FINALISTS TO THE 2008 NATIONAL BOOK AWARDS

According to the Manila Critics Circle and the National Book Development Board, these are the finalists for the National Book Awards for books published in 2007:

ANTHOLOGY: A la Carte, edited by Cecile Manguerra Brainard and Marily Ysip Orosa; At Home in Unhomeliness, edited by J. Neil C. Garcia; Best Filipino Stories, edited by Gemino H. Abad and Gregorio C. Brillantes; Cordillera in June, edited by B. P. Tapang; Ang Dagling Tagalog, 1903-1936, edited by Rolando B. Tolentino and Aristotle Atienza; Mga Piling Dulang Mindanao, edited by Arthur P. Casanova; Very Short Stories for Harried Readers, edited by Vicente Garcia Groyon.

ART/ALFONSO T. ONGPIN PRIZE: Philippine Church Façades, by Pedro G. Galende, OSA; Pinoy Dressing, by Barge Ramos; Salvador F. Bernal, by Nicanor G. Tiongson.

BIOGRAPHY/AUTOBIOGRAPHY: From Barrio to Senado, by Juan M. Flavier; Legends & Adventures, by Carmen Guerrero Nakpil; A Man and His Music, by Angel M. Peña; Maria Kalaw Katigbak, by Monina Allarey Mercado.

CHILDREN'S LITERATURE: The Boy Who Touched Heaven/Ang Batang Humipo sa Langit, by Iris Gem Li, translated by Roberto Añonuevo; Dalawang Bayani ng Bansa, by Rene O. Villanueva; Sampu Pataas, Sampu Pababa, by Russell Molina; Tight Times, by Jeanette C. Patindol.

COOKBOOKS AND FOOD: Cooking for Health, by Cris C. Abiva, Luz S. Callanta, and Atel E. Jazmines; An Introduction to Coffee, by Pacita U. Juan and Ma. Regina S. Francisco.

DRAMA: Psychedelia Apocalypsis at Iba Pang Dula, by Nicolas B. Pichay; Tatlong Paglalakbay, by Tony Perez.

EDUCATION: Magaling ang Pinoy!, by Queena N. Lee-Chua, Ma. Isabel Sison-Dionisio, and Nerisa C. Fernandez.

ESSAY/CREATIVE NONFICTION: Into the Country of Standing Men, by Rey Ventura; Pagmumuni-muni at Pagtatalak ng Sirenang Nagpapanggap na Prinsesa, by J. I. E. Teodoro; Tongues on Fire, by Conrado de Quiros.

FICTION/JUAN C. LAYA PRIZE: Mga Gerilya sa Powell Street, by Benjamin Pimentel.

SHORT FICTION: The Kite of Stars & Other Stories, by Dean Francis Alfar.

HISTORY: Assembly of the Nation, by Manuel L. Quezon III, Jeremy R. Barns, Emmanuel A. Albano, Ricardo T. Jose, and Manuel F. Martinez; Forcing the Pace, by Ken Fuller; Kolonyal na Patakaran at Nagbabagong Kamalayang Filipino, by Raul C. Navarro; Occupation, by Benito J. Legarda Jr.; The Saga of La Naval, edited by Lito B. Zulueta.

JOURNALISM: Dateline Manila, by Foreign Correspondents Association of the Philippines; Exposé, by Boy Villasanta; The Rulemakers, by Sheila S. Coronel, Yvonne T. Chua, Luz Rimban, and Booma B. Cruz.

LAW: A Living Constitution, by Joaquin G. Bernas SJ.

LINGUISTICS: (Re)making Society, edited by T. Ruanni F. Tupas.

LITERARY CRITICISM: Ang Bayan sa Labas ng Maynila / The Nation Beyond Manila, by Rosario Cruz-Lucero; A Handbook of Philippine Folklore, by Mellie Leandicho Lopez; Sipat Kultura, by Rolando B. Tolentino.

MEDICINE: Bone Tumors in Filipinos, by Edward H. M. Wang and Ariel Vergel de Dios.

POETRY: Antisi*Pasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles / Anticipation and Other Poems in Bikol and English, by Victor Dennis T. Nierva, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr.; Dissonant Umbrellas, by Angelo V. Suarez; Malagilion: Sonnets tan Villanelles, by Santiago B. Villafania; Mannahatta Mahal, by Luis Cabalquinto; Mostly in Monsoon Weather, by Marne L. Kilates; Passage, by Edgar B. Maranan; Pusuanon, by Kristian Sendon Cordero, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr.; Textual Relations, by Ramil Digal Gulle.

SCIENCES: Living with Nature in Our Times, by Abercio V. Rotor.

SOCIAL SCIENCES: Colonial Pathologies, by Warwick Anderson; The Dynamics of Regional Development, edited by Arsenio M. Balisacan and Hal Hill.

SPORTS: Sports @ Far Eastern University, by Manolo R. Iñigo, Mark Molina, and Gloria R. Aligada.

THEOLOGY & RELIGION: Body and Sexuality, edited by Agnes M. Brazal and Andrea Lizares Si; God's Global Household, by Andrew Gimenez Recepcion; Investing in Miracles, by Katharine L. Wiegele.

TRANSLATION: Lagalag sa Nanyang, translated by Joaquin Sy from Nanyang Piaoliuji, by Bai Ren.

TRAVEL: Baler, Aurora, by Edgardo J. Angara, Jesus T. Peralta, Domingo Madulid, Jose Maria A. Cariño, Xavier Brisset, Enrique Quezon Avanceña, Manuel L. Quezon III, Ricardo T. Jose, and Juan Edgardo M. Angara; Iloilo, edited by Anita Feleo.

BEST DESIGN: Dissonant Umbrellas, designed by Angelo V. Suarez, Constantino Zicarelli, Keith Dador, Sandra Palomar, Mark Salvatus, Stephanie Yapnayon, Macy Cruz, Mike Mendoza, Julie Grafia, and Dwein Trahata Baltazar; Cebu, designed by Norrino C. Hernandez; Lola Puti, designed by Vanessa Tamayo; Pearl of the Orient, designed by Felix Mago Miguel; The Saga of La Naval, designed by Bong Bundag, Florentino Bolo OP, and Robbie Villegas; Salvador F. Bernal, designed by Brian Tenorio; Sol, designed by Farley del Rosario; Tight Times, designed by Sergio T. Bumatay III.

The book entitled Vocabulary of the Kapampangan Language in Spanish and Dictionary of the Spanish Language in Kapampangan will be given a citation.

The awarding ceremonies will be held at the Yuchengco Museum on November 15, Saturday, starting at 6 p.m. For further details, email me at isaganicruz@gmail.com. - Isagani Cruz (Philstar News Service, www.philstar.com)

Source: Yahoo! News Philippines - National Book Award finalists

SURAT GIKAN RAGAY

Sarong maestra an nagsurat kaini asin ipinadara sa sakuyang email. Si Eilen Nidea kan banwaan nin Ragay, Camarines Sur. Saro ining pagpahiling kun pano an sarong tawo o sarong komunidad arog kan saindang eskwelahan makakataong pagtulod asin suporta sa nangyayari pagpapauswag asin pagtukdo nin pagkamoot sa Bikolnon na kultura asin literatura na sa ngonyan nagkakaigwa nin mga panibagong kasurog asin kabulig. Sa kamugtakan kan mga paratukdo na kabali asin apektado kan burukrasyang sistema nin korapsyon sa gobyerno asin an hababaon na budget asin paghiling na tinatao sa mga maestro asin maestra, an ginibong lakdang ni Eilen, sarong pagpapatubod satuya na mas pwede pa man nanggad kitang gibohon para sa rehiyon na ini. Asin ini minapuon sa mga saradit na lakdang, saradit na paghiro na nagbabalik sa pag-isip kan mga aki kan karahayan asin importansya kan saindang sadiring kultura na iyo man an mabilog kan saindang identidad bilang mga tawo kan kinaban.

Gusto ko lang iheras an mga ginigibo ko sa eskwelahan katakod kan sakong pagpoon kan panuga na papadanayon an kultura asin literaturang Bikol.

Kan Hulyo 25, 2008, naghagad ako nin permiso na magmukna nin Bikol Day sa gabos na English classes ko sa Ragay National Agricultural and Fisheries School, sa Liboro, Ragay, Camarines Sur. An surat adres sa samuyang administrator, asin may katakod na Session Plans sa pagtukar nin Bibol culture and literature kada Biyernes sa sakong limang English classes(2nd -4th yer high school).An sakong kahagadan naaprubahan, asin nagpoon an na ngani an sakong innovation sa English classes ko.

Nagpoon ako sa pretest, 50 items. Ngonian, natukar mi na sa klase an mga legends asin historical articles na pigkua ko sa mga libro asin pigparesearch ko sa mga estudyante. Nagconduct man ako nin Pagsurat Bikolnon katabang si Joville Andrea Foliente, sakong parasurat na kaiba ko sa pag atendir kan Paktukdo, Pagsurat Bikolnon sa Naga College Foundation, asin nagtukdo kami sa mga campus journalists and writers na magsurat nin tigsikasin osipon, saka rawitdawit. May magagayon na outputs na pigsaray ko para sa mag minasunod pang proyekto na sa ngonyan, pangatorogan ko pa sana.

Sa mga minasunod na Biyernes, nakalinya na pag-adalan mi sa Bikol Day an mga rawitdawit saka osipon na pigpili ko hale sa mga librong binakal ko. Kasuhapon, pigtukar mi an pira sa mga tigsik ni Ma'am Aida Sirujales.

Pag Bikol Day sa klase ko, Bikol an pigtataram mi. May multa pag nag English o Filipino. Sa Ragay na harani na sa Quezon Province asin an mga tao kadaklan Batangueño, dakul na estudyante an dai tatao magBikol, kaya pigtutukduan sinda kan mga kaklase na Bikol talaga an first dialect.Dakul pamilya sa rona mi an dai nagtataram Bikol sa harong, kaya nakakatabang an Bikol Day para makanood an mga aki.

Sa Pebrero, an pinakafinale kan Bikol Day iyo an day-long Bikol Festival mi sa eskwelahan. An sakong limang klase, ma exhibit kan mga outputs ninda, asin kan mga items na produkto kan research mi about Bikol culture. May pamanhikan, kasalan, asin fiesta na mapaheling nin mga gawi-gawi saka tradisyon nin Bikolnon sa Ragay. An mga aki nagpoon na magpreparar para digdi.

Nagkaigwa naman kami nin pagluto asin pagkakan sa klase. Bida an pinangat, gulay na natong, Bikol Express, kalamay, tinuktok, nilubak asin iba pa. Maogma!

An pag gana ni Joville sa Rawitdawit Para ki Ina katakod kan 5th Premio Tomas Arejola naging inspirasyon mi gabos sa Bikol Day para mas pagayunon asin padanayon an pag apreciar sa kultura asin literatura.Sa naka -aging semana, nagpoon an research manungod sa skates na sikat sa Ragay, asin an mga historical features sa bawat barangay na pig gigikanan kan mga estudyante sa samong eskwelahan. An mga magurang nag -oogma mag istorya kan mga naka agi.

Saro pa sa akong poponan na proyekto iyo an pagmukna nin Bikol page sa Techno Chronicle, an opisyal na dyaryo kan Bicol Technical Vocational Schools Association (BTVSA), Inc., sarong asosasyon nin 20 tech-voc schools sa rehiyon kun saen an samong presidente, Dr. Roman T. Delfin, Jr., na sako man na school head, pigpili ako na maging editor in chief. Pigsabihan ko na an mga administators kan 20 schools na mag-encourage sa mga paratukdo asin estudyante ninda na magtao nin mga artikulo asin literary attemtps na Bikol para sa dyaryo. Igwa na ning nagsubmit na Bikol-Pilar, Sorsogon, asin Bikol-Libon, Albay. Na oogma ako na nakakapoon na ako sa sakong panuga na magtabang sa pagpadanay nin Bikol language, culture and literature sa sakong sadit na paagi.

