahe ni Jose, Maria, Jose asin magkapirang tauhan arog kan tulong mago asin pastor dangan mga hayop na. Nin huli kaini, mas nagngaipuhan nin kadakul na kaayon sa pagpasali kan sarong eksena kun sain apwera sa grasya asin indulhensya nakatagama, sa isnakan na itatao kan meyor o kaya kan kura, yaon man an elemento kan pagpenitensya na naghahagad nin balos arog kan pagpatawad, o iba pang kahagadan. Sa okasyon man na ini, mas orog na nagigin malinaw an imahe kan banwaan bilang nagsasakit o kaya bilang dahilan kan pagsakit nin sarong tawo-Diyos kun kaya nangangaipuhan nin pagsulsol asin siyempre, bilang pamibi naman mismo kan indbidwal na deboto. An panahon na ini, iyo man an pagpahiling kan elemento kan pagsakit na pwedeng maikulong sana sa pisikal na aspekto na nagsasadol na an hawak an dahilan kan pagkakasala kun kaya kaipuhan ining padusahan, kaipuhan ining mag-ayuno, kaipuhan ining magtoninong, na iyo man an istratehiya kan relihiyon na ladawan nganin nin pagsasabuhay. Kun an panahon na ini, mas panahon tanganing tawan an kundisyon kan banwaan, pa’no niyato nahihiling an buhay-kamugtakan niyato ngonyan? Sa sarong mayor na pag-adal ni Reynaldo Ileto, binanggit niya na an enot na mge rebolusyunaryo, nagkua nin dakulang inspirasyon sa pasyon, sa tula nin pagsakit asin ini man an nagin paagi tanganing an pagsakit mag-hanap nin katapusan asin kuguson an katalingkasan na orog na pinapakusog kan imahe kan nabuhay na Kristo. Alagad sa satuya, nahilingan ko na mas dakula, mas ingrande an dekorasyon kan imahe kan Nazareno (an may pas’an ni krus) mantang sadit-sadit, asin nakatapis sana an imahe kan Resurekyon. Mantang an Nazareno an an Santo Entierro yaon sa may gilid kan simbahan, an Resureksyon, saro sanang pangyayari sa sarong taon kun magpahiling. Mahiwas an kwarto tanganing ini pag-adalan pang gayo kan satuyang mga iskolar asin orog na mapaghurop-huropan asin mapag-olayan, lain kan mala-Sisyphus na pagpahiling kan huring aldaw ni Jesus—magagadan-mabubuhay- magagadan.

Mantang an gabos na ini nangyayari sa semanang ini, mapapano kita nin mga simbolismo nin pasyon, nin mga pagsakit na apwera sa pagpasali, anu pa an kayang itao kan mga simbolong ini tanganing mahiling niyato an buhay? Yaon an relihiyon sa satuyang palibot asin kita mamansay naman nin mga parada nin mga santa asin santo, okasyon ini tanganing magsiribot an pirang pamilya tanganing gubingan an saindang mga garo kandidatang santa. Debosyon asin kultura ini. Mahihiling ta naman giraray si mga mayaman asin daing sukat, an mga kandila, palmeras, krus, asin an mga makokolor na gubing kan mga mauru-Hudiyo asin Romano, an mga nagsusulsol asin an mga nagkakasala, na garo baga an panahon na ini sarong paglaog sa karnibal, sarong piyesta, sarong pagbali sa prusisyon nin dai mailubong-lubong na bangkay.

Alagad sa odok na paghiling, anu man an kaya pang gibohon kan prusisyon na arog kaini apwera sa kadaklan sa satuyang nagigin miron na sana man? Anong pasyon kan satuyang buhay asin kan banwaan an orog na kaipuhan niyatong hanapan nin resureksyon?

rebyu kan gibsaw sa salakab ni aguay

PAGDAKOP KAN LIWANAG
Kristian Sendon Cordero


Sarong pagbasa sa librong Gibsaw sa Salakab
(2007, AMS PRESS: Naga City)
ni Bernando Miguel O. Aguay


