PENAFRANCIA LECTURE

INA ASIN MUSA:
Pirang tala mapapadapit sa Birhen kan Peñafrancia bilang Metapora
Kristian S. Cordero



1. Sa papel na ini mawot kong magtao nin magkapirang paghurop-hurop asin itutuga ko na preliminary an ginigibo kong pag-adal sa temang ini na gusto kong tukaron sa duwang direksyon.Enot, kun paano ko inaatubang an sarong teksto o an gawi nin sakuyang pagbasa asin panduwa an ‘ako’ bilang parasurat nin mga rawitdawit. Sa panduwang direksyon dai ko maiibitaran an pagsalaysay mismo kan proseso kan sakuyang pagsurat (creative process). Ini bilang paghiras ko naman, pagpasir’ip sa saindo sa sakuyang kinaban. An mga bagay na sasabihon ko saro sanang paghimasi, pagsapugay kan lulutuon na bagas o sabihon ta nang matanom sana ako nin mga almasi o masabwag nin mga bagong binhi tanganing igwa kitang pagorolay-olayan, tanganing igwa pang magsunod na mga diskurso sa maarabot na aldaw mapapadapit sa.mga bagay na sasabihon ko. Sa papel man na ini mawot kong ipahiling kun pano ginagamit kan mga parasurat an imahe kan birhen nin Peñafrancia bilang metapora o kun paano isinasateksto an simbolismo kan imahen kan birhen. Kun hihilingon, para sa tropikong lugar arog kan Bikol, an gubing ni Ina bakong a’ngay siring na si Rizal nakasul-ot parati nin overcoat, magsaldang, mag-uran man,itum man o kalburong puti an pintura kan istatwa kan bayani . Kun nagigibohan ta an Santo Nino na gubingan nin panlain-lain bombero, pulis, palaboy, doktor asin iba pa, an imahe ni Ina dayaday na minamantenar an siring na tabas kan manto, an disenyo, dawa ngani nagbago-bago naman an kolor kaini. Minsan dakul naman an kopya o replica kan imahen, pareho sana ini kan hitsura na sa enot na hiling pwede mo ining mamaluan na manta ray, garo sarong UFO. Alagad bako para sa satuyang mga Katolikong Bikolnon ta si Ina an satuyang patrona, reyna, parasurog, pararanga minsan na magluwas pa siya sa iba’ ibang hitsura.

2. An tema mapapadapit sa Peñafrancia bakong pasil na gibohon orog na sa konteksto kan Katolikong Bikol kun sain hinahangos niyato an relihiyon apwera sa buga kan bulkan asin mga motorsiklo na nagpakuriyat na sa satuyang rona, apwera sa nagkakalagang gata na igwang ba’ngot na balaw asin lada, apwera sa hangaw kan satuyang mga pulitiko. Asin nuarin kita Katolikong-katoliko kundi kada Setyembre, an bulan kan Peñafrancia. ‘Roman Catholic Naga! A city of parades and procession, of estampitas and barajas, of Pharisees and publicans, of faith and superstitions, of daily communicants and chismosas, of beatas and mahjonngeras, of saints and sinners.’ (Nagueños, Carlos Ojeda Aureus) Aram ko na igwang mga taong bako pang andam sa manlain-lain na pagbasa, manlain-lain na direksyon sa paghiling kan birhen asin an debosyon kan tawo sa saiya. Mawot kang papel na ini na hilingon an magkapirang akda sa satuyang literatura kun paano hinihiling asin ipinapahiling an imahe kan birhen sa pagsurat na hinihiling ko bilang gawi nin pagbilog nin Bikolnon na agimadmad (Bikol consciousness, kun baga igwa man kaiyan), na sigun ngani sa sinabi ni Filomeno Aguilar na an satuyang ‘regional identity’ nahimo asin napakusog sana kan 1924 kan kinoronahan asin minimidbid kan Santa Sede sa Roma an birhen kan Naga bilang birhen kan bilog na Kabikolan. An siring na dakulang pangyayari sa istorya kan satuyang rona, bagay na sinuportahan asin angay man sa programang ‘benevolent assimilation’ kan mga Amerikano na sinuportahan an eskima nin pagbaranga-banga satuya sa manlain-lain na rehiyon tanganing maibitaran an pagmukna nin nagkukusog na nasyonalismo na nakabasi sa rebolusyon kan 1896. Dai ko papalawigon an diskursong iyan mapapadapit sa kasaysayan dawa ngani masasabi kong hiningowa ko man na maghanap nin iba pang materyal na pwedeng makatabang sa pagsurat kan papel na ini. Kun kaya kaluyahan na masasabi na an pira sa sakuyang dokumentong ipapahiling sa saindo nakabasi sana sa pirang materyal na pinasubli sakuya ni Fabiana Arejola hali sa saiyang personal na koleksyon arog kan. Alagad aram ko na dakul pa akong materyal na kaipuhan hanapon tanganing orog na mapararom an sakuyang paghiling sa temang ini. Kun hihilingon, pira o saro pa sana man an nakaluwas sa kuweba ni Platon sa satuya kun hihilingon an satuyang kasaysayan sa Bikol. Alagad bako ining balakid na makakapauntok sa sakuya nin huli ta an kadaklan sa tekstong satuyang aagihan asin babasahon gikan sa panahon nin ikaduwang renasimiento kan literaturang Bikol asin iba pang magkapirang sinurat bago an nasabing panahon arog kan sinurat ni Luis Dato asin Antonio Manaog pati naman an mga nobena sa birhen na sinurat ni Florecio Yllana sa Inggles kan 1940 asin an Bikol kan 1945 tiyempo de giyera asin man an pagsasalaysay ni Apolonio Santo Tomas kan istorya kan debosyon sa paagi nin sarong espesyal na publikasyon na niluwas kasu pagputong kan korona sa birhen kan 1924. May magkapira man na rawitdawit asin osipon na sinurat kan mga kontemporanyong parasurat arog ninda H. Francisco V. Peñones Jr., Estelito Jacob, na parehong nanggana kan magtaong papremyo an lokal na gobyerno kan Naga para sa pinakamarahay na mga rawitdawit para ki Ina kan 1999, babasahon man an sarong tula ni Rizaldy Manrique asin man papasadahan ko an mga sinurat ninda Leonor Dy Liacco pati na si J. Antonio Carpio. Kadaklan sa mga tekstong binasa ko para sa papel na ini sinurat nin mga Bikolnon minsan dai man nakasurat sa anuman na Bikol. Si Datu midbid sa saiyang mga sinurat sa Inggles pati naman an mga poesiya na sinurat kan gurang na Carpio. (Kun hihilingon an mga libro ni Carpio, Carlos Aureus asin Dy-Liacco igwa kan imahe ni Ina sa saindang mga takop ibali ta naman an coffee-table book na Ina and the Bikol People asin an librong Ina ni Jose Fernando Obias.) An mga osipon man ni Aureus nakasurat sa Inggles asin para sa papel na ini, tatawan tang pokus an saiyang osipon na ‘Typhoon’. Apwera kaini, sisiripon ta man an nobela ni Alvin Yapan, an ‘Sa Sandali Ng Mga Mata’ kun paano ginamit ni Yapan an detalye kan birhen sa saiyang premyadong nobela. Igwa man na sinurat si Rolando Tolentino na sarong critical essay mapapadapit sa kultura nin pagsalat kun sain an eksperinsya niya sa Traslacion an naging saro sa spectacle asin an konsiyerto kan South Border. Minsan parehong nakabasi sa Manila, si Yapan namundag asin nagdakula sa Pili mantang si Tolentino man nag-istar sa Camarines Norte.

3. Ibabaing ko an papel na ini na garo baga luhay-luhay na paghali kan mga mahibhib’og na patos ni Ina, an saiyang manto, an koronang tinubog, an manipis na platang nakapatos, tanganing odok tang mahiling an babayi, an ina na kapot asin kulkol an saiyang aki. An gawing ini nin paghuba bako tanganing pagbasangbasangon arog baga kan ginibo kan sarong Traslacion na ginamit man na pasugmadan sa osipon ni Aureus na sabihon na an siring na gawi, sarong paglupig, paglugos sa birhen na ibinaing sa nangyayari diskriminasyon asin pangingisog laban sa kababaihan asin sa kapalibutan. Kun babasahon an osipon ni Aureus na may titulong ‘Typhoon’ na iyo an pangaran kan sentral na karakter na babayi asin an saiyang naging relasyon ki Padre Itos, magigiromdoman na bago an bagyong Reming, nag-abot muna si Rosing sa satuyang rona na siring kaperwisyo man an dinara sa satuyang banwaan. Alagad, sa mga arog niyatong may hayakpit na memorya, na an pagrumdom sagkod sana sa pinakahuring makusog na bagyo, marahay na detalye ining ginamit ni Aureus (an pagpangaran tanganing mapagpatong-patong an mga detalye kan Bikol, kan bagyo, kan debosyon ki Ina asin an isyu kan pang-aabuso kababaihan asin kapalibutan: ‘ I could not understand why she kept talking about the trees and how we have denuded our forest then shift the topic to her hair as if the tree and her hair were one and the same thing.’ (Aureus). Bako sana sa literatura an nasabing pagbasa, minsan sa ibang disiplina nin pag-adal arog kan sosyolohiya, minaluwas an anggolong an debosyon sa Bikol sarong malain na pagpahiling kan kausmakan asin pambabatos kan kalalakihan laban sa kababaihan na tinitipon an gabos na katauhan sa imahe kan alang-alang na birhen. An siring na pagbasa dai inuuyunan kan simbahan asin an gabos inaako o kaipuhan akoon na sana nin huli sa tradisyon. Kun kaya, an bagay na ini lalong nagpapakusog na an simbahan sarong institusyon nin patriarkiya. Dai maiibitaran man nanggad an siring na paghiling arog kan pagsabing male chauvinism sana man an selebrasyon, asin mahihiling an siring na tema sa osipon ni Aureus. Makangalas man nanggad na kita an pigtutukoy na ‘rape capital kan Pilipinas’ minsan kita man an saro sa pinakamidbid bilang ‘el pueblo amante Maria.’ Sarong nagiromdoman kong istorya na angay sa paghiling kong ihiras na man sa pagtiripon na ini an sarong pangyayari. Ini sabi-sabi sana man, asin nin huli ta nagtutubod ako na minsan an ‘sabi-sabi’ pwedeng magin sarong teksto siring na may kusog man an suba asin pwede ining tukaron sa mga arog kaining pagtiripon. Sarong pagkakataon kan nahubaan (o hinubaan) an birhen, sarong kardinal an nagtugal na gubingan giraray an birhen pag-abot kaini sa katedral. Alagad sa isip kan arsobispo, dai na pag-gubingan ta muya niya ipahiling an ginibo kan banwaan, kan mga boyador sa saindang ina. Alagad, nagpaliwanag an kardinal na nin huli ta siya Bikolano, yaon siya sa posisyon na an siring na pangyayari, dai na maiibitaran. Tradisyon an paliwanag kan kardinal mantang baguhon, ipahiling an sala sa tradisyon, an sabi kan arsobispo. Ano man an kinatapusan kan orolay, mahihiling ta na minsan an duwang lideres kan simbahan, igwa man daing pagkainuyonan sa kun pano hihilingon an debosyon sa birhen.