Nagpopoon man ako magsurat kan rawitdawit, osipon asin tigsik. Aram ko na kaipuhan ini para mas maging epektibo an pag encourage ko sa sakong mga estudyante asin pag -iriba na magsurat, magbasa, magtaram, asin mag-isip Bikol.

Salamat Maam sa surat na ini, magdakul lugod pa an saimong tribo.

AN KAMPANARYO ASIN RADYO

Sa satuya, ini an duwang makusog na simbolismo nin impormasyon, bareta, intriga, tsismis, advertisements asin iba pang orolay-olay. Dai man napahuri siyempre an hatak kan telebisyon, pelikula asin internet, sa satuyang sadit na syudad, na magkabiristohan pa man an mga yaon sa pagtaraid kan harong, asin an buhay dai pa man gayong kinakakan kan dakulang pwersa kan luwas, an Maogmang Lugar asin iba pang banwaan sa Kabikolan minaitok pa man an buhay sa bareta sa radyo asin sa sermon kan kura na nag-aapod sa paagi kan kampanaryo. An radyo asin kampanaryo an nangungurog na tulay nin impormasyon orog na sa mga hararayong lugar. An dyaryo sa Bikol, magagadan, matitigbak asin iyo na ngani iyan, pamatos sanang tinapa an kadaklan.

Totoong mas halawig asin harayo na an abot kan radyo satuya, kun an simbahan sagkod sana sa kinseng istasyon kan krus, magkapira na an istasyon na abot kan satuyang mga radyo. An bareta ngani kan mga parasira sa dagat, pagnagpuro-puro ka pa sa ilawod, makukua muna an Intsik na istasyon.

Sa kasaysayan niyato, an kampanaryo an nag-aapod sa mga paratubod. Ini man an nagsasakop kun siisay an yaon sa laog kan sentro asin siisay an yaon sa luwas. Ini an enot na tore nin ‘signal’ kan sibilisasyon susog sa panukol kan mga Katolikong Kastila, kaya kun dai ka abot kan bagting, may paghusga na ika dai pa naaabot kan sibilisasyon na dara kan relihiyon. An bagting man an nagpapasabot kun may gadan, kun may bagong kasal o kun may dakulang okasyon sa simbahan. Relo an kampanaryo, napundo an tawo o dapat yaon na tawo sa laog kan harong pag-abot kan orasyon. Daing bagting kun Biyernes Santo. Makusog an bagting kun dakulang tawo an nagadan. Ini an enot na advertisement na inayonan kan simbahan bago an mga streamers kan Smart sa katedral. Kun may nagkakasulo, kun may paabot na bagyo, kun may epedimya o paabot na an mga Morong pirata, an bagting an nagtataong abiso sa mga tawo.

Alagad bago pa man mag-abot an mga kongkistador, an mga tawo kaidto igwa naman kan balalong asin iba pang instrumento na ginagamit ninda sa mga selebrasyon na pig-apod nang pagano o kaya pigtawan na nin ibang pagpapakuhulugan sa paagi nin pagdugang nin mga Kristiyanong simbolismo. An bagting o an balalong man an senyal nin pag-apod sa komunidad para sa selebrasyon siring kan mga Hudiyo na minagamit man nin sungoy nin sarong hayop na pigpapatunog sa panahon kan Yubileyo.

Sa paglihis kan panahon asin sa pag-abot kan mariribok tang sakayan asin kan nagparirikas tang paghiro, garo hinamil na kan duros an tingog kan bagtingan. Ginibo na sana ining mga artifacts sa mga museo o kaya pangaran nin mga parish newsletters na dai man naghahaloy sa kakulangan nin pundo o kapritso kan kura. Alagad pareho an mensahe kan simbolismo—an magtao nin bareta asin impormasyon, siring kan kampanaryong batbat na nagtutuwal sa daan na kampanaryo. Alagad siring sa iba pang simbolismo, nagbabago o nagagadan an obdyek o teksto minsan padagos na nabubuhay an mensahe.

Ngonyan minsan an silbato kan pulis dai naman nagtatanog mantang nagtuturutambay sa tindahan kan mga piniratang DVD na kun magsara ngani sarong aldaw, honaon mo tulos na nag-abot an presidente o kaya si Edu Manzano. Alagad minsan dai ta nang gayong pigdadangog an kampanaryo na pig-iripotan na nin mga kulalapnit nin huli sa kapabayaan kan mga tawo sa simbahan, dai man ini nangangahulugan na dai nang kapangyarihan an simbahan. Makusog pa man giraray an sermon, an boses kan pastor na pighihiling an paratubod bilang karnero na kaipuhan atamanon asin ipaglaban sa mga maraot na buot.

Kun kaya, masakit na kun sinesermon na an sarong tawo o an isyu. Asin tuod kaini an smbahan minsan sa medieval age. Kan nagpaluwas an Arsobispo nin sarong surat na inililista an pirang padi na hinalian na nin kapangyarihan asin katungdan sa simbahan asin kan nilinaw an istatus kan ibang padi, nagribok an mga tawong harani pa man sa kuron asin nagluyap an bareta mapapadapit sa mga pading ini.

An sermon kan padi na nagtutuyaw sa mga personal asin moral na pagbalga, an sunod na pinag-oorolayan kan mga bagong makakomunyon. Kun nagpapaluwas an simbahan nin mga surat pastoral asin dikreto, dakul pa man an naghihingowang makaaram dawa kadaklan digdi sinasabing katal naman sa pagkabuhay kan mga paratubod asin an mga arog kaining gawi kan simbahan, saro sanang paagi kan gurangon nang institusyon na naglalapigot pa man na ipahiling an saiyang pagiging maimpluwensya asin makapangyarihan. Kun an sermon yaon sa diskurso kan relihiyon asin kan ispiritwal na kamugtakan kan buhay nin tawo, an radyo an para sa sekular, kan mga baretang baradusan, blind items asin iba pang impormasyon mapalokal man ini o gikan sa Manila o luwas kan nasyon.

May akusasyon na tangkal an mga radyo, usmak an mga komenterista. Kun an kampanaryo, nagbabandera nin kabanalan asin dai nadigtaan, an radyo nakapadron sa ‘free press asin freedom of expression. Kun an kampanaryo sa simbahan, dai harayong isipon na kadaklan sa satuyang mga istasyon kapot pa man kan mga pulitiko. Kun siring dai makangalas na igwang duwang pwersa an nagraralaban, siring kan estado asin simbahan, kan luwas asin laog, kan legal asin illegal, kan tanos asin mandata. Arin daw ngonyan an dinadangog pa kan kadaklan na mga tawo? Asin anong silbato an mapapundo kun nagsarabay asin nagdurulak na an kampanaryo asin radyo?

AN TINGOG SA TAHAW NIN MGA BUNGOG

Maribok an piyesta asin an ribok an nakakapabangugog sa satuya siring na pigpupurisaw kita kan katoninongan arog baga kan daing karibok-ribok na kampo santo na lilinigan ta naman sa pagtapos kan bulan nin Oktubre tanganing giromdomon an mga gadan. Pana-panahon sana man kita asin an mga ginigibo tang selebrasyon iyo tanganing tawan sana nin ginhawa, kagaya-kagayahan an paglihis kan oras. Kaining nakaaging Setyembre, an okasyon kan Birhen kan Bikol nagtao na naman satuya nin mga panibagong isyu asin pananawan, mga tataramon arog kan debosyon asin komersyalisasyon, kan simbahan asin gobyerno na sa paghiling kan iba, garo duwang ido na nagdudurulak sa sarong pidaso nin dai naman na laman na tulang. Kun siisay an may breed o an askal sa duwa, dai ko aram.

Sa selebrasyon kan kapiyestahan, pighihiling giraray an debosyon sa liwanag kan pagtubod asin istorya asin an diskurso kan ebolusyon naman kan kapiyestahan. Pagpurga an panahon na ini asin an paglaom ko iyo na ini matao satuya nin panibagong kabtang tanganing hilingon an relasyon kan mga insitusyon asin an mga naging paagi ta naman nin paggiromdom asin selebrasyon sa pinakadakulang kapiyestahan nin pag-Viva sa Virgen.

Sa tahaw kan selebrasyon kan kapiyestahan, may magkapirang paghiro na ginibo an magkapirang tawo tanganing apwera sa mga kinatudan na, arog kan mga beauty pagents, parada kan mga estudyante, pagbayle sa tinampo kan mga voyadores, an pagsaralak kan sagrado asin kan ‘pagano’ (sigun sa diskurso kan relihiyon) igwang duwang pangyayari na gusto kong sambiton iyo ini an ikalimang Premio Tomas Arejola Para sa Literaturang Bikolnon asin an Muknang Bikolnon, an exhibit asin book fair kan mga Bikoliana materials na ginibo sa Plaza Quince Martires, na hinimo kan grupong Sumaro Bikol asin an Premio Tomas kan Arejola Foundation for Social Responsibility asin Kan Naga City Jaycees.

Sa Premio Tomas, tinawan nin pagmidbid an mga parasurat sa Bikol asin sarong maogmang bareta na kadaklan sa mga nagbali asin nanggana, mga hagbayon o baguhan sa pagsurat sa Bikol arog ni Juan Escandor, Jr. na nanggana para sa osipon asin an tulong mga parasurat na nanggana sa rawitdawit na sinda, Sonny Sendon, Johner Cañeba asin Jerome Hipolito na sakuyang estudyante sa Ateneo. Apwera ki Hipolito, sarong signos nin panibagong pagburak nin pagsurat sa Ateneo iyo sinda Daphne Benosa asin si Dan Cariño na ngonyan nagsusurat na kan saindang mga rawitdawit sa tataramon na Bikol. Makusog an sosyo-reyalismong tono sa tulong parasurat na ini asin nilalaoman ko na mas lalong magiging pusog an saindang tingog sa pag-abot kan panahon. Sa okasyon kan Premio Tomas, daing mga sponsors, daing mga pulitiko na birilot sa pag-Bikol asin uru-utro man sana an tinataram, kundi sarong maimbong na iribahan nin mga parasurat, paratukdo asin taga-tulod nin kultura asin panurat na Bikolnon. Bukas man an Premio para sa publiko, alagad, dai man ini pigdudumanan o pigrorokyaw bilang sarong kultural na aktibidad. Marahay gayod na ini mas suportahan kan syudad asin minsan kan lokal na simbahan, (kun baga an simbahan, balwarte pa man kan local intelligentsia). Kaining taon, nagkaigwa nin espesyal na kategorya para sa pagsurat nin rawitdawit para ki Ina na bukas sana para sa mga nasa hayskul asin elementarya na pinadalagan kan Naga Jaycees, sarong bagong paagi ini pag-boya ki Ina na nilalagpasan an ispektakular asin popular na debosyon kan Traslacion. Toninong siring sa pamibi an mga rawitdawit asin mahihilingan nin mga dai pa man na katapusan nin pagtuyaw mismo kan mga kaakian sa ginigibong selebrasyon sa birhen.

Kun dai man gayong magtubo sa advertisements an Premio, pigtatawan kaini nin panibagong pandok an satuyang kapiyestahan na apwera sa pagpabakal nin kun ano-ano, yaon man an mga libro kan mga Bikolnon na parasurat na pinadalagan sa tabang kan Roco Library, Kabulig- Bikol asin pinamayuhan kan grupong Sumaro. An duwang pangyayaring ini sa kapiyestahan sarong panibagong paagi tanganing sa tahaw kan satuyang mga pakurahaw, durulak asin debosyon, mas orog tang mahiling an mga bagay na katakod kan satuyang kultural asin historikal na kamugatkan bilang Bikolnon, na dai man naggad maisusuhay sa imahe kan Ina. An Premio Arejola asin an Muknang Bikolnon, sarong tingog na nag-aapod satuya sa panahon na mas dakul na satuya an dai sanang nabubukulan kundi man nagbubungog-bungogan o dagos na talagang nilayasan kan balanse nin pag-isip. Dai man gayod kita hawason sa kapagtiosan kan kultura, dai ta man ini makakan, dai man kita kaini tawan nin manlain-lain na premyo, tatawan kita kaini nin mga salming tanganing riparohon, purgahon asin hilingon an mga opsyon na haloy ta nang dai ginigibo sa ngaran kan pigbabansot na debosyon asin nakakalapong tradisyon.