Sa satuya, an tataramon na ‘sira’ igwang pusod na katakod sa mga tataramon arog kan ‘panira’, ‘rira’. Kun kaya an sira bako sanang limitado sa kun ano man an biyayang itinatao kan satuyang kadagatan asin mga biriko-bikong salog asin sapa, kundi kun ano man an may koneksyon sa satuyang ngimot. Kun sinabi tang ‘anong panira mo?’ o ‘anong isira mo?’ Dai man baga ini nangangahulugan na an ‘sira’ idtong igwang hasang asin kaliskis? Nahapot kita kun anong sira iyan minsan aram tang gulay ini, o an sira bangot sana man ngani. Ano ta pinunan ko sa sira? Ini nin huli ta ini an rawitdawit na napukot, nadakop, nabitik ni Bobuy Aguay sa saiyang enot na koleksyon. Dawa ngani naglalanubig an koleksyon na ini nin huli sa mga imahe kan uran, kadagatan, baha, payong, bubon, iiba ta naman an dugo, an ganot, asin luha dai maiibitaran na an gibsaw na nangyari sa salakab iyo an sira na minaliwanag, sira na bako sana sa dagat, kundi si sira na metapora kan gabos na makintab, kan gabos na nagkikilyab, bulawan siring kan ‘…Sarong gugom nin paroy sa kamot/sabwagan sa lapok sarong tambubong an balos…/Dalugi sa lapok na may abono nin pagkamoot/minaburak, minabuswak nin banhing mahamot.’ Asin dai man pinalampas an liwanag na ini sa bisyon ni Aguay sa paghiling niya kan mga bitoon asin aninipot na iyong minapurong-putong sa madiklom, nagliliwanag na imahinasyon kan parasurat asin ano pa an orog kaliwanag kundi an paggamit kan tataramon na napukot kan satuyang dila, an Bikol ni Aguay na nagdakula sa Calabanga asin nagraraba-raba ngonyan sa Naga asin orog na pinapakusog asin pinapaisog siring kan pulang sirum na sigun sa sarong persona ni Aguay:
‘Kun makakapili/ nin kagadanan/muya ko kan kagadanan kan pulang sirum/nakikilaban/nangangangat/sagkod sa huring kusog/kan hinangos.’

An imahe kan ‘sira’ na iyo man an nangungurog na sa koleksyon na ini asin dai man pinalampas tawan nin relihiyosong pagpapakahulugan ni Aguay. An sira na ginamit man simbolo kan mga enot na Kristiyano, an sira na nagpapahayg ki manlain-lain na buhay, nin pagkakaiba-iba na garo baga sinda kinaban man na parehong naghahangos, naghihingowa na mabuhay sa hiwas kan kadagatan. Ini an sa hiling kong dominanteng pigtutukar kan mga parasurat ngonyan sa satuya na minapatunay na duwa pa man giraray an nangungurog na institusyon sa satuya ini an kampanaryo asin an radyo (na kadaklan kapot baga kan satuyang mga pulitiko). An mga enot na rawitdawit sa koleksyon nagpapahiling na an sekular na arog ni Aguay naghahangos man kan relihiyon Katolisismo dawa mahihilingan ngani nin pagtuytoy si Aguay sa kun ano an saiyang posisyon sa magkapirang bagay siring baga kan pagduta sa imahen, paggamit kan imahen na mga banal bilang imahe nin pagkatagalpo niya sa istatwang gapo asin an pagkakulong niyato sa siring na paagi nin pagtubod na minalihis sa odok na kahulugan kan relihiyon na iyo an paglagpas o an pagtabang sa kapwa na iyo an pinakakongkretong imahe kan Diyos na binabarnis, gadan asin nagtutukal na an pinta sa Hinulid.

Kun siring an nadakop sa salakab iyo an epipanya na kaipuhan kan lambang parasurat rawitdawit, an paghiling sa mga kinatudan na bagay sa bagong paagi asin sa paaging ini padagos na mabubuhay asin magigin posible an buhay sa kinaban, na iyo an nagungurog na katugdan kan mga disipulos nin sining, an pagkulong tanganing makatalingkas, an pagpitik kan buton, an pagkulong kan panahon tanganing padagos ining maghangos sa satuyang imahinasyon siring kan mga retrato na satuyang tinitipon, siring kan kilyab na naghahali sa kamera. Nin huli kaini kaipuhan na pakusogon kan parasurat asin kan mga nagmamawot na magsurat an gawi nin de-familiarization, sarong gawi na tinutukal mo an sadiri mo sa kinatudan na bagay tanganing hilingon sa bagong liwanag an mga kinaban na nakapalibot saimo siring na an garo mga lumot na na nakadukot sa lanob kan mga sinehan arog kan Vic Theater na padalan Xmen na hiniling ni Aguay bilang mga kuhol na nakakupot, nagsusupsop sa matagas na edipisyo, sa kudal, sa diklom. Sigun ngani ki Louise Glück: ‘The poem may embody perception so luminous it seems truth, but what keeps it alive is not fixed discovery, but the means to discovery.’

Marahay man nanggad an pagsursi, an pakadakop kan mga berso sa koleksyon na ini. Dakula ining dugang sa satuyang panahon asin minaliwanag ini, arog kan kamrang na binutasan kan ina sa lanob tanganing tapuson an pagtios, pagbalubagi kan ini rinipado kan payong sa saud kan may sadiri kan dagang iniistiran. May mga sensilyo daw na mahuhulog sa mga hariging kawayan o mga bukbok kan panahon?