4. Kun matatandaan an enot na imprenta na dinara sa Naga bago matapos an ikaduwang pulong siglo ni Mariano Perfecto ipinangaran niya sa birhen kan Peñafrancia. Siring na may mga aki kitang binonyagan asin ipinangaran na sa titulo kan birhen kun namundag sa semana kan saiyang kapiyestahan. Alagad an siring na pagpangaran bako sanang limitado sa relihiyosong pagpapakahulugan kaini kundi sa madaling matandaan kaidto pa sagkod ngonyan an Peñafrancia bilang pangaran nin sarong establisemento, negosyo asin pribadong pagrorogaring. Minsan ngonyan, igwa kitang bus company na dinadara an pangaran kan birhen, sarong billboard sa paglaog kan Panganiban na imbes na artista o modelo an gamiton, tinawan nin highlight an imahe kan Ina sa tahaw kan mga payo nin tawo, sarong eksena nin Traslacion. Asin ini nin huli ta an Peñafrancia, an sinasabing pinakadakulang Marian Feast, ini man an nagiging sentro o spectacle kada Setyembre, an sagradong panahon sa Naga asin sa mga tawong pighihiling an Naga bilang mas sentro kisa sa Legazpi. Bako sana man ining digdi sa Naga, an Nazareno, an Santo Nino sa Visayas, mga relihiyosong imahe na ipinaparada na bilang turismo, bilang mga simbolo nin pagtiripon, pagkaburugkos sa sarong aldaw o pirang semana nin kaogmahan na sigun ngani ki Octavio Paz, the fiesta is like a funereal asin bako ining harayo sa satuyang eksperinsya. An Peñafrancia sarong relic kun paano hihilingon an pagultanan kan komersalisasyon asin relihiyon.

Puon kan panahon na magkaigwa na nin imprenta sa Naga, nasuportahan man kaini an mga publikasyon. Kun dati kinakaipuhan pang magduman sa Manila, an imprenta na dara ni Perfecto nagbukas nin panibagong kabtang tanganing pakusugon an publikasyon na nakasentro sa temang relihiyoso na iyo man sana an sinusportahan kan simbahan, an dominanteng institusyon kan panahon. Nagpadagos-dagos an siring na panahon nin pagburak nin mga babasahon na may bendisyon kan simbahan sagkod 1960. Kun tugotan man an ibang babasahon na mailuwas, ini yaon sa himno kan romantisismo, kan Moro-Moro asin iba pang palabas kun piyesta. An mga relihiyosong babasahon na nakasurat sa Bikol kan siring na panahon an saro sa limitadong paagi kun pano igwa pa kan siring na tataramon na Bikol-Naga na iyo man an lenggwaheng ginagamit kan kadaklan na parokya. Minsan masasabi tang halangkawon an ‘Spanish content’ orog na kan Bikol-Naga na iyo man an ecclesiastical center kan Bikol. Ini an rason kun tano an nagiging direksyon tanganing Bikolon an sarong bagay iyo na patanugon Kastila an sarong Inggles na tataramon. Kun siring kun igwa man nagin ‘biktima’ kan kolonisasyon ini an tataramon kan mga yaon sa lugar na ini, orog na pati ngonyan na naghaharalo naman an iba pang klase nin Bikol. Kun kaya, may mga nagtutubod na an Bikol na tunay, ano man an pagsabot kan tunay, iyo an tataramon sa mga loblob na lugar kan Camaligan, Canaman, Magarao, asin iba pang banwaan sa Bay Area.

5. Nin huli ta makusog an impluwensya kan Katolisismo sa satuya, bako nang makangalas na an mga nobena sa mga santo asin santa an sarong paagi tanganing an saro makanuod kan inaakong Bikol, nin huli ta ini Bikol kan poderosong simbahan. Aminado ako asin si Peñones na parehong taga-Iriga na an sakuyang Bikol iyo an Bikol kan Katolikong Bikol nin huli ta mga nobena an samuyang enot na binasa. Kan ako nagtungtong sa seminaryo, tanganing magpadi, nagdakula si pagmati ko kan nagpuon na akong magtaram kan ibang Bikol na ngonyan pigsusurat ko naman minsan may nagsasabing an Bikol ko, bakong purong Bikol na sakuya man na inaako nin huli ta ano man baya an puro sa panahon na ini? Kun hihilingon, mas pasil pa para sa mga taga-Rinconada an magtaram sa Tagalog na inaapod man na Filipino na tinutukdo sa eskwelahan asin pinapasikat man kan telebisyon asin kulturang popular kaibahan na an Inggles. An diskurso mapapadapit sa tataramon dai maisusuhay sa kolonyalismong eksperinsya niyato. Kaibahan sa isyu kan tataramon an literatura na siyang nagiging lunadan kan tataramon, sa pagpahiwas asin pagpalakop kan nagtataram asin man kan tataramon mismo. Sa kasong ini, manlain-lain na an punto de bista an mahihiling arog baga kan post-kolanyalismong diskurso na nagtatao nin pagriparo bako sana sa kolonyal na eksperinsya kundi nagsisiyasat man sa kamugtakan pagkatapos kan nangyari kolonisasyon na dai man natatapos sa paagi nin tuldok o garadanan. Sigun sa librong ‘Postcolonialism and Filipino Poetics’ ni J. Neil Garcia, sinabi niya na: ‘ Postcolonialism represents a form of reflection on the postcolonial situation—a situation of “agony” between the colonizer and the colonized; between the paradoxical, agonistic effects of the power of the subjects even as it subjectivates, that oppresses even as it opens up spaces or possibilities of resistance. “Postcolonial” is a term that points to the complexities and ambiguities of historical experience which has certainly varied from colony to colony and from people to people, but which emerged from the same, singular fact of colonization.’ Sa istruktura kan postkolonyalismo, binanggit ni Garcia na dai man ini nangangahulugan nin kapangganahan asin bako man ining istriktong mobyemento minsan dakul sa mga nagtutulod kan siring na ‘ismo’ bilang saro man na lehitimong pagbasa kan satuyang eksperinsya asin man kan kamugtakan kan banwaan. Imbes, kinakaipuhan kan siring na lente nin paghiling na orog na mahiling an kamugtakan kan dating mga sinakop/nasakop sa lindong kan bagong porma nin kolonyalismo. Arog baga kan satuyang eksperinsya na padagos pa man na nabibitik kan konsepto kan ‘luwas’ bilang lehitimong pagpapatunay kan pagkayaon, kan kaiyuhan kan ‘laog’. Sa kadaklan bagang suanoy, na piguusip satuya kun ano an pinaghalian kan pangaran kan sarong lugar, mahihiling na tulos an dai pagkasinabotan kan duwang istranghero. Sa usipon, parating magkakanupungan an ‘katutubo’ o taal sa dayo. Mahapot an dayo kun ano an pangaran kan lugar asin nin huli sa balakid kan tataramon, sasaboton asin maboot man na sisimbagon an kahapotan sa pagpinsar na an hinahapot iyo kun ano an yaon sa saimo arog baga kun ano an sukbit mo o kaya kun ano an dara-dara mo? Sa puon pa sana malinaw na dai nang pagkasinabotan asin ini orog na mahihiling sa eksperinsya kan kolonisasyon. An dayo an maadal kan tataramon kan taal mantang an taal man mahingowa na mabuksan an kinaban kan dayo sa paagi kan paggamit, pag-adal kan tataramon. Nin huli kaini masasabi ta man nanggad na talaga sa kapinuan iyo na an tataramon. (In the beginning is the word.) Kun an mga Kastila nag-adal kan satuyang tataramon asin ipinangalad na prutas an saindang tataramon, iba naman an nagin estilo kan Amerikano na pigduldulan satuya an saindang tataramon bilang satuya. Kun igwang limpia de sangre an mga taga-Espanya, ginibo kitang Little Brown Brother kan mga Kano. An mga historikal na detalye, an pira sa mga bagay na sa hiling ko orog pa niyatong kaipuhan na pag-adalan siring na pig-aadalan niyato an dalagan kan satuyang literatura na pwedeng magtao nin alternatibong pagsaysay kan satuyang panahon.