Atenean wins Bikol’s most prestigious literary prize

Hipolito


Mr. Jerome Hipolito of the College of Education was declared as one of the winners for Poetry category in the 5th Premio Tomas Arejola Para sa Literaturang Bikolnon held at the Holy Rosary Minor Seminary last September 13, 2008.

Aside from Hipolito, Mr. Joner Cañeba (who was declared as the Naga City Jaycees Writer of the Year) and Mr. Sonny Sendon, two other young writers from Iriga City were awarded with a gold medallion and cash prizes. On the other hand, Mr. Juan Escandor, a correspondent of the Philippine Daily Inquirer and the Bicol Mail won in the fiction category while there were no winners declared in the essay and one-act play category.

In an interview, Hipolito who submitted his first collection of poetry Pagbunag nin Paroy said that his first major literary prize is both a confirmation and a challenge to continue to hone his writings. Though a neophyte in the field of writing, Hipolito is excited to write and look for new materials for his poetry, that according to Professor Jazmin Lllana, who served as the chair of the board judges, ‘Hipolito’s works are highly lyrical and a testimony of the long tradition of social realism prevalent in the works of Bikol writers.’

Other Ateneo students who were cited as finalists for their works were Ms. Daphne Benosa for her essay and poetry, Mr. Dan Cariño for his poetry and Mr. Edwin Morales and Mr. Emmanuel Magistrado who collaborated to finish their poetry collection.

Named after the Bikol propagandist and revolutionary, Tomas Arejola, the Premio is run by the Arejola Foundation for Social Responsibility Incorporated (AFSRI), a private group composed of the descendants of Tomas and Gen. Ludovico Arejola who led the revolutionary government in Camarines during the Filipino-American War.

Recently, the foundation received the Naga City Mayoral Award and the Gawad Pedro Bucaneg given by the Unyon ng mga Filipinong Manunulat for its invaluable contribution to the development Bikol writings. Previous winners in the the Premio Tomas which is now regarded as the highest Bikol literary prize are Mr. Adrian Remodo (Philosophy Department) for essay in 2006, Mr. Kristian S. Cordero (Social Sciences Department) for poetry in 2004, Mr. Vic Nierva (Campus Ministry Office and Media Studies Department) for poetry in 2007 and Mr. Jose Jason Chancoco (a graduate last year from the Literature and Languages Department) for his short story for children in 2005.

bagong rawitdawit

art by pablo picasso



BIHILYA

May gayon na pigpapahiling na saiya
an inaagihan na mga punerarya:
dawa sa pigbibilaran mayo man gadan
kaya mayo man burak o tawo—bakante.
Dinadara na an saiyang paghiling sa istante
nin mga makokolor na kabaong
na bako na sanang kolor kalboro.
An dating saditon pa sanang kamposanto
pamilyar nang lugar, dakul nang kamidbid.
Dai man nasimbag an mga gadan
alagad tinutugahan na ibabali
sa saiyang litanya nin pamibion na lugod
maherakan an nginangaranan na mga kalag.
Mga pangaran na sabi kan bagong henerasyon:
mabataon, gurangon, parong baul. Namamarong
man nanggad gayod an pangaran kan tawo,
‘baad siring kan sinapnang nangangangyod.
Arog kan Horacio, Horacio, Horacio
an kakawat sa pagdakop nin buyod
na sinasambit niya paulit-ulit bago magturog
na garo maboot na tuktok sa daan na pinto.
Maboot na kugos an dagos kan duros
ta sagkod ngonyan nahihiling niya an pagturog
kan gadan sa salog, nagigiromdoman an duta
kan tubig sa salog, sagkod na agomon siya
asin makadurog sa ginibong hamak kaini
na kinakahigdaan niya.
Kun naghihiling siya kan mga retrato
nin mga gadan, duwang yelong natutunaw
an saiyang mata. Sa pagdangog niya, nag-uuran
parati sa luwas asin an nagkubog-kubog na lawas
pigkukupotan kan malipot na lumot
na minatao nin pagmati nin pagtahob
sa mga lugad na garo man baga ini nahihiling.
Asin kun naghalalat nin ikakaturog, arog kaining
naglalanubig an tubig sa dai maaraman
na kanin’an, minapirong siya kan mata,
asin nagsasagin-sagin man na gadan
mantang an mga duri-duri sa isip
kan pagkainaki, nagsisimbagan
nagsisiyap-siyap sa magkabalyong panahon.

rev. september 22, 2008

PREMIO TOMAS AREJOLA 2008

Bicol Mail’s Escandor wins
literary prize for Bicol fiction
By Jonas Cabiles Soltes

from Bicol Mail

THE jury of this year’s Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon have announced last Saturday the winners of Bicol Region’s premier literary prize.

Bicol Mail’s and Philippine Daily Inquirer’s Juan Escandor Jr. of Sorsogon bested other contenders for the top prize in the fiction category with his short story Taon nin mga Ayam.

Jonher A. Caneba of Iriga City shared the top prize in the poetry category with Jerome Hipolito of Calabanga, Camarines Sur, and Sonny Sendon of Iriga City with their collections of poems entitled Sa Pagtira asin iba pan mga rawitdawit, Pagbunag nin Paroy asin iba pan rawitdawit, and Vertigo, respectively.

Caneba was also proclaimed Writer of the Year. He wrote the script of Santigwar, a short film that won in the Quisumbing-Escandor Film Festival.

Sendon is a member of the writer’s guild of University of Sto. Tomas, and was a recipient of an honorable mention in the Maningning Miclat Poetry Prize.

Only one one-act play, Natad kan Pagtiwala sa Pagkamoot by Richard D. Madrilejos of Tabaco City, is cited by the Premio Arejola this year. Madrilejos received an honorable mention for his work.

No entry was proclaimed winner in the essay category.

The finalists for the essay category are: Nata Bukol an Asenso sa Bikol by Filemon Baturiano, Jr. of Naga City, An Kontemporaryong Bicol: Sarong Pagsirip sa Kulturang Bikolnon by Raizsa-Daphne A. Benosa of Naga City and Agyat kan Modernong Panahon sa Kulturang Bikolnon by Fe Peralta of Pili, Camarines Sur.

Chosen from nearly thirty entries from all over Bicol and other parts of the country, the literary works were recognized last September 13 at the St. Vincent de Paul Auditorium of the Holy Rosary Minor Seminary in Naga City

Judges included Prof. Cyril Conde of Ateneo de Naga University, Prof. Jazmin Llana of Aquinas University, and anthologized poet Ben Escoto.

Winners of the top prizes each received P3,500 and a gold medallion.

Categories included poetry (rawitdawit), fiction (osipon), essay (saysay), playwriting (dula), stories for children (osipon na pan-aki), novel (nobela) and the honor of being named Writer of the Year (Parasurat kan Taon).

To honor the 2010 Tercentenary of the Bikol Devotion to the Lady of Penafrancia, the Patroness of Kabikolan, the Premio Arejola opened a special poetry category for high school and elementary students. Joville Andrea P. Foliente of Ragay, Camarines Sur won the special category.

The literary prize is a partnership between the Naga City Junior Chamber of Commerce and Industry and the Arejola Foundation for Social Respondibility.

retrato

photography by Dada Docot, young cultural worker and artist.

Light and Shadow

To read the latest issue, go to my link RETRATO Y RAWITDAWIT.

PREMIO TOMAS AREJOLA

sa aga mimidbidon an mga bagong gusi sa literaturang Bikol sa ikalimang taon kan premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikol, alas tres nin hapon an puon asin ini gigibohon sa Holy Rosary Minor Seminary. Durumog kita, dayon kita sa pagpadangat kan sadiring mga tataramon.

ABDON BALDE JR'S NEWEST BOOK

so, abdon balde jr, a bikolnon, is the country's most prolific novelist and short story writer. watch out for this new book that will surely make a blaze in our literary landscape. oragon!

bagong libro ni ayer

kun siisay interesadong magbakal kan kopya, mag-email sana sako.

HIgh Chair 9

bagong labas.

thanks charity for these gifts

got the anvil edition of realuyo's award winning work. will write a review on this book, soon.



atwood, atwood, atwood, ( repeat it three times, and then listen to the crickets.)

sampung mga daliri

padara kita, surat kita, burulig kita

paminsan-minsan

by eg largoza

Premio Tomas Arejola 2008

Bukas na para sa gabos na Bikolnon. Para sa iba pang detalye, bisitahon an balangibog.com

AN KALAG KAN SATUYANG PANAHON

Nagdakula kita sa takot kan kalag. Idtong mga napupurisaw, idtong mga nagpapahiling na nakaputi, idtong mga nangungulog nin tawo, idtong naghahagad nin hustisya. Nagdakula kita sa takot na an kalag kan satuyang mga padangat mapamati satuya. Maparamdam siring kan nag-mimiskol, siring kan nag buzz sa saimong YM. Nabubuhay kita sa kinaban na an kalag pigtatakotan o idtong kalag na pigsusulo sa impyerno o kaya pigduduyan sa kalangitan mantang an mga angheles nag-aawit sa panahon na daing kasagkoran. (Makatakot man nanggad ini sa mga tawong lalangkagon). Mantang kita nagdadakula, nahihiling ta na an kalag labi pa sa mga bagay na pigtatakotan ta o sa pagtubod na ini susuluon sa kalayo o papamurawayon pag-abot kan panahon. Nahihiling ta na an kalag iyo na ngani idtong kusog na minatulod satuya na atubangan an satuyang mga takot, pagkapurisaw, paghadit. Na an kalag iyo na an determinasyon kan tawo na himoon an saiyang sadiri sa atubang kan mas dakulang reyalidad kan kinaban.An diskurso ngonyan kan kalag bako na sanang pigbabahog kan doktrina kan relihiyon, mas nagkakaigwa nang laman ini sa paagi kan arte asin literatura asin kan mismong kultura arog kan pagtubod sa buhay na masunod na bako man sinublian ta kundi taal nang pigtutubodan kan mga Bikolnon siring kan mga taga-Ehipto.

Sa satuyang tataramon, an kalag masusog ta sa sarong tataramon sa Bisaya na an boot sabihon, ‘kaagan’, (agid man satuyang mga Bikolnon), sarong kaagan siring kan paghiling na an hawak iyo an pinag-eerokan kan kalag asin an kalag iyo an tubig na satuyang pigpapalis sa kaagan tanganing ini magkaigwang kamugtakan, magkaigwa kan saiyang serbi na siya makaagan. Asin an makaagan iyo na igwang pangapotan, panindogan, pangatawanan. Kun kaya, masasabi ta na an tawong dai nang pinapanindogan saro nang gadan, na an tawo minsan naghahangos pa alagad, dai nang pagmawot mabuhay, masasabi tang haros gadan na. Nin huli kaini minabukas kita sa direksyon nin pag-isip na ano man nanggad an mabuhay, ano man nanggad an buhay? Saro daw ining regalo o saro ining disesyon na padagos na atubangon an kinaban sa aro-aldaw niyatong pagkabuhay. Ano an nakakaag sa satuyang hawak bilang mga tawo?

Nagdakula ako sa mga patakot na an aking dai magkakan nin tultol kun banggi, minadulag an kalag tanganing maghanap nin kakanon asin kun ini matakupan kan kaldero, dai na ini makakaluwas asin dai na magigimata an hawak. Siring kaini an sakuyang nadagog kan ako aki pa asin nahiling kong saditon ‘baad an kalag ta nakakalaog ngani ini sa kaldero asin nagkakan pa kan mga tipo (garo dwende). Ano daw an dahilan kan mga pangum-om? An mga osipon mapapadapit sa kalag na ini na nakakabukas nin kaldero asin nagagadan sa laog nin kaldero, saro sa satuyang mga suanoy na patakot na pwedeng hilingon bilang sarong teksto na pwede niyatong pag-adalan. Pwede ining hilingon tanganing pag-adalan an pormulasyon kan takot asin an konsepto kan satuyang kinaban, sa satuyang panan’awan pag-abot sa isyu kan kalag. Alagad, siisay an maadal kan mga bagay na ini, na pigpapasipara kan mga disiplinang orog na tinatawan nin atensyon an kampanya kan global market na gibohon na sanang mga obrero an satuyang mga kaakian, na dai na gayong natatawan nin oportunidad na mag-adal kan saindang arte, kan saindang pilosopiya, kan saindang kultura.