Sa kabilugan, mahihiling na ‘baad an gibsaw sa salakab iyo mismo an parasurat, an parasurat na giraray niyatong pighihiling asin dinadangog, an nagliliwanag sa satuyang panahon na orog kitang pigpupurisaw, pigpapahadit kan kadakul na bagay. Pwede man nanggad na an gibsaw, an sira na naghihingowang magpulag iyo man mismo an parasurat na arog ni Aguay asin an salakab iyo an banwaan na nagdidikta, nagrereseta alagad dai nagsasarig sa mas mahiwas na kadunongan asin kabotan kan uniberso, kan kinaban na kaya bulongon an sadiring helang, an sadiring lugad. ‘ Baad an salakab digdi iyo an kadaklan sa mga Bikolnon na dai pa man pagmakulog sa kultura, sa literatura, sa tataramon asin an mga parasurat iyo an minapulag, an mga sirang dai minasunod sa daguso kundi idtong minapulag, idtong minasabuhay kan kasaysayan nin paghingowa, nin paglaban sa mga institusyon na nagin nang mga kuhol sa diklom, asin kun sa kahuri-huri, magadan an sirang minapulag, madakop, masalakaban, mapukot, dai ta dapat gayod palihison an bisyon kan liwanag, madakop ta lugod ini. Kaya hilinga baya an sira na napukot sa lambat kan parasira, presko, abang linaw kan saindang mga buklat na mata, naglalanubig kan asgad, nasasagom kan tab’ang, hilinga baya an mga sirang nagpipilik-pilik pa, minsan idtong mga gadan na sira na nakahiling sa paabot na pagsirang kan saldang, ay, abaang kintab ninda, abaang kintab.

TRAHEDYA NI RIZAL

Susog sa Aleman na pilosopo na si Nietzsche, igwang tulong klaseng pagpahayag o paagi sa kasaysayan asin sa tulong klaseng ini, buot kong hilingon ta an relasyon kan tawo ng satuyang ginigiromdom an aldaw kan saiyang kagadanan—si Jose Rizal, an pambansang bayani kan Filipinas, minsan ngani nagbabago naman an satuyang konsepto kun ano an ‘pambansa’, an an gabos na may koneksyon sa nasyon o sa pagbilog nin nasyon, sarong romantisismong pagpahayag na an buot sabihon—just for old time’s sake—kun kaya ini satuyang gingibo, kun kaya ano man na kinatudan padagos na ginigibo minsan mapagal na o dai ta naman nahihiling an kahalagahan o pinanlingaw na kita kan kahalagahan kan sarong ginigibong seremonya, o arog kaining pagrumdom na ginigibo sa bilog na Filipinas. Banggiton ko man na problematiko para sa sakuya an konsepto nin nasyon asin nasyonalismo sa panahon na ini na igwa na kitang pambansang kamao, pambansang kun ano-ano pa asin an nagiging Santa Sede o nag-cacanonize kan mga bagay-bagay iyo an media sa Filipinas kaibahan naman an pulitika. Sa ngonyan dai ta na ngani kayang kuritan an pagkakaiba, an boundary kan showbiz sa pulitika asin an pulitika sa showbiz. Halawig na orolay ini.