6. Sa diskurso kan postkolonyalismo, dai man pighuhukoman an kolonyalismo bilang gibong maraot o sala. Dai man kaini pigpapadakula an panahon bago umabot an kolonyalismo bilang ideyal asin inaagyat an gabos sa pagbalik sa orihinal na kamugtakan. Imbes, tinatawan sana kaini nin bagong pana’awan an magkapirang bagay na pinadrinohan kan kolonyalismo tanganing an siring na poder, an siring na pag-isip, padagos na paluyapon, padagos na pangatamanon kan mga nasa poder tanganing dai sanang ribok na garo baga an boot sabihon kan katoninongan iyo an paga-ataman sa status quo. Sa papel na ini hihilingon ko an imahe kan Peñafrancia bilang ina asin musa kan mga parasurat kaidto asin ngonyan. Paano ipinapahayag o ipinahayag sa mga obra kan satuyang mga parasurat an postkolonyal na kondisyon? Ano an nagbabagong pagkasabot sa konsepto kan ‘musa’ na sarong himo kan pansulnopan na kaisipan? Igwa man daw kita kan siring na pagkasabot o sa halawig na panahon inako ta naman ining parte kan satuyang agimadmad nin huli ta an ‘musa’ yaon sa gabos na kultura, nagbabago sana an pagpangaran, nagbabago sana an imahe? An musa na nag-aako nin pandok asin lawas nin babayi pareho man na daw sa sinasabing daemonia kan mga Griyego o ini an duwende na sigun ki Lorca iyo an kusog na nagtatanyog asin bakong anghel o musa an nagtutulod sa disipulos kan arte na maghimo, maglalang kan saiyang obra? Para ki Lorca, ‘The Muse dictates and, in certain cases, prompts. There is relatively little she can do, for she keeps aloof and is so full of lassitude (I have seen her twice) that I myself have had to put half a heart of marble in her. The Poets of the Muse hear voices and do not know where they come from; but surely they are from the Muse, who encourages and at times devours them entirely. Such, for example, was the case of Apollinaire, that great poet ravaged by the horrible Muse with whom the divinely angelic Rousseau painted him. The Muse arouses the intellect, bearing landscapes of columns and the false taste of laurel; but intellect is oftentimes the foe of poetry because it imitates too much, it elevates the poet to a throne of acute angles and makes him forget that in time the ants can devour him, too, or that a great arsenical locust can fall on his head, against which the Muses who live inside monocles or the lukewarm lacquer roses of insignificant salons, are helpless.’ Ano man an imahe na kuahon kan pwersang ini asin ano man an pagkakaiba kan mga apod sainda, makusog an pagtubod ko na digdi mahihiling na kaipuhan kan disipulos kan arte na magkaigwa nin pang-agyat, kaipuhan niya nin kitkilat, kaipuhan niya nin kusog na matanyog kan saiyang sadiri, kaipuhan niya na maghali paluwas sa sadiri niya tanganing mahilingan nin bagong liwanag an mga ordinaryo asin gwardyadong teritoryo. Kaipuhan niyang baliktadon an saiyang gubing tanganing makabalik giraray sa kinamugtakan asin makahali sa paon kan mga engkanto. Mahapot kita, kaipuhan daw an inspirasyon sa pagsurat? Kaipuhan dawn in tawong matulod saimo sa pagsurat kan mga berso? Sa Romantisismong paghiling, sasabihon na iyo an simbag sa mga hapot na ini nin huli ta kaipuhan na igwang pag-dusayan, an musa na arog ki Francesco Goya na susunudon dawa an musa sa pagkatao ni Ines Bilbatua nabua na, nin huli ta an musa an mahirong daraga sa kadlagan, an ada, an diwata, an babaying nagliliwanag na bakong harayong ibaing man sa birhen kan mga Cimarrones na kun iisipon iyo man an bersyon kan Maria niyato. Kun igwang Mariang Makiling an mga Tagalog, asin Maria Sinukuan an mga Kapampangan an Bikol igwa man Maria asin ini an Maria kan Israel, kan Kristiyanismo. Bako ini sa bukid nakaistar arog ni Makiling asin Sinukuan kundi sa Romano Katolikong Basilika. Alagad matatandaan, na an mga Cimarrones iyo si mga tawong nakaistar man sa bulod, sa may dapan kan Bukid Isarog na iyo an naghagad nin patrona nin huli gayod ta nawara bigla an saindang diwata, an saindang ada sa paglaog kan kolonisasyon. Iba man an paghiling kan konsepto kan inspiration sa parasurat na Wislawa Symborzska na para sa saiya, bako nin huli ta may inspirasyon an parasurat kaya ini nagsusurat, bako nin huli ta igwang kinakamotan (beloved, kalimitan imahe kan babayi) kun tano ta an parasurat (lover, kalimitan imahe kan lalaki) naghihimo nin mga himno nin pagkamoot, pagrokyaw sa kagayonan, sigun sa babaying parasurat kan Poland, an inspirasyon bako sana man sa totoo para sa mga disipulos kan arte. An inspirasyon yaon man sa mga drayber asin parapapadyak na nagkakayod, sa parasira na mahigos asin mahigot na inaapon an saiyang pukot sa kahiwasan kan dagat. Pwede man daw na an kapwa lalaki magin musa o aakoon ta sana an klasikong imahe kan musa bilang babayi? Pwede man daw na sarong lalaki an magin inspirasyon sa pagsurat o dapat parating si Dante para ki Beatrice, si Balagtas ki Selya? O ‘baad an simbag sa kun ano o siisay an inspirasyon ko sa pagsurat kaya sanang simbagon kan pagsabing ‘dai ko aram.’