Piguurihan ta an satuyang mga aki, kun dai na sinda tinatawan nin magkakanigong leksyon sa Humanidades, na sa ngonyan biktima nin daing kalag man na pagtukdo arog kan pilosopiyang nakulong na sana sa logic, an teyolohiya na garo bangkay na pigbubuhay kaya salamangka na sana an pagtukdo, na dai man na ini nakagamot sa hararom na paghiling kan eksperinsya nin tawo sa Diyos asin an literatura na dai na nagtatalubo asin nakulong na sa mga canons kaini. Kun kaya, kaipuhan na gayo, na mantang kita nagtutulod kan akademya na gibohon na mga global universities, hilingon ta na ‘baad an satuyang operasyon, yaon sana kita sa kublit asin dai nagsasagom sa kalag na iyo an matulod satuya tanganing padagos na kuguson an buhay. 'Baad an mga pangyayaring ini, saro sana man na pagpasali asin reaksyon kan nangyayari sa luwas asin an pesimistikong disposisyon kan kadaklan satuya pag-abot sa mga orolay mapapadapit sa kultura asin sa banwaan na mismo. An akademya bakong sarong pabrika, sigun sa pangaran na ini an satuyang alma mater, ini man palan an ina kan satuyang mga kalag na dapat na magtulod satuya na padagos na mahiling na an buhay sarong selebrasyon, sarong agi-agi sa kinaban na ini.

magburulig kita

Haloy na an panahon na nagkaigwa kita nin antolohiya nin mga nakasurat sa manlain-lain na Bikol asin ngonyan na kitang nagkakaigwa kaining panahon nin pag-ilolo, marahay na an gabos mag-ambag kan saindang mga rawitdawit sa paagi ki pagsaysay asin pagmukna, paghiling sa satuyang kinaban na Bikol, an satuyang agimadmad na masususog ta man nanggad sa satuyang mga agi-agi.

segunda mano

Winners of 2008 NCCA Writers Prize Bared
Five Filipino writers will be awarded cash to be able to finish their projects in fiction, essay, biography and poetry by the National Commission for Culture and the Arts (NCCA), led by its chairman Dr. Vilma Labrador and executive director Cecile Guidote Alvarez, through its 2007 NCCA Writers’ Prize, one of the country’s top literary awards.

Ed Maranan, Elyrah Loyola Salanga, Telesforo Sungkit, Jr., Kristian Sendon Cordero and Rosario Cruz-Lucero will be honored with a trophy, a certificate and the first tranche of P50,000 each at the awarding ceremony on July 25, 2008, at the lobby of the NCCA Building in Intramuros at 6 p.m.

In the essay in English category, Maranan’s The Country in the Heart: A Writer’s Times and Travels is chosen. He is a veteran fictionist, poet, activist and teacher.

A professor at the University of the Philippines, 28-year-old Elyrah Loyola Salanga wins in the literary biography category. Her project, Alfrredo Navarro Salanga: Sa Mga Pahina at Ibang Salaysay, will tell about his father, the great late writer Alfrredo Navarro Salanga. Elyrah has already won a Carlos Palanca Award for essay in 2006.

In the novel in Cebuano category, the prize goes to Telesforo Sungkit, Jr., who is now based in Laguna but hails from Bukidnon, for his project Mga Gapnod sa Kamad-an.

Kristian S. Cordero wins in the poetry in Bicolano category for his project Segunda Mano. Hailing from Iriga City, Cordero teaches at the Ateneo de Naga University, is author of two collections of poetry and has won several awards including a Palanca Award for short story and the Madrigal-Gonzales Best First Book Award in 2006.

Rosario Cruz-Lucero, prominent writer, critic, professor at the University of the Philippines and Palanca awardee, wins in the short story in English category for her Papa’s Field and Other Stories of the Disappeared.

There are no winners in the drama category in any of the Panay languages.

The winners will be given a grant of P250,000.00 gross each to assist them during the writing stage of the project and will be given in four tranches. The grant is good for one year, after which a manuscript of the writing project will be submitted to the NCCA for possible publication.

The biennial award was spearheaded by National Artist for Literature Virgilio Almario when he was executive director of the NCCA. This is in line with NCCA’s mission to “encourage the continuing development of a pluralistic culture by the people themselves,” will be creating the opportunity to have a direct hand in the development of Filipino literature. With this grant, the NCCA Writers’ Prize, writers will be freed from the demands of their work and shall be able to focus on the writing of the project for one year.

For the awarding ceremony on July 25, Dr. Ricardo de Ungria, commissioner of the Subcommission on the Arts and head of the Committee on Literary Arts, will be the guest speaker. The NCCA is at the 635 General Luna Street, Intramuros, Manila.

from the ncca...

agimadmad, gabos kita magbulig

CONTRIBUTIONS are now accepted for The New Anthology of Poetry in the Bikol Languages. Contributions shall be unpublished poems exploring the theme "Bikolnón na agimadmád (Bikol consciousness)"—memories, experiences, realities, images, and other aspects of being a Bikolano.

Contributions shall be in any of the Bikol languages, with corresponding translations in English. Editors however, shall have the discretion to edit translations. Each contributor may submit one to three entries; and a short bionote.

The anthology will be edited by Kristian S. Cordero, Marne L. Kilates, and Victor Dennis T. Nierva.

Please send your contributions to bikolit@gmail.com.

reading...

Sipat Kultura: Tungo sa Mapagpalayang Pagbabasa, Pag-aaral at Pagtuturo ng Panitikan
ni Rolando B. Tolentino

Sipat Kultura: Tungo sa Mapagpalayang Pagbabasa, Pag-aaral at Pagtuturo ng Panitikan ay pag-asinta sa historikal, panlipunan, at modernong tranformasyon ng panitikang Filipino. Mula epiko hanggang postmodernong panulaan at panitikang diaspora, naglalahad ang libro ng mapanipat na kritikal na perspektiba sa pag-unawa ng panitikan at lipunang Filipino.

Binibigyan-ugnay at relasyon ng libro ang tila hindi magkakaugnay na bagay: ang epikong bayani at OCW (overseas contract worker), panitikang oral at urban legend, romantisismo at himagsikan, diaspora at pighati, at iba pa. Makabuluhang karagdagang babasahin ang libro sa anumang textbuk at akdang pampanitikan para komprehensibong maunawaan ang panitikang Filipino tungo sa malaya at mapagpalayang pagbasa, pagtuturo at pananaliksik. (Gikan sa webpage kan ADMU Press)

Uya an bagong obra...

IMPAIRNESS (In Fairness)

Sa arog mismo kaining panahon
saro o duwa sa parte kan hawak mo
an nagkukudeta, nagpapasaluib saimo.
Cell nagdodota sa saro man na cell.
May mga ugat na masarabod
maputok asin bigla na sanang maluwas
sa dungo an dugo na garo burabod.
Malowbat kana sana. Madedrain an brain.
Tinimbang ka ngunit kulang talaga sa bitamins.
Nagagadan, ginagadan an iba pang organo,
minsan marikas o paluhay-luhay asin pino
arog kan pagkisam-kisam kan kikiam
an pagsapa-sapa kan sapsap o an pagkakan
nin luhay-luhay kan paboritong pabo.
Impairness, an dati ngonyan na kasurog,
kaiwal mo na atyan. May mga buhay sa laog
kan buhay na hawak mo. Nagigiyera,
namumulitika, may rimalaso,
nagkakasararo, nagpapakarelihiyoso—
siring kaiyan an relasyon kan buhok sa bungo,
an puputlan sa dapan, an pasawayon na ingron
sa tabay na pang-maton o sa matris na binabaton,
an gigis sa appendix, an eyebag sa bayag.
Impairness, sabi ngani kayan sa English:
An kidney will fail you.
An stomach will trouble you.
An heart will attack you.
An head and tooth will give you aches.
Your prostate will frustrate you.
Your blood will pressure you.
Sorry talaga sis, ‘as is’ na an psoriasis
lifetime achievement kumbaga
pero iba man ini sa atay na may sirosis
o pinalapa na kan nikotin na baga.
Ta impairness, dai man talaga
na zodiac signs na pigpipili an kanser,
asin makupot na makupot an anuman na virus
dawa ka pa Taurus na nag-agom nin Sagittarius.
Kun naabot mo naman nanggad an saimong edge
naluya na an hawak, minsan ka pa mag-New Age.
Impairness, kita talagang nasa Third World
gabos may TB, black and white man o colored.
Bako man pating totoo na gamot ay laging bago
na kaipuhan pang maggibo sa mga labotoryo
nin helang tanganing mapabakal bulong na naimbento.
An D sa mga ahensya kan gobyerno ta,
‘disease’ an boot sabihon: Disease of Public Works
and Highway, Disease of Education
Disease of Budget and Management,
Disease of Health na iyong nagpapadalagan
kan gabos na sanitary infection
sa tabang kan mga stations of the Red Cross.
Impairness, nagtatao man an presidente
nin Feel-health cards sa gabos na botante,
si buhay pa asin mga gadan na.
Ta impairness, kasabay parati kan ambulansya
an pulis sa pagtapos kan pelikula.
Kinayasan kan manok an surat kan doktor
asin dai nangingirit an nasa pharmacy.
Akoon mo na talaga—impairness,
na kita garo pinabutog na ballon
na luhay-luhay, minakupos. Kaya ranglers,
bagets, infafro, lalaki, babayi, tibo, manash
minsan dakulon kang smartload o cash
sa mga beauty pageants, pinakyaw mo gabos na sash
asin mag-attend ka man nin aro-aldaw na yoga,
mag-gym, magpa-Belo, spa, o magsponsor nin holy mass
impairness, igwa ka talagang hole sa saimong ass.

Kristian Cordero

TWO JOSES

After Jose Rizal's Noli me Tangere, Penguin Classics has released another book by a Filipino writer, this time, it is another Jose.

RUTH ELYNIA MABANGLO IN ATENEO

An Social Scences Department kan
Kolehiyo nin Arte asin Siyensya
sa tabang kan Progressive Organization
of English and Literature Major (POEM)
asin an Kolehiyo kan Edukasyon
mina-imbitar saindo sa sarong hapon
nin rawitdawit asin orolay na gigibohon
sa Lunes, Hulyo 14, 2008 puon
alas kwatro y medya nin hapon sagkod
ala sais nin banggi
sa Arrupe Convention Center
‘KUNG IBIG MO AKONG MAKILALA’
kaibahan si Dr. Ruth Elynia Mabanglo
kan University of Hawaii- Manoa asin
an grupo kan Advanced Filipino Abroad Program
dangan an mga parasurat kan Kabulig-Bikol


Ruth Elynia S. Mabanglo (born March 30, 1949) is a professor at the Center for Southeast Asian Studies at the University of Hawaii at Manoa. She is the coordinator for the Department of Hawaiian and Indo-Pacific languages and literatures as well as the Filipino and Philippine Literature Program. She received a Filipino degree from the University of the East, a Filipino language and literature master's degree from the Philippine Normal College and a doctorate in Filipino from the Manuel L. Quezon University.

She has received numerous awards for her poetry, including (in 1995) the Hall of Fame Award in the Carlos Palanca Memorial Awards for Literature. This award is given only to writers who have already won five first prizes in the contest; Mabanglo had won two first prizes in playwriting and three first prizes in poetry. She was also Makata ng Taon (Poet of the Year) of the Commission on Filipino in 1992. She also won the Philipine Centennial Literary Prize in 1998 for her epic poem Kundiman ng Katipunan: Awit nina Andres at Oryang. Her other literary awards came from the Cultural Center of the Philippines and the Samahang Balagtas (an association of members of the Philippine Senate and the House of Representatives).