An enot na klase nin kasaysayan, iyo an monumental history, sigun sa pilosopo, an klaseng ini iyo si kasaysayan na nakabasi sa pagpatugdok nin mga monumento asin sain kadalan mahihiling an mga monumentong ini, kundi sa plaza, kun sain bako an pag-abot kan telebisyon asin iba pang teknolohiyang dara kan internet asin cellphone, an plaza an puso kan banwaan, sa plaza nakapalibot, an simbahan, an munusipyo asin an eskwelahan. Asin sa plazang ini mahihiling an momunemto nin sarong dakulang tawo, sarong tawo na pighihiling na modelo asin panlamingan kan bilog na banwaan, agid sa mga santo sa laog kan simbahan, an mga tawong may momumento iyo an minasimbolo kan kamawotan asin panalmingan kan mga namamanwaan asin sa kaso niyato sa Filipinas, si Jose Rizal an may pinakadakul na monumento, puon sa plaza sagkod sa eskwelahan. Alagad igwa man kitang iba pang monumento arog baga kan Quince Martires sa Naga o an mga monumento kan mga kagtugdas kan mga eskwelahan. Sa Iriga, igwang monumento an duwang dakulang atwo, si Santiago Ortega sa University of Saint Anthony asin si Felix Alfelor Sr. sa University of Northeastern Philippines. Igwa man lugar sa Metro Manila na pig-aapod na Monumento kun sain yaon an monumento kan archrival ni Rizal na si Bonifacio na para sakuya gigibohon sana kan maestra o maestro mayong maginibo sa klase kaya pagpapadebatehan na sana kun siisay dapat an pambansang bayani na sa hiling ko, gasgas nang style, garo ini nagpaukod nin tawo o agila, sa parehong sensilyo man sanang gamit. Habo ko man na tukaron an isyung ini nin huli ta bako ako padinebate sa aldaw na ini alagad makagirabong isipon asin banggiton na an trahedya ni Rizal siring man kan trahedya ni Bonifacio asin kan gabos na bayani si buhay pa asin mga gadan na. Sa monumental history na ini, mahihiling ta an pangangaipuhan nin tawo nin simbolismo, nin mga muhon, nin mga palatandaan bako sana sa paghanap nin direksyon, halimbawa, dai ka tatao sa sarong lugar na dudumann, masabi ka na sana sa katagbuan duman na kita sa may monumento, maghirilingan? Bako sana iyan an buot sabihon kan paghanap nin direksyon. An direksyon na sinasabi ko iyo si direksyon na kitang mga tawo an nagigibo, direksyon sa kun sain minamawot tang darahon an satuyang henerasyon, an satuyang panahon pasiring sa bagong panahon asin kalimitan minahiling man kita sa mga tawong nasa monumento o may monumento asin sa paagi ninda piggigiromdom ta giraray an saindnag buhay asin karahayan na naginibohan alagad ano an trahedya sa bagay na ini? Siring sa mga santo sa simbahan na bilog na taon naatian, pigdedebosyonan nin mga alpog asin kulalapnit, nalilinigan sana ini kun kapiyestahan. Arog man kaan an mga monumento sa luwas, kan simabahan, nagigiromdoman ta sana man kun arog kaining okasyon, kun siring kaini an aldaw na ipinanungod baga ki Rizal. Ano daw an Plaza Rizal sa Naga kun malinig man ngonyan nin mga paratinda? Kun kaidto an plaza an puso kan banwaan, sa estado kan Plaza Rizal sa Naga asin siyerto ako sa iba pang banwaan sa Filipinas, ngonyan masasabi ta, na an plaza iyo na an kasilyasan kan banwaan.
Sa artikulong sinurat ni Randy David, sarong sociologist, parasurat asin nagtutukdo sa Unibersidad kan Filipinas, sinabi niya na ‘Much of Philippine History is monumental.’ Asin ini nangangahulugan nin sarong pagsalingoy sa panahon asin mga tawo kan nasabing panahon na nilihisan an saindang mga sadiri, naggibo nin kabayanihan asin an kabayanihan na ini posible pa man ngonyan asin mapangyayari pa man sa ngapit na panahon. Ini an satuyang rekwerdos, satuyang paagi na makagiromdom nin huli ta kita nganing mga Filipino igwa kan birtud na rilingawon nin huli gayod ta dai ta man aram kun ano an kaipuhan na giromdomon, kun ano an dapat na giromdomon, asin sa sakuya baad nangangahulugan ini nin giraray na paghiling sa satuyang kasaysayan, sa kun pano isinurat, isinusurat an satuyang kasaysayan. Nin huli siring ki Rizal, nagtutubod ako na igwang kapangyarihan sa tawong nagsusurat asin aram an saiyang kasaysayan ta kun dai, magigin kitang mga papataw-pataw, mga istranghero, kolorum, padagos kitang magiging kita siring sa kun ano an sinasabing ano kita. Ngonyan, an a’ngat satuya iyo na laktawan na siring na klase nin kasaysayan. Dai kita makuntento sa pagpatugdok nin mga monumento, nin mga waiting sheds, nin mga eskwelahan na igwang pangaran nin mga pulitiko, nin mga trophies na itatao sa basketball tournaments, nin mga pabinggo. An kaipuhan ta iyo na masabotan ta an kasaysayan ta sigun sa kun pano kita katakod kan nakaagi asin pano niyato aatubangon an mga masunod na aldaw.