7. Sa mga naenot na obrang niluwas puon kan orog na magkusog na an debosyon sa Ina, mahihiling an gabos na akdang sinurat nakatuon sa imahe kan birhen bilang relihiyosong simbolo, bilang sarong relic. Musa daw an paghiling sa imahe o Ina na kaipuhan na pamibian, arangan? Kun mahihiling an mga tekstong naisurat sa bulawan na panahon kan Katolisismo sa Bikol limitado sana sa gosos asin mga rawitdawit na nasa tono nin pagpamibi na garo baga pig-iilusyonan an birhen tanganing itao an mga diyosnon na balaog. Kun hihilingon ngani an teyolohikal na aspekto kan pagtubod ki Maria sa Kabikolan, may sarong bersyon nin milagro, an Birhen kan Angustia na ngonyan nasa retablo kan parokya sa Nabua na si Maria an nagsugong, nagsagang kan pagbaak, pagtuga kan bulkan sa Iriga na pinagboboot kan saiyang aki. Ibang klase nin mediation an ginibo digdi ni Maria na minaluwas na iyo nang nagligtas sa labing kaangotan kan saiyang aking diyos sa banwaan. Sinurog kan ina an banwaan alagad sa huring parte kan usipon minaluwas an pagsaralak kan mga rakdag, kan mga manlain-lain na detalye na iyo an dai maiibitaran sa kulturang pataram (oral culture), na lalong minadakula an dating sadit, nagiging kalangkaw na kan niyog, nagtuga na an gabos na bulkan sa Filipinas asin iba pang detalye, puon sa halas na nagbabantay, naglalabang bitis kan istatwa na nakua matapos an pagtuga. Makangalas na minsan may parokya na sa nasabing parte kan Iriga asin minimidbid kan simbahan an popular na debosyon kada Enero 4 (an aldaw kasu pagtuga asin pakakua kan imahen) na dai man sinusuportahan kan mga historyador bilang tamang detalye, mayo man na ginigibong dikreto an lokal na simbahan sa debosyon na ini sa birhen. Sa ibang rona kan Bikol, igwa pa man na imahen kan birhen na sa hiling ko ngani mga marginalized Marian devotions (arog kan Salvacion sa Tiwi na iyo man an provincial patroness kan Albay o an Lourdes sa Iriga kun sain ginigibo an pinakadakulang Tinagba), nin huli kan kadakulaan kan debosyon sa Peñafrancia. Ini nin huli ta an Naga asin an Peñafrancia nailugar na sa mapa kan satuyang kolonisadong agimadmad. Alagad dai man ‘nagmini-mini-mayni mo’ an mga Kastila sa pagpili kan Naga bilang magin sentro asin istaran na mismo kan birhen sa paglihis kan panahon, sinusuportahan ini kan pag-adal ni Danilo Gerona na igwa nang komunidad nin mga tawo sa parteng ini kan kinaban kasu pag-abot kan mga Kastila. Sa pag-adal ngani baga ni Gerona, binanggit niya na Naga konektado sa halas kan mga taga-India asin bakong gikan sa kahoy na narra kun sain an kabilutan kan mga dayo an naging lehitimong pangaran na kan lugar na inapod man na heart of Bikol asin an maogmang lugar. An kapangyarihan nin pagpangaran an dominanteng tema sa istorya kan satuyang kolonisasyon na minsan baga ngaya an Iriga hali man sa tataramon na ‘y raga’ (where there is land) kun sain an mga dayo an naggiya kan eksodus kan mga tawo paluwas sa hababang lugar kan Nabua na parating pigbabaha sagkod ngonyan minsan ngani an Iriga iyo naman asin tibaad mabaak naman talaga an bukid nin huli sa pagtupag kan daga ta mayo nang mga kahoy asin malala an quarry. Sa istoryang ini nin pinaghalian kan pangaran na Iriga mahihiling an imahe nin tagapagligtas kan mga dayo na iyo an namuno sa eksodus na ginibo kan mga tawo na gikan sa Nabua. Alagad iba man an pagtubod ni Peñones sa bagay na ini, an sabi niya konektado an Naga na halas sa Irago na halas man. Para ki Peñones, sa halas na an apod Irago hali an pangaran na Iriga asin magigiromdoman man nanggad na si Oryol, an babaying halas sa epiko sinasabing nagtatago sa bukid kan Asog kun sain iyo an pinakasentro kan relihiyon bago uminabot an mga dayo. Bako daw na si Oryol an dating parasurog kan mga Cimarrones? Si Oryol na pigpahangos giraray ni Yapan sa saiyang nobela bilang an bolang maitum kan satuyang mga mata, si Oryol na dai kayang daugon ni Handyong na kaipuhan sanang makipag-ulian kan tawo sa halas, sa pwersa, na iyo an kapalibutan. Si Oryol man gayod si Rosing kan osipon ni Aureus na inabuso kan banwaan, na binabanog kan saiyang agom alagad malipot na inako kan institusyonal na simbahan na igwa pa man rakdag kan suanoy na katukdoan na an hawak sa demonyo. Si Oryol an daragang magayon, an dai kayang daugon kan tawo. Alagad, nadaog an imahe ni Oryol, nagin siyang demonyo siring na an halas naging demonyo man sa Hudiyo-kristiyanong tradisyon, nagin demonyo sa kapangganahan ni Yahweh laban ki Baal. Alagad hilingon ta an mga bas relief, an mga templo sa India, an halas iyo an kadunongan, an halas iyo an tabang sa oma kan pesteng mga kino. Kun si Oryol an dating patrona kan mga taal, nadaog daw siya kan imahe kan Peñafrancia siring sa natitimhakan ni Maria an halas na nakapurupot sa kinaban o siring sa saiyang kapangyarihan, naghimo sana si Oryol nin panibagong pandok sa katuhan kan birhen? Ano an kahulugan kan halas na nagbabantay sa retablo kan birhen? Ano an kahulugan kan sabi-sabi na kun gusto mong mahiling an kagayonan kan Mayon, dapat magduman ka muna sa sangktwaryo ni Ina? Ano an bulkan asin si Ina saro sana? Asin kun si Oryol an simbolo kan kapalibutan, ano an ginigibo niyato sa kapalibutan? Sa istorya ni Aureus matatawan kita nin imahe kan balos kan kapalibutan, o kun ano an epekto kan mga gibo kan tawo laban sa kapalibutan na pinataram niya sa persona ni Rosing- na iyo man an birhen- na iyo man an kapalibutan: ‘ I did not quite understand where she was going, for she kept mentioning the word Traslacion. It did not make sense to me. In fact, none of the things she told me that last night made sense to me. For example, when I asked her if she was coming back, she said yes, but in another form. I asked her what she meant by that, and she answered by talking abouth deaths, strong winds, floods, famine, epedemic. I started to worry about her mental health, especially when she kept describing ripped-off roofs, drownings, brown-outs, stranded passengers.’ An isog ni Oryol, iyo an isog kan bulkan, an rapado kan bagyo, na garo baga kita kun nagboboya ki Ina. An haros parong asupre, sungaw kan hawak asin an hiro kan kawaran sa sentro kan boya. ‘Nature is both energy and struggle.’ Kun si Oryol konektado sa imahe kan birhen, an mga pamibi, gosos, rawitdawit na binabanggit niyato, mga pag-arang tanganing kita tabangan, tawan nin ranga. Ano pa an pinakamakusog na imahe kan kadiyosnan kundi an kapalibutan? Na sa enot na pakahiling kan tawo kan saiyang kapalibutan, sinamba niya ini. Idolatry to nature is man’s first sin not disobedience. Sigun sa Heswitang parasurat: ‘ The world is charged with the grandeur of God.’ Asin an kapalibutan na ini, an kinaban na ini ‘where the cultivation of souls is only possible (Gamalinda), minahiro sa imahe kan paglalang, pagwasak, pag-almasi, pagbago, kagadanan, kapinunan. An tawo minadulok sa imahe kan diyosnon na kapalibutan, hilinga an sarong rawitdawit ni Antonio M. Manaog na nagluwas sa Kalendaryong Bikol kan 1950 kun sain bakong pwersa kan kapalibutan an saiyang hinahagad tabang kundi an paglaog kan modernisasyon na para sa daan na kinaban, tumang, asin balakid sa pagtalubo: ‘An ‘modernong lakaw mga bagong sirang,/Panong karigsokan asin kalangkawan;/Mayo nang pagmidbid, gibong kagalangan/ Sa magkasimotao, magurang siring man.’ Nagluwas an rawitdawit na ini bilang paggiromdom sa ika duwang pulo may limang taon na anibersayo kasu pagkornahe ki Ina asin mahihilingan nin padagos na tono nin paghagad tabang sa birhen, na sa padagos na paglakaw kan banwaan, yaon man lugod parati an birhen, mapag-ampon, minataong ranga sa mga may helang na sa halawig na panahon dakul an naisurat na mga bersong arog kaini na agid sa mga gosos na mahihiling sa mga nobena sa Peñafrancia. An gosos wawalohan na bersikulo asin wawalohan na istansa: ‘Oh maputing azucena,/cabinibining Maria,/an caogmahan mi ica,/asin samuyang catig pa./ Saimo, Oh reinang mahal,/ Cami gñani nasarig man/ na samuyang macacamtan/ An lagñit camurawayan.’ Bitoon, burak, katig, korona an mga imaheng tinawan nin Kristiyanong interpretasyon o pagbasa na saro man na istratehiya kan simbahan na sa paagi kan arte, kan poesiya, kan mga biswal na arte maipahiling an adal na moral, an leksyon, an katekismo na sa kagayonan kan mga baga-bagay sa palibot yaon an ngirhat, an pagkatakot sa dakulaon na reyalidad nin kagayonan. Giromdomon ta na sana su sinabi ni Rilke na ‘ every angel is terrifying beautiful.’ Asin nin huli ta an kagayonan na makangirhat yaon sa mga bagay-bagay na yaon sa satuyang palibot, makakataong omay an arte: ‘Confronted with the vulnerability of beauty and the briefness of hope, human beings create art, to make the act of recognizing beauty timeless. Art is an organized response to what nature allows us to glimpse occasionally. Art sets out to transform the potential recognition into an unceasing one. It proclaims man in the hope of receiving a surer reply…the transcendental face of art is always a form of prayer. (gikan sa artikulong sinurat ni Marjorie Evasco)