She is the author of Mesa Para sa Isa: Mga Tula (A Table for One: Poems) that won the Manila Critics Circle National Book Award in 2003, Daigdig sa Pagitan at Iba Pang Dula (The World Between and Other Plays) both published by University of Santo Tomas Press, Anyaya ng Imperyalista/Invitation of the Imperialist, a bilingual collection of post-colonial poems on the theme of diaspora and feminism published by the University of the Philippines Press. Kung Di Man: Mga Tula ng Pag-ibig, 1970-1992, (If It Isn't So: Poems on Love, 1970-1992) published by Anvil Publishing, Mga Abong Pangarap (Aborted Dreams), a collection of Tagalog plays published by Kalikasan Press, Mga Liham ni Pinay (The Letters of Pinay), a collection of feminist and political poems in Filipino published by De La Salle University Press and Supling: Mga Tula (Offspring/Child: A Collection of Poems), a pre-martial law collection.

DAI KITA NAGSUSURAT SA TUBIG

kua an retrato ni kristian cordero


Saro sa dakulang balaog kan buhay ko bilang sarong hagbayon na parasurat iyo an matawan nin maninigong espasyo sa sarong publikasyon sa amay na panahon. Iba man an pagmati kan mahiling ko si pangaran ko kaidto sa school paper mi asin puon kaidto, minawot ko na mahiling ko na parati an pangaran ko sa babasahon na aram kung binabasa kan sakuyang komunidad, kan sakuyang mga kamidbid. Sa boot ko kaidto, bako na sana sa sarong lapida mahihiling man nanggad an sakuyang pangaran o kaya sa listahan kan mga mariribok na inililista kan kaklase ko na garo pulis na ngonyan.

Pinunan ko sa siring na istorya nin huli ta sa Filipinas, an publikasyon an sarong insentibo, (pakunswelo) na masasabing itinatao sa sarong parasurat, apwera kan mga papremyong nagtatao nin kwarta o kaya an mga pagmidbid kan saiyang nagibohan sa buhay o lifetime achievement awards o kun minsan posthumous pa. Alagad, an mga ini, insentibo sana, dugang sana kun baga. An basahon ika kan mga haraning tawo saimo dakula nang kaogmahan para sa sarong parasurat, minsan dai ka man ngani makakasiguro na masasabotan ka.

An itinao sakuyang katungdan sa kumperensyang ini iyo an magtaram mapapadapit sa publikasyon. Dai ko aram kun ano an boot sabihon kaini kan enot nin huli ta sa ngonyan, nahihiling ko na kadakul naman paagi nin pagbariwas o pagpapahiling kan saimong sinurat. Igwa na kitang mga blogs asin mga websites, may mga libre nang pdf files nin mga libro asin igwa naman mga lokal na dyaryo na nag-aako nin mga sinurat sa Bikol. Sarong bagay na ginagamit na panukol tanganing sabihon na igwa man nanggad na renasimiento sa mga syudad kan Bikol. Mahiwas na an teresa kan pagpublikar kan saimong obra. Haros gabos gayod igwa nang saro-sa-bulanon na publikasyon na nagluluwas asin kun ako hahapoton, an kaipuhan na sana iyo na magkaigwa nin reputasyon an mga nasabing publikasyon. Enot gayod digdi an pagkakaigwa man nin masiring editor asin an pagpapahiwas kan tinutukar mismong mga tema sa mga rawitdawit asin osipon. Ini an sarong lakdang kun gigobohon man nanggad na seryoso an pagsurat arog baga kan mga nasa eskwelahan o akademya.

Alagad, bago an publikasyon, kaipuhan muna an pagsurat, an pagsurat an nangungurog na katungdan kan parasurat asin bako an mabasa siya kan bilog na kinaban, sa pinakahalipot na panahon na siya mismo an matalaan. Marahay an mag-ambisyon, alagad an pandok kan publikasyon, pandok minsan nin negosyo asin daing maraot digdi. Kun baga man, an gabos na bagay pagkatapos kan pagsurat, insentibo na sana. Minsan ngani nagsusurat ka tanganing inegosyo an sinusurat mo, ipabakal, ipa-outsource. Alagad, bilang parasurat, dai ka dapat na gayong nag-iisip na kaini sa ngonyan nin huli ta patag na dalan kan pagpublikar, bako nang gayong masakit dawa siring kan dati, an mga sinusurat siring kan sinusurat ko, dai man gayong pigbabasa kan gabos ta baka dai man nanggad ako naiintindihan. Alagad bako ini an hiling kong kaipuhan na motibasyon kan sarong parasurat. Sabi ko ngani, dugang na pakunswelo an publikasyon. Igwa man mga printers asin publishing house sa Bikol ngonyan, yaon an Goldprint sa pamamayo ni Nilo Aureus, an sakuyang patron, na naglagda kan sakuyang mga aklat pati naman an ki Vic Nierva, asin man an AMS Press digdi sa Naga na nagpublikar ki Boboy Aguay. Igwa man sa Legazpi. Dai man maraot sa sakuya an magself-publish. Si Rizal an nangungurog digding ehemplo. Alagad, mas marahay sa hiling ko an magkaigwa nin dawa duwa sanang university presses sa Bikol na matulod kan mas halangkaw na klaseng publikasyon asin siguro, sarong pusuanon na mahimo nin sarong indepent asin pribadong publishing arm na matulod kan literatura asin Bikolnon na pag-adal. Sa ngonyan, an mga publikasyon kan satuyang mga eskwelahan bako man talagang ‘for reading consumption’ kundi for documentation asin posterity kan arog kaining thesis, artikulo o anupang sinurat na madalas anodon nin baha o kaya sa library malapa.

Alagad sa mga nagmamawot na magsurat asin mailuwas ini sa sarong publikasyon, igwa kitang magkapira nang mga dyaryo, dyornal, e-zine asin iba pa na nag-aako nin mga akdang Bikol. Babangiton ko an Burak: An Dahon nin Pararawit-dawit na pinupublikar sa Ottawa asin sa Albay asin pinapakarhay kan oragon na si Gode Calleja na siya man an kagmukna/kagsadiri kaidtong depuntong Kalikasan Press na iyo an enot na nagpagipaw kan publikasyon sa Filipinas bago an Anvil o minsan an UP Press. Sa Burak, ma-e-surat ka sana kan mga obra mo sa Bikol, o minsan mga tinipon mo baga ngayang ariwaga o patukod, asin ini 99% mahihiling mo sa nasabing publikasyon. Tano ta 99% sana, nin huli ta an kun dai mo nahiling ini sa Burak, dakula an sarong porsyento na dai ini nakaabot ki Manoy Gode o ta madunong nang marahay an kompyuter asin isinalak an saimong padarang obra duman sa Spam, na tambakan nin anunsyong basura asin Viagra. Dai gayong editing na ginigibo si Manoy Gode, minsan ngani mayo talaga, an obheto, iyo na paluwason muna an gabos na pagsurat asin parasurat sa Bikol asin bahala naman gayod an mga iskolar na magpili nin mga samples na pwede nindang gamiton sa pag-adal o sa mga masurunod na antolohiya. An readership kan Burak, gabos na Bikolnon na nagpapadara asin kamidbid ni Manoy Gode sain ka man sa kinaban asin kun dai mo man nanggad papakarhayon an pagsurat, pangaran mo man daa an lilibakon, asin bako man an gurang na tagapakarhay.

Papadarhan ka pa kan kopya. Ini talaga an tunay na gibo apostolado na masasabi sa Bikol ngonyan. Kaya nag-aako man nin donasyon. An Burak sinusurat sa Bikol, mababasa sana kan tataong mag-Bikol o nagmamawot adalan an Bikol asin pinapadara sain man na lugar basta igwang Bikolnon. Ngonyan nakalima nang bugkos nin mga tinipon na Burak asin nagdadakul pa ini. Bako sanang pating mga taga-digdi satuya nakabase an mga kontribyutor kundi minsan sa Yuropa, Estados Unidos asin sa ibang parte kan Asya. Ini an dugang na tabang na dara kan globalisasyon na pinapakinabangan niyato tanganing ituldo an mga dati nang obheto nin pagapauswag nin sadiring tataramon asin kultura.

Igwa man mga publikasyon sa eskwelahan na nag-aako naman nin kontribusyon sa Bikol. May mga dyornals arog kan Pagpukaw kan Departamento nin Pilospiya asin Kamawotan kan Kolehiyo kan Arte asin Siyensya sa Ateneo de Naga University an nag-aako nin mga akademikong papel asin sanaysay na sinurat sa Bikol. Igwa man an Sorosogon Historical Society an Sarabihon na nagpupublikar nin mga akda sa Bikol kan mga taga-duman. Magayon ining padagoson asin papangyarihon sa akademya asin minsan kan mga cultural groups tanganing dagos-dagos nang mabago an panan’awan na dai ta kayang magsurat sa Bikol nin huli ta tikapo an tataramon ta. Makasupog na sa ngonyan kadaklan sa mga babasahon na ini, campus papers man o university-based journals na an Bikol sana iyo an pangaran kan dyornal. Dai ta man nililimitahan an sadiri ta sa Bikol alagad binubuksan ta sana an bagong bintana para sa Bikol sa panahon na nagsasagin-sagin kitang komportable na kita sa iba pang tataramon apwera Bikol.

An pagsurat man sa anuman na tataramon binubuksan na sa anuman na diskurso alagad pinapaorog man giraray an pagpatalubo asin an pag-agyat kan pagsurat sa anuman na tataramon sa Bikol nin huli ta an tunay na pag-asenso sa sarong banwaan, nagkakagamot sa paagi nin odok na paghiling sa kun anong klase kultura asin istorya igwa an mga tawo kan nasabing banwa. Sabi ngani ni Hegel, culture is the substance of the people.

Kun baga man pinipili mong magsurat sa ibang tataramon, dai man akong pag-ulang diyan, dakul man nanggad an publikasyon na pwedeng mag-ako kan saimong obra kun nagsusurat ka sa Ingles o kaya sa Filipino. Alagad dakul man an masasabing ka-kumpentensya mo sa bagay na ini. Kun kaya, mas orog kong inaagyat na sa Bikol ngona kita magsurat sa paagi nin paghanap nin mga daan na materyal, pagbasa asin odok na paghorop-horop kan mga bagay na nakapalibot sa satuyang buhay asin sa banwaan.

Lain pa kaini, suportahan ta sa paagi nin pagbasa asin pagkampanya an mga sinurat na kan satuyang mga awtor sa Bikol asin kan Bikol. Dai ta kaipuhan paglabanon an mga tataramon, kaipuhan ta sanang maging mga surugoon kaini, surugoon na andam na magsurat bako sa tubig kundi sa papel, sa atubangan kan satuyang kompyuter. Ini kaipuhan tang ipanuga asin gibohon na maotob. An pagsurat sa Bikol, sarong desisyon na ginibo ko bako nin huli ta igwang karibay na publikasyon, nagsusurat ako sa Bikol nin huli ta, ini an tataramon na buwelo akong gamiton, ini an sakuyang kublit, ini an sakuyang puso.

Sa Italya nin huli ta bawal an magtinda sa mga istasyon kan tren, may mga magkapira daang taong sigeng libot-libot asin sigeng mga pangalagkalag, garo may mga hinahanap. Dara-dara kaini an sarong durudakulang maleta, asin kun ika magauman na Filipino man, madulok ini saimo asin pasikretong masabi saimo: Balut ( sa pinakahilom na boses). Sa enot makangirit an istoryang ini, alagad ini an kapangyarihan asin kaluyahan kan dila, an pung’aw sa sadiring pagkakan asin an katalingkasan na kun yaon kan sa saimong banwaan, pwede kang magkurahaw nin balut sagkod na tumanog an saimong burubagtingan, sagkod na mapukawan an mga bagong nagdurog.