An saro sa katibaadan na anggolo kan monumental history, iyo na gibohon tang mga super heroes an mga bayani ta na katal na sinda sa daga, harayoon na sa sa satuya. Kun kaya imbes na maparani, kita nasisilaw, minarayo sa kadakulaan kan mga tawong ini na garo an saindang mga ginibo, mga unbelievable na! An mga bagay na ini parati tang nahihiling sa mga litanya kan satuyang mga pulitiko na paulit-ulit na pigsasabi an sinabi ni Rizal asin iba pang bayani, alagad mayo man nahahaman na programa para sa mga hagbayo o mga hoben na sinasabing paglaom kan banwaan. Siring na istilo kan mga lideres niyato, iyo an pagsubli nin aspekto nin kaoragan, kadakulaan sa mga bayani ta asin si Rizal an numero unong biktima kan mga siring na tawo. Paboritong sublion an mga tinaram ni Rizal, an mga sinabi ni Rizal minsan ngani sa kolehiyo haros bagsak na si nakuang marka sa Rizal course.
Kun kaya sigun ki Nietzsche, kaipuhan na magkaigwa nin antiquarian history na iyo an minatanom nin odok na pagrespeto kan mga tawo para sa mga bagay na uya sa saiyang palibot, mga bagay na masabot kan saiyang kapinunan, mga bagay na mapagiromdom kan kada panahon asin ini an dahilan kun tano ta nagsasaray kita nin mga retrato, mga lumang gamit kan satuyang mga lolo asin lola, antique kun baga. An mga bagay na ini na luma na satuyang pinagmamakulgan orog na nakakataong kusog satuya tanganing atubangon an maabot na panahon. Ini an gusto niyatong sarayon, gusto niyatong giromdomon. An antiquarian history man iyo si nagmamakalog kan palibot, kan mga bagay na igwang dakulang koneksyon sa kasaysayan kan banwaan. An siring na klase nin kasaysayan an orog na mahihiling sa pamilya ta gabos. Sinasaray ta an enot na buhok na pigbulog sa aki, enot asin huring mga bagay na minapagiromdom satuya nin huli ta ano pa an orog kangirhat sa tawong dai nakakagiromdom? Dawa sa hiling ko ngani makangirhat man an tawong dai nakakalingaw nin huli ta nagtutubod ako na bakong gabos na pagrumdom nakakatabang sa buhay. Ini an punto gayod na kaipuhan niyatong linawon, na sa paagi kan paghiling niyato kan mga bagay na luma, mapaghorop-horopan niyato na an satuyang nakaagi, igwang mga karakter na tawo na nasasala man, na igwa man darakula nganing pagkakasala, alagad igwa man sindang mga karahayan. Magkaigwa kita nin bagong panan’awan sa paghiling sa mga bagay-bagay na nakapalibot satuya, bago man ini o luma. Saraon ta kun ano an pigtatao satuya sa eskwelahan asin sa mga siring na diskurso publiko. An tunay na edukasyon, an tunay na kadunongan sa hiling ko iyo si nagigiyahan asin man nadedesisyonan kan mismong taong nagdulok tanganing makanood. Arog halimbawa kan mga heneral kan rebolusyon, iyo matitibay sinda, iyo nagigiromdoman ta sinda, sinda si mga nag-irisip kun pano papadalaganon an laban, alagad sinda man an igwang dakul na paagi tanganing makadulag kun oras na nin alanganin. Giromdoma man nindo si mga sadit na tawo, na armado sana nin gudak asin dakulang pagtubod, dai sindang mga tsinelas, mantang an mga heneral nakakabayo, nakabotas. Paano niyato ini hihilingon sa bagong panan’awan?
Siring na igwang kaluyahan an monumental history, siring man kaiyan an antiquarian history—kun ini nakasentro na sana sa bagay na luma, na kun minsan nawawaran naman kahulugan an mga bagay-bagay na ini nin huli ta dai na ini nakakabali sa paghiro kan panahon. An kasaysayan bakong si nakalihis, o lumang panahon sana, an kasaysayan nakikisabay sa paghiro kan panahon asin ini sa hiling ko an trahedya kan mga sinurat ni Rizal. An Noli asin Fili asin iba pang akda ni Rizal, mga bagay na luma na sa kadaklan satuya alagad ginagamit ta pa man, itinutukdo alagad siisay an nagmamakulog na magpadagos tanganing adalan an siring na akda o magkaigwa pa nin pagpadangat sa pagbasa sa literatura baga ngaya. Malas na si Rizal, na sarong nobelista an satuyang pambansang bayani, alagad pira satuya an nagbabasa nin nobela, nagsusurat nin nobela, nagtutulod nin literatura asin sining na orog tang mahihiling sa buhay asin gibo ni Rizal. Bilang sarong parasurat, hinihiling ko si Rizal bilang sarong panlamingan kun sain an kapangyarihan kan tataramon ginamit tanganing an katalingkasan na minamawot kan saindnag panahon mapangyari. Alagad, hain an satuyang pagmakulog sa literatura? Siisay saindo an nagbabasa kan gibo kan mga sinurat kan satuyang maoorag na parasurat sa Filipinas asin minsan an gibo kan satuyang mga Bikolanong parasurat? Literature does not make society, it is the otherwise. An banwaan an nagmumukna kan panitikan asin digdi orog na mahihiling ta an katungdan kan parasurat sa saiyang banwaan. Kun daing pakilabot sa banwaan, kun daing bago o odok na paghiling sa kamugtakan kan banwaan, mayong serbi an pagsurat, magigin sana ining maimon na ekspresyon kan sarong parasurat. Siring sa kasaysayan, an literatura, bakong pag-omaw sa kun ano man an naghihingagdan o nalalapa, kundi ini pagrokyaw sa buhay, pagrokyaw sa mga bagay-bagay sa satuyang palibot. Sinabi ni Milowz kan Poland, sarong Nobel Prize winner for Literature, an nagsabing: Sa luwasan, an sakuyang daing sapin na bitis sa maating salog. Digdi an minsabog na init, sa likod, mga puting panganoron. Namudong asin namudong ako. Garo inapod ako para digdi: na pag-omawon an gabos na bagay nin huli kun ano sinda. Ini an pangapodan sa satuya, an bagong paghiling sa mga bagay-bagay na satuyang inaagihan, na nakapalibot sa satuya. Ini an a’ngat tanganing dai sana kita magparatipon nin mga lumang bagay kundi an orog na pagmati sa hangos kan kasaysayan, na ini pinapahiro kan banwaan, kan tawo. We write history. Asin susog ki David, ‘…history is not a celebration of decay. It is meant to nurture new life.’
Sa tulong klase nin kasaysayan, para ki Nietzsche, an orog na kaipuhan iyo na kita magkaigwa nin critical history. Ini an klase nin kasaysayan na andam na hapoton an interpretasyon kan iba sa pano kita inaagyat na hilingon an satuyang nakaagi. Susog ki Nietzsche, kaipuhan na magkaigwa nin kusog na gabaon an mga sistema asin magmukna nin mga bagiong tulay tanganing mapaglingkodan an buhay, an banwaan. Ini an pinakamakulog na klase nin kasaysayan asin ini an minamaanan niyato, ini an padagos na pinagtatakupan nin huli ta igwang mga poderosong tawo na mapapababa sa pwesto. Ini an kaipuhan ta asin sa ngonyan, an satuyang literatura sa Bikol an saro sa nagserserbing alternative history kun sain mahihiling ta an saro pang paghiling sa kasaysayan ta bilang sarong banwaan. Sa sakuya, ini an dakulang a’ngat bilang sarong parasurat. Tikapo asin may kakulangan ako bilang tawo, alagad sa paagi nin orog na pagdakul nin parabasa kan satuyang sadiring literatura sa Bikol, naglalaom ako na mahihimo ta an panibagong paghiling na posibleng maghawas satuya sa katikapoan o magtao satuya nin mga paagi tanganing hawason niyato an satuyang mga sadiri sa kaoripnan kan dinastiyang pulitika, asin mga institusyon na nagbago sana nin karakter alagad pareho pa man an istilo nin pananakop, nin pagduhagi sa kapwa, nin pagtumang sa diretso kan lambang saro, na mga bagay na bako nang bago nin huli ta labi sarong gatos nang taon, igwang sarong tawo, na inatubang an kagadanan, sa siring na aldaw sa paglaom na mababago asin mabago an Pilipinas.