8. An historikal na detalye sa pagsurat kan mga rawitdawit asin osipon dai maipapasipara kun hihilingon an mga teksto na sinurat mapapadapit sa birhen kan Peñafrancia. Minsan an mga mural na mahihiling sa Peñafrancia Avenue mahihilingan kan sarong direksyon nin kasaysayan asin malinaw na yaon si Ina. Arog man kaini an mga rawitdawit ni Estelito Jacob na garo modernong pagsasalaysay kan istorya kan debosyon ki Ina. Nagbanggit siya nin mga pangaran kan mga nakakua kan imahen asin ibinaing niya ini sa kamugtakan kan naghehelang na mga tawo kan banwaan. Kun si Ina an patrona kan mga nagehehelang, maoomayan niya daw an helang kan satuyang banwaan? Ano ta an Peñafrancia? Nin huli gayod ta Si Ina na simbolo nin nakaagi, na may benino pa sagkod ngonyan asin an nagungurog man na giya para sa paabot na panahon anuman an atubangon na sitwasyon kan rehiyon na ini. Ini man baga an sinambit sa coffetable book na Ina and the Bikol People. Maisog, nagtutumang man an nasabing proyekto minsan ngani gikan ini sa institusyonal na simbahan. Kaiba sa ibang proyekto nin coffetable book kun sain an parati mong mahihiling sa sala kan mga mayayaman, an librong ini, nagpapahiling kan mga pandok ni Janus, an magayon na rehiyon asin an saiyang istorya, mga selebrasyon asin an makanos na pandok nin kapagtiosan na nagsasadol an mga kagsurat asin kaghimo kan libro na magkaigwa nin bagong agenda para sa Bikol. Dai binutasan kaini an imahe ni Ina bilang metapora para sa bagong mauswag na Bikol. Si Ina an solamenteng imahe nin pagkasararo, nin pagkaboronyog. Alagad, sa hiling ko, igwa pang distansya tanganing maotob an bisyon na binanggit sa libro. Alagad, marahay na an siring na libro nagtao nin riparo sa kapalibutan, sa Bikol. May naipahayag na ini na dai kayang banggiton sa atubangan nin mga poderosong tawo kaibahan naman an pirang miyembro kan simbahan. Asin ini man an nahilingan kong direksyon kan mga sinurat sa kontemporanyong panahon. Kun sa mga rawitdawit ni Datu asin ni Manaog, asin iba pang Bikolnon, mahihilingan an pagpamibi, an paghiling sa imahe kan birhen na garo musa ining nagtutulod sa parasurat na magsurat para sa musa, an mga kontemporanyong akda, minalaog na sa iba pang persona kan selebrasyon ki Ina. Bako na sanang si Ina kundi minsan an mga padi asin orog sa gabos an tingog kan boyador, na nagkukurahaw nin Viva la Virgen. Sa osipon ni Aureus, sarong padi an nagtataram, sarong padi na mahali na sa ministerio bako nin huli ta siya may babayi kundi nin huli sa sarong babayi—si Rosing na ginugubak nin agom asin tinawan sana nin malipot na abaga kan simbahan na saiyang kinakaoyonan. Alagad kasu maarami niya na an pangyayari, tinawan niya nin lindong si Rosing, si Rosing na tinukdoan niya na marahay an Diyos, si Rosing na nagdakula sa simbahan alagad ‘literal na pinabayaan kan mga nasa simbahan’ kan ini maghagad na nin tabang huli sa pangkukulog nin agom. An epipanya kan padi nangyari sa pagluwas kan imahen kun sain itinao kan sarong boyador an panyo na igwang burda kan saiyang pangaran na nagiromdoman niyang itinao niya man ki Rosing kasu banging naghali ini asin nagpatanid nin mga kalamidad na kawsa man sana kan tawo. An rawitdawit man ni Peñones na Cancion kan Boyador minataram sa punto de bista kan sarong lalaking deboto. An makusog na imahe kan boyador na nagkukurahaw an ginamit ni Peñones alagad iba na an tono, may pagkabuyong na na garo baga agom o nag-iilusyon ining lalaki bagay na dai mo mahihiling sa mga rawitdawit kaidto. ‘Nagpaitok-itok ako/ sa ibang kinaban, kalangitan/nakalunad sa telebong,/ribong sa siamong hamot/kan saimong parong./ Ah, sakong sinasamba,/matiklod ako sa saimong atubang,/patitindogon an kandila/ na natipon kong pag-arang/ sa gabos kaining kaliwanagan/abot na ika marangrang/asin kita matunaw/asin ako mapakurahaw/ na daing pakiaram:/VIVA LA VIRGEN!’ Bako ining enot na tinapos ni Peñones an saiyang rawitdawit sa pag-omaw sa birhen na kamamatian nin sekswal na pagpapasabot. Sa tula niyang ‘Pagkakan nin Pinangat’ nagtapos man an rawitdawit sa pagkurahaw na garo baga igwang ginibong paglusob, siring sa pagkakan, pagkunsumo na iyo man nanggad an nangyayari sa ritwal na kita minalaog sa panibagong estado, panibagong reyalidad, panibagong paghiling sa hawak niyato asin ini an spectacle kan pagsalat na tinukoy ni Tolentino, an pangangaipuhan tang makapotan asin magkapot na orog na ipinahayag sa Traslacion. An siring na pagbasa minapararom na kan satuyang buhay-kamugtakan, asin an direksyon kan paghurop-hurop bako na nakasentro sa imahe kan birhen kun sa panlaog na kamugtakan kan sarong kaayon sa selebrasyon. An mga rawitdawit sa kontemporanyong panahon, nagibohan na laktawan an mga rawitdawit na garo pamibion. An mga rawitdawit ni Honesto Pesimo Jr. arog kan Kapa ni Ina, nagsasaysay man kan sosyo-pulitikal na sistema sa satuya asin minsan sa rawitdawit kong Peñafrancia na nagluwas sa sakuyang enot na libro ipinahiling ko man an magkapirang punto na sa hiling ko dai minauyon sa klase kan selebrasyon na igwa kita. Halimbawa, tano ta an salog na pigsasakayan ta ki Ina an pinakadakulang kali sa Naga?

9. Kun igwa man na rawitdawit na lataw an pagkamusa ni Ina iyo ini an rawitdawit ni Rizaldy Manrique, an Ars Poetica, kun sain ibinaing niya an paglapigot kan sarong boyador sa ekspwerso kan pagsurat. Marahay an mga imaheng ginamit ni Manrique sa rawitdawit na ini, an paggamit nin mga imahe sa Traslacion asin an pagbaing kaini sa gawi nin pagsurat arog baga kan panyong puti asin papel, an disposisyon nin kaandaman asin kalinigan asin an gawi nin pagkumpisal, asin an kaogmahan kan pagkahiling ki Ina asin an pagtapos kan panuga nin pagsurat nin sarong obra. Dawa hinahanapan ko ini nin ritmo asin tanog na arog baga kan Resuene o kayak an ludok kan daan na Ama Niamo, masasabi kong saro ini sa marahay na rawitdawit na naisurat na gamit an imahe kan Peñafrancia. Kun igwa man akong masasabing nahimo bilang saro man na parasurat iyo na an apodon ko si Ina bilang an itum na babayi na bako naman na bago o orihinal, ta minsan si Datu, inapod naman siyang ‘dark woman’. Kun igwa man nanggad na nagpapagiromdom kan pagmawot na makabaing ta si Ina bako iyan sa mga bulawan na nakapatos sa saiya kundi sa sadit na pandok niyang napapatos nin mga korona. An pandok na ini na satuyang inaarang, na humiling man satuya an natatadang pwedeng mahiling na kabilugan kan birhen, siring man kan saiyang omboy. Itum na babayi an apod ko saiya, siya an matabang sa satuya sa paagi nin pagtabang man niyato sa satuyang mga sadiri, ta siya yaon sa lambang saro sa satuya. May pagtubod an mga suanoy na Bikolnon na kun nawawara an bulan, hinahamil ini ni Bakunawa, asin tanganing maulang ini o kaya mailuwa giraray kan halimaw an bulawan, minagibo sinda nin selebrasyon, an Haliya. Nangangapodan ako nin bagong Haliya, nangangapodan ako bako sana tanganing matunlag si Bakunawa kundi gadanon si Bakunawa. Masakit ini alagad pwede.
10. Sa hiling ko, an mga binaggit ko sa papel na ini produkto man ako kan sakuyang direksyon tanganing agihan an dalan nin paghurop-hurop sa tabang kan postkolonyalismong diskurso asin iba pang ‘ismo’ na sa sakuyang paghiling magkakaigwa sanang balor, kun ini hihingowaon ko na hilingon sa lente kan sakuyang eksperinsya, kan sakuyang kamugtakan. Na sa panahon niyato ngonyan igwa pa man bagong paagi nin panlupig, bagong paagi nin pagpapasipara sa tawo asin sa banwaan. Delikado an ginigibong pagsalingoy nin huli ta igwang posibilidad na dai na kita makahiling sa padudumanan. Masakit an kalambrihon an liog! Alagad sa odok sanang paghiling kan satuyang kamugtakan, sa giraray an pagkaykay kan satuyang mga istorya, mabibilog niyato, maimumundag an mga bagong Bikolnon, na igwang odok na pagkamoot sa daga, sa buhay, sa kapalibutan. An mga imahe na nakapalibot satuya, an mga okasyon nin selebrasyon asin pagmundo, an dalagan kan panahon, ini an buot kong hilingon niyato giraray sa panibagong liwanag, sa panibagong paggamit kan imahe kan birhen bilang metapora kan satuyang kamugtakan, na sa mga imahe nin pagkawasak igwang minasup’ay na mga bagong milagro nin buhay, mga bagong silahis nin liwanag.

PUSUANON ON JANUARY 31, 2007

Minagikan sa samuyang puso
an imbitasyon na ika asin iba pang katuod
na makaibahan sa selebrasyon nin
LITERATURANG BIKOL

sa pagbungsod kan bagong libro
PUSUANON: Mga Bersong Bikol
ni Kristian Sendon Cordero

sa halipot na programa
sa Martes, Enero 31, 2008, 3:00 pm,
sa Bro. Richie Fernando Hall,
Ateneo de Naga University
Syudad nin Naga

ANI 34

CCP Literary Arts Division accepting contributions to ANI 34
The CCP Literary Arts Division is accepting contributions to ANI 34. The theme of this year's issue is Spirituality and Healing, tackling the subject of the human being's relationship with God or the Divine as well as the meaning of living. The work may pertain to any religion and may or may not have anything to do with ghosts or spirits.

The theme is not new but enlarging the body of Philippine creative works (fiction, poetry, familiar essay and short play) with original insights on the subject is in order.

Works may be in Filipino, English or any Philippine language (with an accompanying translation in Filipino or English). They must be typed on 8 1/2" x 11" sheet, accompanied with a brief bionote on the author, including his/her contact number, email or postal address and TIN (for payment purposes).

Contributions must be sent to: aniyearbook@yahoo.com. A CD containing the manuscript and attachments, accompanied with a hard copy, may also be sent to: The Editor, ANI 34, Literary Arts Division, Cultural Center of the Philippines, 1300 Pasay City.

Deadline for submission is April 30, 2008. CCP Literary Arts Division may be contacted at the fourth floor of the CCP Tanghalang Pambansa building, with telephone number 832-1125 local 1706, 1707.

dai dagos sa 22 an pagbungsod kan libro. basta dai matatapos an bulan na dai ini mapapaulpot. maghalat sa sunod na abiso.

PUSUANON LAUNCH, 1/22/08

photo by gerome palma.

ST. ELMO'S FIRE IN THE HEART
(Santelmo Sa Puso)

A name died on my lips today.
-Maryanne Moll

Sadness will absorb all feelings
because we live in such a troubled time
when you and I will be seen as two
even if we wanted to be one, even if we have hesitations,
or second thoughts of turning back, we move on,
round and round the circle which caged us, this world
this boundless land shrunk by consciousness
for you think that the you is never meant for me,
that everything that is, is you, the you is the flesh,
the you is the soul, the you of all times.

I will say: I love you this first night
you are with the longed-for hope,
the healing of the wound brought by time
of captivity and amazement of the small world
that I created, that was created for me. Mine alone.
I will say, I am afraid of your kindness,
for everything that is you, the embrace next to breath,
the desire to love, the you in existence.

Perhaps, you will not understand the hurried
speech, let it be, I will stop again
at the time when your name dies
or from the unfeeling flesh, at a time when everything
becomes nothingness and nothingness is everything.