Marahay daw magsurat ngonyan sa Bikol? An simbag iyo, dai ka muna mapurisaw sa mga tamang pagbaybay, sa kun anong Bikol an tama asin sala, sa kun anong tema. Alagad, dai mo pagsarhan an sadiri mo sa pagbasa kan mga yaon nang obra ta ini an saro sa pinakadakulang tabang na maitatao mo sa sadiri mong nagmamawot magin parasurat. Sinasabing kita-kita man sana. Buot sabihon an parasurat iyo man sana an nabasa kan kapwa niya parasurat o an mga may interes sana an nabasa man nanggad, komunidad ini, asin tanganing masuportahan an publikasyon, gibohon tang sarong impeksyon, epidemya an pagbasa kan mga obrang Bikol.

Magpuon kita sa mga kaakian gayod, Magsurat kita nin mga osipon na pan-aki. Punan ta an dakitaramon kan mga klasikong akda sagkod na magbaha kita nin mga babasahon. Dakulang kapital ini asin mayong nagsusugal digdi, alagad saro ining tubuanan na dai pa nakukutkutan. Sa pagbukas kan publikasyon, maluwas naman siyempre an isyu kan katanosan nin pagsasadiri o kapirayt, an plagiarism asin kadakul pang iba na may koneksyon sa parasurat asin sa saiyang obra. An pagbukas nin bintana, nag-aako nin dakul na bulanit nin liwanag.

Dakula sa paghiling ko na an publikasyon niyato, an mga obra niyato masusuportahan kan mga OFW na Bikolnon asin idtong mga Bikol Associations ngonyan na nakabase sa luwas kan satuyang rehiyon. Sinda na yaon sa luwas an nahihiling kong igwang dakulang maitatabang sa pagpapatalubo asin minsan sa pagbariwas na mismo kan mga libro asin iba pang publikasyon. An susuraton niyatong mga proyekto na matao nin odok na paghiling sa saindang mga agi-agi sarong magiging masulong na babasahon. Ini an mga bagong epiko o an katipak kan epiko kan Ibalon na nakasentro baga sa paghanap nin espasyo, pakikipaglaban sa mga kaiwal na minaraot sa kadagaan. Sa paagi kan pagsurat kan mga naratibong ini, kan mga osipon na ini, magkakaigwa kita nin mga bagong termino, bagong paghiling, pusog na mga pisog na satuyang iaalmasi tanganing magtambo an bagong Bikol.

Kaidto, sinasabi ko na kaipuhan tang magsurat sa Bikol o magtukdo kan mga akdang Bikol nin huli ta ini an tataramon kan satuyang mga pangiturogan. Ngonyan, bako sana palan ini an tataramon kan satuyang mga pangiturogan, ini pa an tataramon na minapukaw satuya sa pinakahararom, pinakananok na pagturog.

Binubuksan ta ngonyan an kadakul na posibilidad sa pagsurat Bikol asin an publikasyon saro nang demokratikong patag. Nasa saimo an pagpili parati. Boot sabihon ko kaini, mas dakul na kitang paagi nin pagpaluwas kan satuyang mga obra, an kaipuhan ta na sana iyo na magpuon na kita, nin pagbasa, nin pagsurat asin dai dapat kita magsurat sa tubig.

BAGONG PAUKOD

DAING PAYO, MAY MGA IKOG, HALANGKAW AN SWELDO
Kristian S. Cordero

Ini an bagong paukod sa akademya ta ngunyan. An pagkakaigwa ta nin dakul na mga titulado alagad siisay sana man an masasabi tang padagos na nagtutulod asin nagtutukdo. Siisay an mga nagpapadagos tanganing maghimo nin mga pag-adal bako sana si paurutro-utro nang mga tema na an katuyohan iyo an makakua nin mga titulado alagad mayo man sa boot, mayo man kapadagusan na pag-adal. Sa hiling ko ngani, ini an kadaklan na kinakamugtakan kan satuyang mga administrador, sa pribado man na institusyon o an an mga nasa publikong ahensya na kaipuhan na magpupo sa pulitiko, maki-alyado sa mga kongresman, tanganing makua an mga pwesto. An lenggwahe kan akademya, lenggwahe kan kaputikan, kun minsan. Na ini garo sadiring pag-kagaw, balidasyon kan saindang mga ranggo. Kun kaya, sabi ngani kaidto, kadakul tang doktor sa Filipinas, alagad dai ta mabulong an kanser kan satuyang banwaan. Ano an klase nin pagkadoktor na sinasabi digdi? Anong mga doktor an igwa kita? Ako bilang paratukdo naglalaom na mahihimo ko man an mga proyekto ko asin pag-adal ko bilang parte kan akademyang ini, alagad dai man gayod nangangaipuhan an mga titulong ini tanganing dai ko maisurat an mga simtomas na ini. Sa sakuyang eksperinsya, bako man maraot mismo an padagos na pag-adal, ako mismo nagmamawot asin may mga kabisto na tunay talagang aapodon na mga doktor sa saindang kanya-kanyang mga disiplina.

Sa satuya baga yaon si Dr. Danilo Gerona para sa kasaysayan kan Bikol na saro sa masasabing institusyon na kan Bikolnon na pag-adal. Dakul pa an arog ni Dr. Gerona na mga toninong sanang mga naghihiro, mga Bikolnon na padagos na nagiging ehemplo, pagiromdom kan sarong henerasyon na may motibasyon pa nin pagiging sarong tawo, sarong Filipino. Sa panahon ta ngonyan, ano pa man an motibasyon kan mga aki, apwera sa saindang sadiri asin pamilya? Anong mag kinaban an saindang nahihiling?

Siring man, an pag-adal kan sarong iskolar saro sanang pandok, saro sanang pagbukas nin magkapirang pintuan. Nangangahulugan na bukas an a’ngat sa mga estudyante asin mga paratukdo mismo na maglaog sa disiplina kan nasabing historyador, intelektwal, iskolar. Siring man kaiyan an pangangaipuhan kan mga parasurat, kritiko asin paratukdo, kaipuhan nin mga bagong dugo tanganing padagos na buhayon an hawak, an sistema nin mga pag-adal sa satuya. Ini man an pangapodan sa gabos na nag-aadal asin nasa akademya. Dawa ngani makusog na motibasyon an pagdugang kan sweldo, dai man kaipuhan gayod na ini na an maging anino o kalag kan gabos na ekspwerso na itinatao sa pagtrabaho.

Sa hiling ko man, orog na digdi sa satuya sa Bikol, dai kaipuhan na itao na garo tolo piso an mga tituladong ini na garo gabos na kita magigimata na an sarong kalye puros na mga doktor. Kun kaya garo an akademya nagiging pabrika na nin mga doktorado na hihilingon an mga estudyante na garo mga pasyente asin an delikado kaini, iyo na hilingon an mga estudyante na garo mga raot na payo, o blangkong payo na kaipuhan sanang hipnoan o bahugon nin mga impormasyon asin teksto gikan sa libro asin bakong mga tawo na kaipuhan magin katuod, magin kaibahan sa pagbaklay nin pag-adal. Kaya nangangaipuhan kita nin dakul na mga iskolar, nin dakul na mga para-adal asin bako sanang mga estudyante na idudugang ta sa lehiyon kan mga nag-aadal nin mga pang-abroad na kurso. Kaipuhan tang balansehon o mas paorogon an mga kurso sa siyensya asin arte na mahiro sa lokal na kapalibutan. Alagad yaon parati an makadisganar na sitwasyon, dai ini natatawan prayoridad, dai ini pigtatawan nin marahay na pinansyal na insentibo apwera sa kun ano an makakahuthot sa mga natural resources niyato arog kan mga minahan na papadalaganon pa kan mga foreign companies. Ano ta dai kita mismo an maghimo nin kompanya? An hapot na ini kaipuhan simbagon mismo kan akademya na ngonyan pabrika na sana nin mga puturong obrero, mga sacrificial lambs ta, mga OFW ta na sa kapagalan asin sakripisyo sa ibang nasyon, nagbabahog sana man sa mga nawalat, naghihimo nin daing pakilabot na mga middle class.

Nagtutubod pa man giraray ako na oras na magkigwang pagbabago sa akademya puon samga adminstrador asin mga paratukdo asin minsan sa mga estudyante mismo an siring na mga istorya dai na mangyayari: Nadangog ko an sarong osipon kaidto sa sakuyang banwa na igwa daang ina na may darang aking naghehelang asin hinanap an doktor (sa medisina) sa harong tanganing maghagad nin tabang bulungon an saiyang dara-darang omboy. Kan an nakabukas an agom na babayi na saro man palan na doktor (nin pilosopiya!) naghapot pa ini sa ina kun siisay daang hinahanap kaining doktor sa harong ta duwa daa sindang doktor. Nasa ngangaan niya an inang may dara aking naghehelang alagad siring kaini pa an sinapong hapot. Ano an pigpapahayag kan istoryang ini kundi an pagtao nin atensyon sa mga titulo, sa mga ikog kan pangaran alagad dai nang mga payo. Asin ano an pwedeng maglaog na imahe ta kaini kundi sarong makangirhat na klase nin hayop na ngonyan nakatukaw sa saiyang aircon na opisina, nagpipirma nin kadakul na mga dokumento asin naghahalat kan saiyang halangkaw na sweldo.

san buenaventura, retrato ni kristian cordero

Gikan sa Sarong Libro nin Buhay sa Monasteryo
ni Rainier Maria Rilke


Ika, Kagurangnan, na nabubuhay sa ibong na harong—

Kun may panahon, na sa laog kan halawig na banggi,
ika sakuyang pinupurisaw kan sakuyang sunod-sunod na pagpamati—
ini ta: Bihira kong madangog na ika naghahangos.
Aram ko na nagsosolo-solo ka sa laog kan kwartong iyan.
Kun ika mapaha, mayong makua asin madara saimo
nin sarong baso nin tubig.
Naghahalat akong nagdadangog, parati. Ika, magpamati!
Yaon sana ako digdi.

Asin siring kaini, an pader sa satuyang pag-ultanan
manipison. Alagad ano ta dai ini kayang rumpagon
kan hibi nin siisay man satong duwa? Madalion ining
marurumpag,

dai ngani ini matanog.


I,6

********
pinupunan ko ngonyan an sraong bagong proyekto, mga dakitaramon kan mga rawitdawit kan Aleman na parasurat na si Rilke. Sarong panibagong kabtang ini sa buhay ko bilang nagmamawot na magin sarong parasurat sa Bikol.

OFW ASIN LITERATURA

BAGONG EPIKO

Sa huring sinurat ko, sinabi ko an dakulang pangangaipuhan na magkaigwa kita nin mga obra na nagsasaysay kan eksperinsya kan satuyang mga OFW asin mas orog ining marahay kun sa kanya-kanya tataramon ta ini isusurat. Igwang dakulang elemento an paghali sa sadiring banwa na pwedeng magtao nin panibagong paghiling sa mga magkapirang bagay na satuyang pigpipinsar mapapadapit sa satuyang sadiri, sa banwaan asin sa kinaban mismo. Sa hiling ko, an mga OFW mismo niyato kaipuhan na matawan nin suporta para sa pagsaysay kan saindang mga istorya. Ining diasporang ini, an saro sa pinakaharom na bubon na pwede niyatong makuahan nin maisusurat, o iba pang porma nin sining. Nagiromdoman ko an sarong Hudyo na nagtao nin abiso sa saiyang mga kapwa Hudyo kan panahon kan giyera, na suraton gabos, suraton gabos tanganing padagos na maromdoman. Ini man sa hiling ko an kaipuhan niyato ngonyan tanganing matawan kita nin tunay na lawog kan eksperinsya kan satuyang mga OFW orog na baga idtong mga nagbibiyahe sa dagat, an satuyang mga seaman, an satuyang mga domestic helpers, asin kadakul pang mag Filipino na ngonyan iyo an nagigibo kan bagong epikong Filipino. Dai man sinda gabos matatawan nin pagkakataon na magsurat, alagad sa hiling ko, ini an pwedeng gibohon kan mga parasurat niyato ngonyan o kan mga tawong nagmamawot na magsurat.