PAUROGON SADIRING TATARAMON

Ika-LIMANG Juliana Arejola-Fajardo Workshop
sa Pagsurat- BikoL
9 - 11 May 2008
Pili, Camarines Sur


Call for ENTRIES


ELIGIBILITY
Open to all Bicolano writers, at least 16 years old, and able to participate
in all workshop activities in Pili, Camarines Sur from the 9th of May until
the 11th.

REQUIREMENTS
Interested parties may submit 5 poems, 2-3 short stories, 1 full-length play or 2-3 one-act plays written in any of the Bikol languages. Literary pieces in English or Filipino may be accepted but works written in the Bikol language is preferred.

Entries must be original, typewritten, double-spaced, on a short bond paper and must be submitted together with a bio-data containing the author's brief literary background.

BENEFITS
Only twelve writing fellows will be chosen this year. They will be entitled to attend the workshop free of charge and shall be provided workshop materials and free board and lodging.

DEADLINE OF SUBMISSION
Entries sent by mail or courier must be received on or before April 4, 2008 and must be addressed to the Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol c/o Museo de Caceres, Holy Rosary Minor Seminary, Elias Angeles St., Naga City. Entries sent via e-mail should be a word document file and must be sent as an attachment to: SuratBikol@gmail.com. Deadline for electronically-submitted entries is on April 6, 2008.

For more information, contact JAFWPB Convener Carlos A. Arejola at 09185718616 or 2008 Workshop Director Kristian S. Cordero at 09175012287.

Leading Bikol writers have signed up as panelists and lecturers.
______________________________________________________________________

dakitaramon

Shi Tao, political prisoner ngonyan sa Tsina.




Hunyo
ni Shi Tao


An bilog kong buhay

dai na malihis sagkod “Hunyo”
Hunyo, kan an sakuyang puso nagadan
kan an sakuyang rawitdawit nautsan
kan an namomoot sako
nagadan sa madugong salog nin pagkamoot

Hunyo, an nagtutuya-tuyang saldang sinusulo an sakong kublit
pigpapahiling an tunay na lawog kan sakuyang lugad.
Hunyo, kan an sira naglangoy paluwas sa dagat na kakolor kan dugo
pasiring sa ibang lugar tanganing magtago
Hunyo, kan an kinaban nagbago, kan an salog uminuntok
natipon an mga surat na dai kayang darahon pasiring
sa mga gadan.