Love is such a terrible thing, it is in the lips.
Hold me, let me feel that what was reserved
is more than this world, for I will cross into fear,
I will cage the hope that you are the one reserved for me
and I am the one reserved for you, hold this body,
the wind wounds, there are eyes watching,
silence me, tell me that there is only one outcome,
one surge, one feeling.
Then the eyes will look far
not hoping anymore of ever meeting again
even if the light gazes at us, kissing us.

Translation by Frank V. Peñones Jr.

Pagpuon kan Taon

photos by gerome palma

BERSO SA BEHIKULO

Design by Vic Nierva.


Kun mapapangyari, pwede kuta ining ihagad tabang sa NCCA, alagad, garo dakul pang papel asin panahon an kakakanon bago an nasabing proyektong ini mapangyari. Ano daw kun ihagad tang tabang sa mas harani sa NCCCA--sa Naga City Council for Culture and the Arts o kaya minsan sa mga NGO's arog baga kan Rotary o kaya Jaycess. Pwede man gayod an mga darakulang sakayan arog kan Isarog Lines, Penafrancia Tours o Raymunds. o minsan saro o dakul na mga pribadong tawo!

Uyon ako sa programang ini ta saro ining paagi tanganing madara ta pa lalo sa publiko ining mga obrang Bikol.
Si interisadong magtabang, pakitaas kan kamot ta kaipuhan mi an mga paradukot (parapasta).

odes 2

Photo from the blog of Simple Sparrow

ODA SA BUSKAY

Sa may pwertahan
nakakalay
an mga buskay.

Kun nagtatarangkuan
an mga ini
huli kan duros—

hinihidaw niya
si mga dating kagharong.

Enero 2, 2008

ODES

Photo by Abe Olandres.

ODA SA SANTOL

Sarong tukdol sa santol
kiblit sa kublit, dugkol
sa bilog na hawak dangan

hulog. Sasalohon kan mga
kamot, alagad ano ining gutom
sa bungang labi kaalsom

ta sa pagtingag pa sana, pagbuka
kan palad sa pagsalo, paghiling
sa nagigilo-gilong prutas minabuka na

an ngimot. Mantang naghahalat
sa pagkahulog, nagkikibot-kibot
na an mapulahon na burubagtingan.

-Part of the upcoming collection, PUSUANON,
this january 22, 2008.

new year's issue

go and check it out.

another poetry

Sindang Mga Gurang sa Waiting Shed
Adrian V. Remodo

Aga-aga digdi sa kanto, minatiripon
ining mga gurang na lalaki sa waiting shed,
masurubahan kan mga makukulog nindang tulang,
an saindang haloy sanang mailakdang na mga bitis,
an dai maitanos na habayan
asin an saindang dai na nagtitindog na ikinabuhay.

Dangan sa irarom kan limpoy,
gigirumdumon ninda an nakaagi:
kaidto na sainda pa an panahon,
na sinda an panahon.

Kaidto na an magdamlag bako pang pagdago
kundi sarong paghalat sa kapanuan kan paglaom,
arog kan sabay na pagtubo kan hasok na paroy
asin kan buhày na pagtubod
sa enot na bukad kan saindang pagkamoot,
siring na an bagong naparay na kamunbon
arog kapresko kan paglaom sa daing kasagkuran
na kaogmahan kaidtong enot nindang hadok.

Alagad ngunyan na an panahon ninda
kaidto ng panahon, asin an ngunyan
saro na sanang mapungaw na pagrumdom,
ngunyan na an saindang oma, an daga
na sinabwagan nin paglaom sa saindang hinahalat,
tinahuban na nin semento asin an payag
rinibayan na nin waiting shed,

digdi giraray ninda hinahanap an nawara
ng init kan saindang mga paghalat,
ngunyan na an panahon ninda paghanap
na nin limpoy sa tahaw kan dai na ninda masaho
na init kan bagong panahon,
an bako na nindang panahon.
tinutuom giraray ninda an gira kan saindang nakaagi,
kinakanta giraray ninda an awit kan saindang kinaban,

digdi sa limpoy, kasabay kan pagbalik
sa dating init kan saindang mga paghalat
na mapangyari an saindang paglaom,
minasalapid giraray sinda
nin mga bagong paghalat
sa kapanuan kan saindang buhay,

Digdi sa limpoy ninda hinahalat
an kabilugan kan saindang panahon,
Digdi ninda dinadangog an apod kan kagadanan

Konbersyon
Vic Nierva

Nakahiling ako nin mga lawog—
dai mabilang—
na nakaturuhok

sako gikan
sa parasang salming,
asin pagkatapos

kaidto
igwang doros
na naglaog, hinadokan

an sakong alang na kublit,
asin pinabayle
an mga kurtina.


Conversion
(Translation)

I saw faces—
countless—
staring

at me from
the shattered mirror,
then

came in
a wind
blowing, kissed

my parched skin,
and made the curtains
wave a dance.


- one of my favorites in Vic Nierva's first poetry collection. i took the photo in a recent visit to minalabac, reminded of this scene, i immediately took my digital camera and took some shots.

OBRA NUEVA

(Binasa kan pagbungsod kan librong ‘Antisipasyon’ (Goldprint Publishing House: Naga) ni Vic Nierva kan Disyembre 20, 2007, sa Ateneo de Naga University)


Kan nagpuon akong magsurat sa Bikol, hona ko, malihis sana si gatol, mapapara sana paglihis kan panahon na ookuparon ako kan hinohona kong mas dakula pa sa buhay na ini. Nasala ako. An gatol, magingin mapa, sagkod na magin kontinente, hanggan sa maging kinaban na mismo asin sa ngapit sasakopon gayod an bilog na uniberso. Ano an kawsa kan gatol asin an dai pagka-omay? Ano ta pinili kong buhayon an gatol na garo mas dakula na ini kisa sa buhay? Ano an nangyari tanganing an dalan na ini an sakuyang pinili asin pipilion pa? Dakul na simbag alagad matao sana ako nin saro: nakanumpung ako nin iba pang kaibahan na siring sa sako, igwa man kan gatol, igwa man kan maldisyon na ginigibong bendisyon kan samuyang panurat, minsan sasabihon kong dawa may gatol gabos, iba-iba pa man giraray an paagi nin pagkagaw, an iba ninunos asin, an iba piglalahidan nin kun anong pampaomay, an iba nagkukurahaw, an iba garo pig-aapulas na garo baga nagpapaturog nin omboy, asin sa kun pano niyamo hinihiling an gatol na ini asin ano an samuyang ginigibo, digdi minalaog an pulitika kan samuyang pagiging magkatuod, pagiging mga indibidwal na parasurat. Gusto ko an pagkagaw kan gatol ni Nierva, minakua nin babaying halaba an buhok dangan piggugusgos sa mapulang kublit. Sa madaling sabi, naibahan man kaya ining tawong ini nin ungglo, kaya kaipuhan na santigwaron!

Saro si Vic sa mga tawong may gatol asin ngonyan ipinapahiling niya satuya an saiyang mga kinagawan, an iba lugad, an iba mapula siring sa pandok kan namomoot, naglalanubig na garo matang mapupusi sa paghibi. Ini an ludok na dara kan koleksyon na Antisipasyon na nahihiling kong sarong bago o mas pinapaorog na direksyon kan panurat ni Nierva asin ini mahihiling man sa mga gurangan na parasurat arog ninda Kilates asin Penones na naggibo kan dakitaramon o translations kan ibang obra ni Nierva para sa koleksyon na ini. Anong senyal ini, anong direksyon ini na nilalaog kan mga bagong parasurat sa Bikol?

Sa sakuyang paghona, ini nin huli sa hararom na pagmansay sa kamugtakan kan banwaan asin dai maiibetaran an pagsalingoy sa nakaagi, sa kun ano kan kita aki pa. Nakapadron sa memorya, sa paggiromdom na sa hiling ko marahay na prosesong kaipuhan na agihan orog na sa kaso kan Bikol na marikas na binabago kan mga pwersa sa luwas asin laog kan saiyang sistema asin kaibahan digdi an pangkultural na aspekto o an kabilugan mismo kan satuyang gawi asin paghiling sa buhay asin kinaban.

An koleksyon ni Nierva, sarong paglilili asin pagpaandar giraray kan saiyang sentral na metapora na iyo an tren na sunod sa salog, iyo an nagseserbing ugat kan sa satuyang rehiyon. Alagad, aram ta an nangyari, an mamundong nagin kamugtakan kan satuyang mga istasyon, asin kan lunadan mismo, dai ini nakasunod sa pagbago kan panahon nin huli sa manlain-lain na rason arog baga kan korapsyon mismo sa gobyerno asin an halawig na panahon na pagnegar, dai pagtao kun ano an dapat para sa Bikol. An tren kan nakaaging panahon, nagin arog man kan satuyang salog, napabayaan, pinabayaan. Asin kun ini an mga ugat kan satuyang sibilisasyon, anong klaseng hawak an igwa kita?
Dai niya man tuyo o uyonan an siring na pagbasa, an obra ni Nierva sarong makusog na pagpahiling kan satuyang pagkatagalpo, kan satuyang kawaran nin naginibohan para sa satuyang banwaan. Alagad bako sana ini an kusog kan koleksyon na satuyang binubungsod ngonyan, yaon man digdi an pida-pidasong pagpapahiling sa buhay kan mga Bikolnon, kontemporanyong kamugtakan, mga pamilyar na kanto, mga lugar, pagkakan, bagyo, asin an kapalibotan na naghahangos kan aso kan bulkan, kan nagkakalagang gata, kan aso kan tren, na binilog ni Nierva asin pinasangkay sa saiyang behikulo nin mga bersikulong toninong, nagraragubodob, nagsisiwit asin an siring na tingog an orog na naglalataw sa ngonyan na pagsurat sa Bikol: may hararom na pakagamot sa pilosopiya, historikal asin sa kaso ni Nierva, yaon an lirisismo, an kumpas asin an ludok kan tataramon.