An taga-Camaligan na si Estelito Jacob, igwang mag rawitdawit mapapadapit sa sarong Japayuki. Asin minsan an iba pang parasurat arog ni Ruth Mabanglo asin ngonyan si Ariel Agcaoili na nagtutulod sa orog na pagpapararom kan pagsabot kan kulturang Amianan. Asin sa hiling ko, nagbabago naman an eksperinsya kan satuyang mga OFW kisa sa eksperinsya ninda kaidto. Aram ta na mas dakul pa man giraray na makumundong istorya, alagad igwang mga istorya man nin OFW na mapatubod satuya kan taal na boot kan tawo, kan paglaom. Bako saro sanang pandok nin trahedya an naratibo kan mga OFW. Pugaon an materyal tanganing sa katapusan matawan kita kaini nin bisyon asin adal na man sa kun paano ta ilulugar an satuyang sadir asin banwaan sa kinaban na ini.

Sa sakuya, muhon man an mga sinurat na tungkol sa mga OFW nin huli ta yaon digdi mahihiling ta an naratibo kan saindang agi-agi. Dai ta ini kaipuhang lingawan alagad igwa pang ibang pandok an istorya. An Ani, an literary journal kan Cultural Center of the Philippines, nagpaluwas naman nin magkapirang isyu na igwa kan tema kan Diaspora asin kan mga agi-agi kan satuyang mga OFW na dai ta naman ngani mahahali an pirang imahe nin dahas na saindang sinasapo na sa paglihis kan panahon, ‘baad nakahimo na kita nin immune system para sa siring na eksperinsya. Classic na an imahe kan pang-aabuso, kan mga trahedya sa pamilya arog baga kan istorya ni Flor Contemplacion o an nagsurat ki Kuya Eddie sa kantang ‘Napakasakit, Kuya Eddie’. Alagad, sa proseso kan globalisasyon, an pandok kan OFW asin kan mga pamilya kan OFW nagbabago naman siring na nagbabago naman an moda nin telekomunikasyon asin minsan mismo an internal na sitwasyon kan mga nasyon na dinudumanan kan satuyang mga OFW.

An siring na paagi nin pagsurat mapapadapit sa eksperinsya sa luwas kan sadiring banwa, igwa na nin halabaon na tradisyon arog baga an jazz music asin poetry sa Amerika na nagpuon sa mga oripon na hali sa Aprika. Kun sain mahihiling, mamati, madadangog ta an pag-agaha, an ludok kan saindang mga pamibi, kan tataramon, sagkod na an mga itum magkigwa na nin pusog na paghiling sa sadiri bilang sarong komunidad nin tawo asin mahihiling na dakula an tabang kan sining sa pagbilog kaini. Ini man gayod an namamatian kan mga expatriates asin iba pang kahimanwa tan a yaon s aluwas, an elemento kan pung’aw an nagtutulod sainda tanganing darahon an satuyang tradisyon duman arog kan Penafrancia.

Sa ngonyan, dakulaon an nangyayari pagtalubo sa literatura sa Filipinas asin nahihiling ko ini. May mga paghadit, may mga dominanteng pwersa pa man giraray na nagtutulod nin pagbilog o pag-canonize kan literatura na nakabase sana sa Manila, alagad makusog an pagtuulod, an pwersa na nagtutulod sa kanya-kanyang parasurat na magbalik sa saindang sadiring tataramon, siring na arog kaiyan an nangyayari sa satuya digdi sa Bikol, na aram kong haloy naman nangyayari, alagad ngonyan sana naghimo nin makusog na pagpabisto, pagrokyaw kan pagkayaon. Asin nahihiling ko na dakula an katungdan asin maitatabang mismo kan mga kahimanwa tang yaon sa ibang nasyon. Sa ngonyan igwang mga Bikol Associations sa manlain-lain na parte kan kinaban, kun ini an satuyang maagyat na suportahan an nangyayaring pagtalubo, pagdakula asin an panibagong interes na nangyayari sa Bikol, dakulang tabang an maitatao ninda asin sa hiling ko ini man an muya nindang ihiras sa saindang mga aki, sa sunod na henerasyon na minsan sa marikas na dalagan kan buhay, muya pa man giraray na magpuli asin magsabot kan pinaghalian kan saindang mga apoon asin magurang. Dai ko pigmiminos an tabang kan mga yaon digdi, an suporta kan satuyang mga parabasa asin mga paratulod, alagad, sa hiling ko, dakula an maitatabang kan mga tawong nasa luwas kan Filipinas, sinda na nagtratarabaho na duman, an saro sa pwedeng magtabang satuya, ta an saindang kapung’awan, an saindang mga kamawotan, an saindang agi-agi, padagos na mabalik sa tataramon, sa kulturang Bikolnon kun sain sinda naghali. Pwedeng sinda mismo an saro sa mga tawo mapabisto kan mga obrang Bikol sa iba pang tawo sa kinaban. Totoo, an parasurat asin an mga OFW, asin an ibang kahimanwa niyato na duman piniling mag-erok, pwedeng magtinarabangan sa kadakul na paagi, sa pagsurat asin pagbalangibog kan bagong epiko.

Retrato Y rawitdawit

'Ano ngani idtong apod sa arog kaining relasyon?', retrato ni Kristian Cordero


PEREGRINO SA CAMBODIA


Kun nakadigdi kuta si Pablo Neruda,
dai siya maagagha kun tano pigtatago
kan mga kahoy an saindang mga ugat
na digdi iyong nakakupot sa templong midbid na
sa pangaran na Tom Raider, an pelikula ni Angelina.
Masuruka kuta gayod si Sarte sagkod na mapano
kan saiyang suka an kinaban nin huli ta digdi
an ugat kan kahoy mas dakula, mas buhay
kisa sa mga sanga. Daing mga bunga
alagad mati an sustansya na nag-aagi
sa saindang pusog na lawas.
Bako lamang duwang pandok ni Janus an yaon—
Digdi, apat na pandok an yaon sa Bayon,
magkatarangod, nakahiling sa gabos na direksyon
asin an pakangirit kan mahib’og na ngabil, mas masikreto,
mas misteryoso pa sa Mona Lisa ni Da Vinci.
Kun an pararawit-dawit na si Rilke nakaigdi asin nahiling
ining mga purutol, tiripak-tipak na Buddha na nakatukaw
sa naga, an pitong payong halas nin kadunongan:
Ano na daw an sasabihon niya sa gurang na hawak ni Apollo,
hahagadon niya pa daw an pagbago nin buhay?

Ngonyan, ako an yaon digdi, parasurat, paratukdo gikan Bikol,
duman sa rehiyon na an pangaran kan bagyo, litanya
asin kan bulkan na dai dapat pangaranan, kan tabios asin butanding,
nagpauran, nagpasaldang sinansan, sinakat an mga gapo,
hiniling, naglaog sa mga templo na nag-oosip
kan mga panahon nin paggaba asin pagtudok,
nin giyera asin katoninongan kan daan na emperyo.
Sa tahaw kan rinibong turista, kan mga retratista
pinili kong maging peregrino, kaolayon an mga aking paratinda
nin kun ano-ano asin magdangog sa kansyon kan mga putol
an bitis, kirit an mata, sa dai kumpleto an mga murong nagtutugtog
sa lambang pag-agi mi palaog sa saindang mga templo.
Sinda an mga bagong angkor, naghahangos, buhay, nakikilaban
sa manlain-lain na pandok nin kapagtiosan asin pagkaoripon
sinda na an mga magurang, tugang, katuod asin apoon
yaon sa museo kan tinaraytay na manlain-lain na bomba asin bungo.

KASAYSAYAN


Makinig:
Sa dulo ay nagbabanta
ang isang bantas
na tinatawag na tuldok,
ang simula ng bawat kalansay
ng titik at guhit na siya ring pagtapos,
ng lahat—isang tahimik na unos,
bolang itim, mga bituin na pinagtatagpi-tagpi
ng ating mga alamat at paniniwala
na umaayon sa guhit ng ating mga palad
isang patak ng dilim na bumabalot
sa buong uniberso at buong puso ko
itong iaalay para sa’yo



Ganito.

muni-muni

Angkor Wat, ni Kristian Cordero

ANG DAAN NG MAKATA


Hindi na bago ang karanasan ng pagtula para sa atin. Natuto tayong magmakata simula ng mapansin natin ang pinakamarubdob na emosyon, ng kagandahan ng sarili o kaya ng iba. Gusto kong isiping vice-versa ang prosesong ito, ang sarili patungo sa kapwa, at ang kapwa patungo sa sarili. Sa simula, naroon ang hiwaga, ang mga munting himala kung paano may mga tao at mga bagay na pumupukaw at ninanakaw ang ating atensyon, ang ating palagay, ang ating pagkatao tungo sa maraming kaisahan. Mabuti na lamang na nang dumating ang ganitong uri ng kalagayan at ‘kaligayahan’, sabihin na natin, ng ating mga puso, o kaya ng ating mga isip ay naroon ang mga salita, ang salitang itinuro sa atin, ng ating mga magulang, ng panahon, ng pagkakataon, ang baul at bukal ng bokabularyo, na humimok sa atin na kasabay ng paglilinaw sa nararamdaman, naroon din tayo, naghahanap ng mga salitang maaaring magbigkis, maaaring tumipon sa ating emosyon, sa ating sarili, sa ating binubuong kaganapan.

Ngunit, habang natututo tayo ng mga salita, nakalimutan o nakakalimutan natin ang karanasan ng unang tibok ng damdamin. Dumami nga ang ating mga salita, ngunit unti-unti naman tayong nailayo sa hiwaga ng ating pakiramdam. Dumami nga ang alam nating wika, ngunit naging tahimik na rin, na parang isang naka-mute na palabas ang ating mga panaginip. Nawalan ng bisa ang salita. Natapos ang ating karanasan sa pagiging makata, sa mga linyang, ‘Ako’y tutula, mahabang, mahaba, ako’y uupo tapos na po.’

O kaya’y naging ordinaryo na lamang ang mga salita, sa dami ng alam nating salita, na hindi na nito taglay ang dating hiwaga na tinalian ng mga talinhaga. Lumalim ang makata, samantalang nalunod ang kanyang mga kasama. Nalunod sa mga salitang inaakalang sapat na, huminto sa pagtibok, lumagay sa tahimik, hininto ang mga pagtatanong, nagmemorize ng mga dasal. Isang malaking pagkakamali para sa akin na isipin na ang salita ay mga titik lamang, higit sa titik, ang salita ay maaring maging tahimik na tapik sa balikat, ang salita ay maaaring isang sulyap ng mata, pakikipagkamay sa isang estranghero sa isang estasyon, isang yakap, isang yapak—payak, ang salita ay maaaring isang Diyos.

Maaaring corny, ngunit sa tingin ko, lahat ng korning bagay sa mundo, kapag tinitigan, ay nanunuot sa laman at tumatagos sa buto. Kung sisilipin natin ang ilang pahina ng kasaysayan ng ispiritwalidad ng tao, marami sa mga banal ang sumulat, umusal ng kanilang mga tula na ngayon ay ginawa ng dasal, ginawang opisyal. O baka lahat naman ng malalim na dasal ay masasabi ngang tula, sapagkat nagtatalik, nagkakasama, ang mga kataga sa pinakamalalim na pagmamahal, pagnanais na landasin ang daan patungo sa ‘Iba’ na maaaring ang Diyos o ang kapwa, ang mga ka-puwang natin. Ngunit marahas ang danas ng dasal, masalimuot ang daan patungo sa ‘iba’. At ito ang isa sa mga karanasan kong ninais kong itala sa isang tula:




Panalangin
Pasintabi kay Rilke
Kristian S. Cordero

Kung nagdadasal ako
mistula akong kandilang
sinisindihan at pilit na
pinapatayo sa isang patag na bato.
Aaminin kong nakakadama ako
ng kakaibang yabang sa pagdarasal,
‘yong pakiramdam na parang iba
rin akong makipag-usap sa Diyos
at iba rin ang pakikipag-usap niya sa akin—
Nararamdaman ko ang kaligayahan na dala
ng magkasabay na paniniwala at pagdududa.
Kung minsan, nagdadasal akong parang
nakikipag-usap lamang ako sa sarili,
na mistulang isang kandila na patuloy
na nagliliyab, dahan-dahan, na nagmumuni-muni
sa harapan ng Panginoon hanggang sa ang patag
na bato, ang mitsa, ang apoy, ang hangin,
ang Diyos ay mapag-isa sa akin
at iniiwanan akong hindi ko kilala ang sarili,
kung ano nga ba ako—
kung baliw, nalantang talbos, kalapati
o hindi tapos na tula.