Bikol translation by Kristian S. Cordero

bagong tula

(La Femme au parapluie [Woman with Umbrella], Max Ernst)


PAGPASALUIB
Kristian S. Cordero

Kun mamawoton
saro sanang payong
an kaipuhan mo sa gabos
mong aldaw nin pagkabuhay
sa kinaban.
Iyan, kun mamaan ka
o kaya an uran dai nagigin bagyo,
o an saldang garo na baga anggot na a’ngot
ta napahigot niya an pagsara
kan saiyang payong na burikbutikan
na sa kadakulan kan saiyang
pinasiub minsan, sa kadakulan
kan saiyang pinasubli asin binakalan
pa ngani nin bagong mga payong an iba,
dai niya na magiromdoman an mga lawog
siring sa pampira nang payong an gamit niya,
mga payong na kun dai niya dinadara
pasiring sa padudumanan o nalilingawan
saka man minauran nin panghingorag na garo
naghaharakhatak an langit asin pigkikitik an kadagaan.


Pebrero 14, 2008

LOVE IN TIME OF GLORIA (Patabi ki Gabriel Garcia Marquez)

LOVE IN TIME OF GLORIA
(Patabi ki Gabriel Garcia Marquez)


Paano mamomoot sa panahon na kita nalilindongan kan anino nin dakulang pwersa nin kapasloan, nin kultura nin garapalan, kan presenting administrasyon na ginagadan an gabos na pwedeng laomon, tubudon na igwa pang a’ngay asin direksyon na pwedeng padumanan an banwaan na ini?

An isyu kan pulitika sa ngonyan na panahon orog na minapalinaw kan imahe ni Sisyphus, an daing kasagkoran na paguru-utro kan pagpalitong kan gapo, an pangyayari dai man nagbabago an lakaw an istorya kundi an mga karakter sana. Paano mamomoot sa panahon ni Gloria na bako naman na nagpapadalagan kan Filipinas, bako man an saiyang gabinete, bako man an saiyang mga siyo sa military, bako man an saiyang mga tauhan sa burukrasya kundi an pagkapaslo sa poder kaibahan na an kwarta an gabos na pwedeng akoon. Bako si Gloria an nagpapadalagan sa nasyon na ini kundi an maraot na bagsik nin pagkapaslo na nakakupo nin lawas sa babaying ini asin sa saiyang mga pag-iriba. Bakong mga pulitiko an nagpapadalagan kundi an karigsokan, an lehitimasyon kan korapsyon na nanitawo na sa satuya. Sarong helang, kanser na nagdukot, nagsusupsop, luhay-luhay na ginagadan an hawak, an banwaan. Ano an lugar kan pagkamoot sa panahon na ini kun sain an kawaran nin respeto sa buhay an orog na nagungurog? Ano pa an institusyon sa satuya na nabakunahan tanganing an nasabing helang dai makakupot, dai makadukot sa satuya? Pesimistiko, kun sasabihon na gabos may helang, alagad, siisay an nakakaaram? Ano ining kapagalan, ining daing pakilabot na duros na iyo orog na minalataw sa satuyang palibot?

Naglalawig an listahan kan mga hapot, dikit na sana an naghahanap simbag nin huli ta masasabing igwang pwersa nagmamantenar, igwang mga maimbong na disposisyon, igwang mga nasa tahaw, igwang mga daing pakiaram, igwang mga pagal asin normal na kun an banwaan dai naghihiro, kun an banwaan nawawaran na kan pandok nin pagiging tawo, kun an banwaan nagigin na sanang imahe kan pagpadalagan kan gobyerno, normal na dalan an pagkulong sa indibidwal na reyalidad, normal an maghanap nin lindong sa sadiri, normal na mas marahay pang paorogon an sadiri kun gabos naman nagbabalik sa sadiri na suhay sa kun ano an pagkamoot na iyo ngani an pagluwas sa sadiri. Sain kita namomoot? May pagkamoot pa man daw sa nasyon na pinapapatubod kitang yaon, alagad dai namamatian?