Dai man dapat na lingawan na an mga dakitaramon na ginibo ni Vic kan mga klasikong obra asin kontemporanyong rawitdawit, an siring na gawi ni Nierva, nagpapahiling kan kusog kan satuyang tataramon na kuguson an iba pang konsepto asin reyalidad na nakasagom sa tataramon arog baga kan Ingles. Igwang sarong pusod an gabos na tataramon asin an literatura an ina.

Sinasabing an panahon na ini an renasimiento kan satuyang literatura, magayon asin nakakataong kusog na isipon an siring na pahayag, alagad, kaipuhan na siguradohon ta na dai ini ta nanalian sana kita o ta nagkakagaw pa an satuyang mga parasurat, kaipuhan na maghiwas an satuyang mga parabasa asin magdakul an mga tawong matulod para sa literaturang Bikolnon asin ini mapuon sa akademya, siring man sa media asin sa lokal na gobyerno. Orog lugod niyatong padangaton an satuyang tataramon nin huli ta kun totoong nag-nonosebleed an iba satuya pag nag-Iingles, sinasabi kong igwang mga nagagadan, naitum gabos an mata asin nahahalon an dila, kun papataramon mo nin Bikol.

Ta pinunan ko sa pagkagaw, tatapuson ko sa pagkagaw: an pagluwas kan enot na libro labi pa gayod sa pagkagaw minsan ngani kun sige mong kagaw, nagkakaigwa ka man nin labak o kaya ludog, alagad, an pagsurat labi pa sa pagkakaigwa nin labak, ini mas harani sa pagbabados asin pangangaki asin mayong madaog sa pagmati para sa sarong parasurat kan pagluwas kan saiyang enot na koleksyon, kan enot na libro. Asin tanganing masundan pa an siring na mga libro, dai sana kamo mag-ninong o mag-ninang na hanggang sana man sa kapot sa bonyag dangan makikakan pa, magpakimkim man, magtao nin regalo asin iyan mangyayari sa pagbakal nindo nin mga libro kan mga obra ni Victor Denis Nierva, an pinakabagong awtor hali sa Bikol!

pagkatapos kan pasko

UDO

Dai ko kinatudan an pagpupu nin tultol.
Sayang kan tubig. Malipot pati.
Tama na an kabangang tabo, o kun baga man
sarong utsaba, idtong lata kan Minola.
Dai man ako nakanood maggamit nin papel,
ta an aram ko sa pagsurat sana ini ginagamit
kun baga man pan-amak o kaya pampatos.

Dai man pati pighihiling kan maestra
kun malinig an lubot mo.
Ta pareho-pareho man sana an udo.
Dawa iba-iba an parong, an paagi asin inaagihan:
an iba sa daga, an iba sa salog, an iba sa tronong puti
na kun binububo garo natik’ab.
Dakulang kasilyasan an kinaban.

Sa eskwelahan, bisyo an paghanap kun siisay
an nag-atot na sinusundan nin purunitihan
alagad dai man ini pinapasakitan minsan magtuga.
Bakong arog kan mga binabalad na nahuri asin dai
na ngani nagkarigos, an mga halaba an kuko,
dai nagpabulog, dai nakasul’ot uniporme,
dangan an magtaram sa sadiring tataramon.

Minsan inilista ako kan kaklase kong aki kan prinsipal
lalo na kan nadangog niya akong nagraway:
Buli ni Mama niya! Kinudot ako gamit an susi ni Maam.
Alagad dai ako riniparo, dai inanggotan, kan minsan
sa natad na piggagabihan niyamo aro-aldaw,
magparakurahaw ako nin sheet, sheet, sheet!
pagkatimhak ko nin udo nin damulag.

MARNEZINE

Bikol poet and our country's premier translator, Marne Kilates has a new project for us. See it here.

carlo sat beside me today...

Bicol writer wins seat in NCCA-NCLA
BICOL literary arts advocate and writer Carlos Arejola was elected Southern Luzon Coordinator of the National Committee on Literary Arts (NCLA) in an election held December 10, this year at the Cebu Midtown Hotel in Cebu City.


The NCLA is one of the 22 national committees of the National Commission for Culture and the Arts (NCCA), the government’s cultural arm, and is mandated to promote the appreciation and development of Philippine literature.


In the past, two coordinators, one from the Tagalog Region and another from Bicol, sat in the NCLA executive council. Arejola is the first to sit in the said policy-making body as representative of the two regions. He will be sworn into office in Manila in January 2008 along with the twelve other coordinators from the other regions and occupy the post for a term of three years.


Arejola was nominated to the NCLA by the Kabulig-Bikol, where he is an active member, and the Development Institute for Bicol Artists Foundation, Inc. chaired by Mrs. Amelita Zaens.


A trainer of the Gov. L-Ray English Proficiency Program, Arejola has won two national awards for poetry and a Palanca award for screenplay. The literary projects he spearheads, the annual Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol and the Bicol-wide Premio Tomas Arejola para sa Literarturang Bikolnon, was awarded the 2007 Mayoral Recognition Award by the City Government of Naga. His forthcoming book of plays in Bikol and Filipino entitled Tuwiran Kong Sasabihin is due for release next year.


Also elected to the NCLA executive council were Jose Dalisay, Jr., Marjorie Evasco and Maria Luisa Reyes, coordinators for the National Capital Region; Priscilla Macansantos, coordinator for the Cordillera Autonomous Region; Juliet Mallari, coordinator for Central Luzon; Baldovino Valdez, coordinator for Northern Luzon; Hope Yu, coordinator for Central Visayas; Victorio Sugbo, coordinator for Eastern Visayas; Ricky de Ungria, coordinator for South Mindanao; Steven Patrick Fernandez, coordinator for Central and Northern Mindanao; and Servando Halili, Jr. coordinator for Western Mindanao. A coordinator for Western Visayas is yet to be elected. The election was facilitated by the Project Management Division of the NCCA.

---from Bicol Mail

ouevre

LIBOG


Igwang maliwanagon na panahon nin pagduduwa-duwa
siring baga sa kun pano hinihiling an Medalya Milagrosa
na nakakalay sa daghan kan pinamamayasungan na kaeskwela
o sa maestro na gatok asin talaon sa pantalon an saiyang dara-dara.

Minaribong an payo sa saiyang leksyon na gabos paukod, gabos ariwaga,
kaya minasalingoy ka sa luwas, an kahiwasan na pano ki mga duot
na pawot na sa duros asin nahihiling mo an mga gamgam sa kahoy,

an saindang awit garo minanuot-nuot sa sul’ot mong antipara,
na saimong pighahali dangan lilinigan, itataas na garo may pigsisilag,
pupunasan an garo nagdukot na ambon, kukurukusuon an naglalanubig
asin siging kimat-kimat na mata asin isusul-ot giraray an naglilibog na salming.

PASS AKO SA PASKO

Pass Ako sa mga kasirubutan ngonyan na Pasko na garo baga piyesta sana man, pig-ipusan nin halawig na panahon dangan gagastoson sa sarong bangging garo lingaw sa paabot na kaagahan. Pass Ako sa mga regalong igwang katakod na kadena, mga kamot na nagdudwa-duwa. Pass Ako sa mga regalong pinatos nin mga marahalon na papel asin an laog mga daing kahulugan na panuga. Pass Ako sa mga krimas tri asin mga naglalad na parol ta lalong nagmamahal an singil kan kuryente. Igwang rarom an diklom na mas makahulugan na manumpudan an mga bitoon na dai ta naman pighihiling o nahihiling nin huli ta an diklom kan polusyon an nagtahob na sa satuyang mga alinawnaw. Pass Ako sa mga selebrasyon na mas pinapaorog kan konsumerismo asin komersyalismo. Pass ako sa mga darakulan na selebrasyon tam as nahihiling ko an karahayan na magsolo-solo lalo na sa pagtapos kan taon.

Pass Ako sa pagtao nin piso sa mga aki kun may nakakahiling. Pass Ako sa mga simbang gabing uru-utro an sermon kan padi na risang dai man nag-aadal o naghorop-horop kan sasabihon. Pass Ako ta an misa ngonyan garo nagbabalik na sa panahon na an mga mayaman sa enotan nakatukaw, asin an rason ta sinda mga major sponsor (garo na concert) asin an mga daing pakilabot yaon sa luwas. Pass Ako sa paghiling sa mga Belen na gibo kan mga barangay na pagiiriwalan an premyo pagkatapos ta dakul na an nagastos kisa sa itinagamang badyet. Pass Ako sa pagdulok sa mga pulitiko na magiging Santa Claus na naman ngonyan na panahon alagad balasubas sa kadaklan na aldaw kan taon. Pass Ako sa pagdangog kan mga Christmas carols sa radyo ta pagkatapos yaon naman an brodkaster na may tangkal sa nguso asin ipinangidam sa tuyaw asin kapital an laway, kulang man sa gibo. Pass Ako sa pagsbait kan parol ta baka magkasulo pa, huring nag-aabot an mga bombero lalo na kun daing paipli. Pass Ako sa pagdayon sa mga Christmas Party na an mga handa pampatiwi.