***

Bago pa man maging semento o lilok na kahoy o stained glasses ang mga taong katulad nina Teresa of Avila, Francisco de Asis, Julia ng Norwich, Francisco Javier o maging si Juan Pablo II ay mga makata muna sila. ‘ Naaakit ako sa’yong pag-ibig/ Kaya’t mahal kita kahit walang langit.’ Sa mga katagang ito ng Heswitang si Francisco, una kong naramdaman kung ano ang pinakadakilang kayang gawin ng isang Kristiyano. Hindi niya kinakailangang maging martir at isiping ang kapalit ng pagsakit ay langit, sapagkat, ‘ ani ni Teresa ng Avila, ‘Diyos lamang ay sapat na’ at ang ganitong disposisyon marahil na ipinakita nila sa kanilang berso, ang humihimok para sa isang tulad ni Francisco de Asis na tawaging kapatid ang kamatayan, ang araw, ang buwan, maging ang ipis, at kay Julia ng Norwich, ang lahat ay magtatapos nang maayos na sinang-ayonan naman ng makatang si : si Gerald Monley Hopkins, na nagsabing ‘ the world is charged with the grandeur of God’, ang Diyos na sinabihan ng Anglikanong si John Donne sa isa sa kanyang soneto, na bugbugin mo ang puso ko, Santisima Trinidad, sapagkat hindi ako magiging malaya, kung hindi mo ako gapusin, at hindi ako magiging dalisay, kung hindi mo ako gahasain. Hindi lamang dito nagtatapos ang listahan ng mga ganitong mga makata at makatha. At ngayon magtatangka kami na sa pamamagitan ng retreat na ito ay muli nating balikan ang karanasan ng pagkatha, sa tulong ng Dakilang Maylika, sapagkat, ang Salita ay nasa atin.

Ilan sa mga tula na naisulat ng mga hinahangaan kong makata katulad nina Rio Alma, Cirilo Bautista, Eduardo Calasanz, Albert Alejo, Rebecca Anonuevo, Rofel Brion, Benilda Santos, Marne Kilates, Mike Bigornia, Jose Garcia Villa at Eric Gamalinda ay maaaring kakitaan natin ng panibagong sulyap ng pag-asa, ng relasyon natin, ng kalagayan natin sa loob at labas ng mga munting samahang ating binubuo at bumubuo sa atin, ng pakikitungo natin sa Diyos, ng mga pag-asa na ating nililikom na parang isang kandilang nasa gitna ng isang unos, at layunin na sana’y sa pamamagitan nito ay maisabi, maisulat, maisigaw, maipakita rin natin ang mga salita, ang mga dasal, ang mga tula na matagal nang nasa dulo ng ating mga dila.

Narito ang isang tula na muling nagpapaalala sa akin ng ilang kataga sa Eklesiastiko. Isa itong huling tula ng makatang si Mike Bigornia, isa itong paghimok na sa pagpasok natin sa araw na ito, sana’y may matuklasan tayong hiwaga na nagmumula sa ating mga kaluluwa:

PANAHON
Mike Bigornia

May panahon ang lahat
Gaya ng iyong minsang pagbalik
sa daigdig ng lumang retrato at himig.
Walang batas sa pagrerepaso ng titik
Lumulutang sa bawat nota at bagting.
At sa daigdig na yao’y
makakarinig ka ng isang tinig
na malambing tulad ng gunita
upang akayin kang muling maging bata.

Magwiwika itong, “hulihin ako.”
Gayong di lahat ay kanyang tinatawag.
Pambihira ang may gayong pagkakataon.

Ikaw na may iba nang estado:
may responsibilidad, may posisyon
Maaaring may hibalang pilak sa noo
at doble-bistang obligasyon.

Subalit may panahon ang lahat.

Binalikan ko ngayon ang gayon ding daigdig
at nasumpungan ko’y bagong kahulugan
ng awit, ng tibok, at maging ng salitang pag-ibig.

-----
Bukal ng Tipan, Taytay, Rizal

TRADUTORRE TRADITORE

Malapit sa dingding ng isang bahay

Malapit sa isang dingding ng isang bahay
na pininturahan na parang isang bato,
nasilayan ko ng maraming pagkakataon ang Diyos.

Ang isang gabing walang tulog na nagpapasakit ng ulo ng iba
ay nagbibigay sa akin ng mga bulaklak
namumukadkad itong taglay ang kanilang kagandahan.

At siya na nawalan ng bait na parang aso
ay muling matatagpuan bilang isang tao
muling ibabalik sa kanyang tirahan.

Hindi ang pag-ibig ang huling silid:
may iba pang kasunod ito,
sa isang walang katapusang daan.

-Yehuda Amichai, Hudyo

SAGRADONG ORAS
Rainier Maria Rilke, Aleman

Ang sinumang nanangis ngayon sa mundo
at nanangis ng walang dahilan sa mundo
ay nanangis sa akin.

Ang sinumang tumatawa ngayon sa mundo
at tumatawa ng walang dahilan sa mundo
ay tumatawa sa akin.

Ang sinumang naglalagalag sa mundo
at naglalagalag ng walang dahilan sa mundo
ay patungo sa akin.

Ang sinumang namamatay sa mundo
at namamatay ng walang dahilan sa mundo
ay nakatingin sa akin.

ISTORYA KAN GAPO

Nagtataram an mga gapo, nagkukururahaw pa ngani, siring sa mga lanob na kan satuyang mga daan na edipisyo na padagos na pigrurumpag kan mga tawo asin man kan mga elemento kan panahon. Sa satuya, magapo an satuyang mga dalan, magapo an satuyang banwaan, magapo an satuyang bagas pa ngani ta sa tinampo ta pa ngani ini pigbibiklad. Magapo an satuyang banwaan na yaon sa pamitisan ki mga nagtuturog na bulkan, mga bukid na yaon sa gayad kan satuyang paghiling. Sa literatura, an imahe kan gapo, ginamit na sa kadakul na bagay. Puon sa marahay na lumang kasuratan, pasiring sa bagong tipan, mahihiling an gapo bilang solidong armas, siring na an mga apoon niyato kan panahon bago an Kristo naggamit ki mga bagay na himo sa gapo.
An gapo an enot na materyal kan tawo. Minsan ngani ngonyan minagamit pa man kita nin mga gapo tanganing halion an satuyang ugsong, linigan an hawak. An Kristo mismo pinatindog an saiyang simbahan sa Gapo, sa matagas an buot na tawong si cephas na inapod niyang Pedro na naging generic name kan kadaklan satuya, sunod sa o bago an Juan. Sa satuyang baul nin kadunongan, yaon an mga ariwaga, arog baga kan an tawong mabunga, piggagapo. Sarong paghiling kan imahe kan gapo bilang armas tanganing mangkulog nin kapwa na nag-aasenso, nin kapwang nagsasakat sa lado o kamugtakan sa buhay. An gapo an gamit kan mga mahuri, kan mga maimon. An siring na imahe kan gapo bilang armas kan tawong mauri katakod man kan imahe kan tawong matagas an puso siring o kisa sa gapo. Dai ko aram kun an mga banwaan niyato na may pangaran na ngonyan na Bato sa Camarines Sur asin Bato sa Catanduanes, nginaran man sa gapo. Dawa ngani iba man an sayod kan Bato sa islang probinsya. Yaon man siyempre an sinasabing “Bato-bato sa langit, an tamaan dai madagit' na konekatado man sa suanoy na osipon kun pano nahimo an kinaban sa giyera kan langit asin dagat na naglaban kan saiyang darakulang alon, mantang an langit nagtapok ki mga gapo na angin mga isla. Kun siisay an nadaog, dai ko aram? Na sa hiling ko ngani, bako man an isyu kan nasabing osipon, kundi iyo na an kinaban, an daga bilang saro sanang aksidente o kaya an elemento kan 'dahas' sa pagmukna, sa paglalang. Na sa iriwal, sa giyera may nahihimo, may minasup'ay na panibagong kamugtakan.
Kun hihilingon an mga detalye kan satuyang edipisyo, nasa mga gapong pinatindog kita nakatindog. An toninong na gapo na sinabing pigsisikad-sikadan niyato alagad, sa huri iyo man sana an itatakop sa satuyang pantyong o sa satuyang lolobnga. Marmol, kun sain isusurat an satuyang pangaran. Napapalibutan kita nin gapo alagad, orog na ining mga darakulang gapo na hali sa bulkan, na hali sa satuyang mga bukid. Makawili-wiling ispion asin makangirhat naman, na an bulkan na nagraraot kan satuyang mga harong, iyo man sana an parehong bulkan na minatao satuya nin pinaka-importanteng materyal sa pagpatindog kan satuyang mga ilumloman, kan satuyang mga pailihan.
Kun sasansanon ta man giraray talaga an mga gapo, makakamati kita nin pagsalingoy, pagpahiling, nin huli ta para sako, igwang istorya an mga gapo siring kan satuyang mga apoon na pinapabayaan ta na sanang maglihis na garo baga mga naparang anino. Alagad, an istoryang ini dai niyato nadadangog, dai niyato pigmamakulgan nin huli sa ribok na hinihimo niyato sa pagtibak, paggiling kan mga gapong ini. Metaporikal asin literal man an pakaintindi mo kan sinabi kong ini, desisyonan mo na sana.

Sa satuya, igwa pang mga gapo na nagtataram alagad dai niyato pigdadangog, mga daan na simbahan na piggaraba nin huli sa ambisyon kan kura na magkaigwa nin proyekto na ipagbubutog-butog sa obispong igwa man nin edifice complex, mga daan na kudal kan daan na panahon, mga gurang na edipisyo na sa ambisyon kan mga pulitiko tanganing magkaigwang dealings sa mga contractor, kaipuhan nin paggaraba o kaya sistematiko na sanang pagpabaya o pagbaya. Kun dadangogon asin pagmamakulgan ta kuta an mga edipisyong ini, an mga gibo sa gapong ini, nahihiling ko na igwa pidaso sa satuyang pagkatawo bilang indibidwal asin sarong banwaan, an mahihipnoan.
Sinasabi, dai daa kita naggamit kan gapo tanganing isurat, ikurit ta an satuyang mga istorya, dai ta kinalabos an satuyang mga osipon sa satuyang mga gapo, na arog baga kan ibang kultura, nin huli ta baka an satuyang mga apoon, haloy na nagtubod sa balaog kan tataramon, sa binino kan oralidad, sa pagpapasa-pasa kan istorya sa tawo sa tawo asin biglang uminabot an kolonyalismo na hiningowang raoton an satuyang daan na panahon tanganing magmukna kan saindang negosasyon asin proyekto. Kaidto an gapo nagin na sanang mga toninong na lanob, malipot, harayo sa satuya. Alagad, dai digdi natatapos an relasyon kan tawo sa gapo, kan saiyang gamit, siring na dinaog ni David si Goliath sa paagi nin sadit na gapo, arog man kaini ipinapahiling si Darna na naghahalon kan saiyang agimat na gapo tanganing giraray na magtaram, giraray na iligtas an banwaan sa kamot kan mga maraot an boot.
Alagad haloy pa an pagbalik kan gapo sa satuyang agimad-mad, aagi-agihan ta sana, papasipara, rurumpagon kan satuyang mga lideres, tanganing itulod an sadiring mga interes. Asin kakalburuhon, pipinturahan, tataraytayon sa satuyang tinampo, gigibohon na makolor tanganing itago an tunay na kamugtakan kaining padangat na banwaan, magapong kinaban.