Kun an pagkamoot gikan sa boot, nangangahulugan sana na kita kaipuhan na magkaigwa kan bagsik nin pagpili, kan isog nin boot na bagohon an sistema, bagohon an sadiring iyo na ngani an kalaban ta. Sa pagbalik niyato sa satuyang sadiri, ano an mahihiling niyato? Kadaklan na beses, an pagkamoot na ini dai minaluwas sa haraning palibot, pamilya, amigo asin amiga, padihon, madihon na bakong harayo sa korapsyon, sa parokyalismo. An halangkaw na klase nin pagkamoot, iyo na an magkaigwa an tawo nin kabagsikan na kamotan an katauhan, an gabos na buhay, alagad sa satuya, minabalik kita sa sadiri, minabalik kita sa makasadiring interes na pinapadanay man kan banwaan na mas dakula na an pagkapaslo kisa sa pagtao. Binahog ta nang marahay an kapasloan na ini na tugot na kitang mag-ako kan mga rakdag, tugot na kitang mabuhay sa status quo, tugot na kitang itao sa helang an hawak na ini, an banwaan na ini. Kun an pagkamoot gikan sa boot, kaipuhan ta man nin isog nin boot tanganing mabago an sistema, masakit alagad posibilidad. An pagbalik niyato sa sadiri, an pagbalik niyato sa haraning palibot dai man kaipuhan na mag-untok diyan, nin huli ta an nasyon, nagpupuon sa sadiri, nagpupuon sa sadit na istruktura. Dai kita makulong sa sadiri, dai kita makulong sa pamilya nin huli ta kun tutubodan niyato an pilosopong si Maurice Merleau-Ponty sinabi niya na ‘All human acts and all human creations constitute a single drama, and in this sense we are all saved or lost together. Our life is essentially universal.’ Ini man sa paghiling ko an mangyayari satuya kun an dai niyato mahiling asin mahimo an kamawotan kan satuyang boot na iyo man an burabod kan gabos na pagmati nin pagkamoot.

dakitaramon

uya an sarong dakitaramon ki rilke.

IKA NA DAI NAG-ABOT
Rainer Maria Rilke


Ika na dai nag-abot
sa sakuyang takyag, Padaba, ika na mayo
na puon pa sa puon.
Dai ko ngani aram an mga kansyon
na makakapaogma saimo. Puminundo na ako
sa paghanap saimo sa rulukdong mga alon kan
nagbuburubalyong panahon. An gabos na mahiwas
na mga imahe mo sa sakuya—an harayo, mati-mati na kapalibutan,
mga syudad, mga tore, asin mga tulay, an dai honahon
na pagliko sa mga pasilyo
asin an mga mabanhing daga na minsan
nagsusup’ay nin buhay kan mga diyos
gabos nabubuhay sa sakuya tanganing ipasabot
na ika, dai mapapasakuya sa gabos na panahon.

Ika, Padaba, an gabos na
mga hardin na sakuyang nahiling,
asin minawot. Bukas na bintana
sa sarong harong sa probinsya—asin ika na madali na kuta na
na magluwas, naghuhurop-hurop, na ako sabaton.
Mga kalye na sakuyang nanumpungan
na kan naglakaw sa sainda bigla na sana ining nawara.
Asin minsan, ika na sa tindahan, an mga salming
naglibog kan saimong pagkayaon asin nakapapurisaw
asin nahiling ko an sakuyang sadiri. Siisay an nakakaaram?
tibaad an parehong gamgam na nadangog ta an aniningal
kasuudma, magkasuhayan, sa kinabanggihan...

para ki Rose.

Kristian Sendon Cordero

3 AKLAT ANI SA TAON KAN KINO

sa pebrero 16, 2008, sarabay an pagbusol kan mga libro, mga aklat Bikolnon sa Museo kan Legazpi. maghirilingan kita puon alas dyes sagkod ala syete nin banggi.

bagong tula

HABLONDAWANI

And God said, "This is the sign of the covenant I am making between me and you and every living creature with you, a covenant for all generations to come: I have set my rainbow in the clouds, and it will be the sign of the covenant between me and the earth. Whenever I bring clouds over the earth and the rainbow appears in the clouds, I will remember my covenant between me and you and all living creatures of every kind. Never again will the waters become a flood to destroy all life. Whenever the rainbow appears in the clouds, I will see it and remember the everlasting covenant between God and all living creatures of every kind on the earth. Genesis 9: 12-16


Kan enot ko ining mahiling
pagkatapos kan uran, garo ini
tinaraytay na mahamis na dulsi.

Hinapot ko si Tatay kun ano man
idtong nakadukot sa langit.
Nagsusugal siya kaidto

asin limang beses nang nadaog
kaya gayod tinapirang niya ako,
binulyawan asin nakilagan

ako na garo buot kong kakanon
na ako kan daga asin siya man garo
napasupog na tuminama an kamot

sa lawog ko na dinaklag baga nin gapo.
Nanrulungsi ako dangan nagpurula.
Nagraralunubig na an mata sa handal.

Kan pig-akoy-akoy ako ni Tatay
na garo baga kuykoy asin pinugolan an paghibi,
pighapot giraray ako kun ano an pigkukulibat

ko saiya asin pigtingkalag man an langit
na garo baga naghahanap nin mga panganoron
na susugoon na makikawat sa sakuya,

pighapihap niya si tinamaan niya
asin kinulkol ako, pinanugaan na dai
na mauutro an siring na pangyayari.



• There is a center in Naga City known as Hablondawani (the Bikol word for rainbow) where alleged rape and incest victims are brought and being taken care by the nuns of Religious of Good Shepherd (RGS). This poem was written after a visit to the place.