Pass Ako sa mga paputok na iyan ta sobra na an iskandalo sa satuyang banwaan, makusog pa sa paputok, mabata pa sa atot, alagad dai pa man napapahali sa pwesto an duwendeng itum sa palsyo. Pass Ako sa mga Christmas concerts, pa-raffle na iyan ta mahal an tiket. Pass Ako sa mga pakulo kan darakulang tindahan, mga bagsak-presyo, alagad an totoo, paso na an pira sa ipapabakal o kaya madali na ining magkakararaot. Pass Ako sa mga matrapik asin matawong lugar, mga karakanan na dai man nag-ooorolay kundi napalangkawan sana man nin ihi, napadakulaan nin ngimot sa pagsubo. Pass Ako sa mga pakulo kun Pasko, kan anuman na institusyon alagad an pinbakaorog na rason kan selebrasyon, mayo man, mga pagsagin-sagin sana man. Pass Ako sa mga panahon na garo baga an gabos dadarahon sa rilingwan o sa pag-inum nin Coca-Cola. Pass Ako sa sa mga selebrasyon sa plaza na garo miting de avanci. Pass Ako ngonyan na taon ta aram ko an kadaklan kaining sinasayumahan ko mangyayari pa man nurong taon asin sa maarabot pang panahon.

Distansya


Susukulon ko an rayo mo sako
sa bilang kan kumpas kan sakuyang puso.

Bako kun anong oras makaaabot,
o kun sain na dalan ako maagi
o anong gagamiton na sakayan.

Nahihiling ta ka na, harani na
an pagkanumpungpan.
Nagrarani na ako,

liwanag akong nagbabaklay.
Dara-dara an sakuyang saklay
na paglaom.

Alagad nagrarayo ka lalo
siring na nagririkas an kumpas kan puso ko.

RESTOS

Sarong hapon kaidto, ordinaryong aldaw
na mayo an samuyang naghaling ina,
ipinahiling kan tugang ko, an bago niyang
nadiskubre, nagtatanog an samuyang muro
naglalagatok na garo baga idtong mga
bitoon asin buskay sa pirtahan na ikinalay
ni tatay, pampaswerte, pampalaog balaog
na minatanog orog na kun minaabot an ina mi.

May kun anong ginhawa akong namamatian
sa pagpapalagatok kan mga tulang
na sa paggurang orog pang naging makusog
an mga tanog asin bako na sanang mga muro
pati an likod, an tuhod, an liog, an siko,
na garo baga may tinitipon digding pulbura
asin pagkakaaga pigpapaputok ko ini,
pigbubutong, pigtitiko, luhay dangan bigla.

Pinundo tulos an pagpalagitok kan sakuyang tugang
ta sinabihan kaming nakakapadakula ini nin tulang.
Alagad ako nagdagos-dagos, sa banggi asin aga
garo ini musika, asin siisay an mahona
na sa paagi kani nanudan ko an matematika.
Bulong an pagpalagitok sa hugak ko, tanglay
asin kun pinapaminglod, kun pinapasma.

Kaibahan kan takot na pagdakula kan mga tulang
iyo an pagkawara dagos kan samuyang mga magurang
na ngonyan udto na sa sadit na kahon.
Pinagsaro mi sinda sa sarong laogan, pinabendisyonan.
Toninong an saindang mga tulang, daing naglalagitok.
Arog kaini an binawian na ki buhay siring na luhay-luhay
na napapara naman tanog kan sakuyang mga tulang,
na alang nang buskay, gadan nang bitoon.

Orisonte
Para Ki Vic Nierva

Pigdadara kan paros an mga birilog na tubig
na minahilig sa mapanas asin nagruruyroy
na dahon nin nagraragikrik na kawayan.

Naghihiro an tubig na garo asoge
sa mga lapnad na dahon nin natong.
Dai gabos kayang lamuson kan tubig.

Sa mga birilog na tubig mahihiling
an rupiton na kinaban na naghahangos:
mga balaraw na mayong puon, mayong sagkod.

Napapasa man tulos an siring na mga imahe,
nahuhulog na garo mga putot na bunga
na naghugot kaibahan an Disyembreng duros.

May hamot an limpoy, may mga nakangirit na pandok
sa luwas mantang nagdadaralagan na nakatilay,
nagsasayaw nin odok sa boot, odok sa hawak.

Sa pagsirang kan palubog nang saldang,
naglalagbas an bulanit kaini sa pigtatagiptip na kurtina.
Buhay-buhay an mga nakaimprentang poinsettia.

Ta tapos na an uran, binuksan an bintana,
pighanap an kabangaan kan telang pan-ulang, pigsuhay,
pinalaog an duros kaiba an nagrurumarom na liwanag.

Sa siring kadaling panahon nagbago giraray an panahon,
garo nagruluyos an mga burak, nagkurupos ini tulos-tulos
sa gilid, nakabugkos nin bulawan na laso.

An retrato kinua ko sa Tagaytay kan 2005.

COMING THIS JANUARY 23

One of the bright lights of the recent Bikolnon writing
renaissance, Kristian Cordero presents in his poetry
collection, PUSUANON, intimate sketches and portraits
of the people and land of his birth. He does this with a
confident hand, cool detachment and, very often, with
tongue-in-cheek humor. Fully in command of his material,
Cordero's poetic diction deftly fuses real and surreal elements
to elicit from the thoughtful reader not only high amusement
but also deep understanding.

--- LUIS CABALQUINTO

striking again, the arrogants.

before leaving for manila, i had to do this pictorial (kuno session) with fellow homelife winners this year (esting jacob (in orange shirt) and jason chancoco (with a wristwatch) all bikolano). and since it was a sort of small reunion, we talked again about our trivial lives as bikol writers, our concerns both personal and professional and of course, about our expanding universe.

another take from HOMELIFE

Dakula an utang ko sa Homelife. Saiya ko enot na namatian na sabiyan na: 'Oy tatao kong mag-surat, uni kwarta saka premyo, maghuruhambog ka na...' Pang-apat ko na ini sainda.

1999 Paputok (2nd Place)
2004 Isda (Grand Prize)
2005 Agua de Mayo sa Seminaryo (2nd Place)
2007 Sa Paglubog ng Araw (2nd Place giraray)

Uni an iba pang bareta:

Irinuman ta anas hali sa Bikol.

An Kusog kan Imahinasyon

Sinabi ni Benedict Anderson na an mga nasyon minagikan sa kun pano minahiro an imahinasyon kan mga namamanwaan asin minahimo nin mga paagi tanganing an nahimo kan imahinasyon mapangyari. Asin sa hiling ko bako sana ining totoo sa kaso kan satuyang nasyon kundi pati man sa lokal na komunidad arog baga kan syudad o minsan kan pamilya.Sa kaso baga kan Naga, an oagiging maogmang lugar bako sanang bastang slogan ta kundi sarong produkto nun imahinasyon na kaipuhan tang paglapigotan sagkod na nahihiling tang orog pa karahay an nasabing kamawotan, an nasabing bisyon na an satuyang syudad magin maogmang lugar sa gabos na aldaw kan satuyang pagkabuhay.

An imahinasyon na ini minagikan sa indibidwal asin dai napupurot basta-basta. Ini minapuon sa paghorop-horop kan kamugtakan kan saiyang sadiri, kan saiyang buhay. An parehong imahinasyon man na ini an nagtataong kusog sa satuyang mga artista (bakong showbiz personalities ‘sana’) tanganing padagos nindang tawan nin artikulasyon an satuyang panahon asin kamugtakan. An saindang mga gibong-sining sarong ladawan kan satuyang historikal na sitwasyon kun saen mahihiling niyato kun pano kita nabubuhay asin minaatubang sa mga a’ngat kan buhay asin kan dakulang kinaban. Sa imahinasyon man ini minagikan an kusog kan lambang saro sa satuya tanganing padagos tang baguhon, pahanguson an mga bagay na daan asin kinatudan na tanganing maghanap kita nin bagong paagi, bagong paghiling sa palibot ta. An imahinasyon bakong monopoliya kan mga artista dawa minsan masasabi tang mas dakul na panahon na ini saindong ginagamit asin may nahihiling na naginibohan. Kadakul satuya nasa sadiring butas nin proklamasyon na siya musikero minsan sa videoke man sana nag-iikot an buhay, mga pintor minsan nitso sagkod bato sana man na kinalburo an nahaman asin parasurat minsan dai man nganing naginibohan apwera sa mga taram na nabagyo o nabaha na kan nakaaging panahon.
Bakong inspirasyon an nagpapadalagan sa mga tunay na artista kundi an kusog kan imahinasyon na kayang maghiro minsan sa kawaran nin inspirasyon. Alagad an mga artista (arog kan mga parasurat, pintor, musikero) parating pighihiling na taga-luwas ta an sistemang naghahadi-hadian dai tugot sa ano man na pagbabago na pwedeng punan kan bisyon kan artista. Kun bako man na taga-luwas, may paghiling man an kagabsan na an sarong artista nagserserbi sana sa interes kan mga mayayaman na igwang kakayahan na bakalon an saindang mga obra, mga libro o magdalan kan saindang mga dula o pelikula. Alagad bako nang arog kaini an kaso sa panahon na sa tabang kan makusog na teknolohiya, mas dakul na an naabtan kan sarong gibong sining.

Kun siring, yaon man sa mga paradalan, parabasa, mga patron kan nasabing gibong-arte an pagpakinabang sa mga gibong ini kan imahinasyon. An sagkodan kan sarong arte dai sana minauntok sa pagtao ogma o kasiraman sa hawak kundi orog sa gabos ini makapararom kan paghiling niyato sa buhay asin sa kinaban, matawan kita giraray nin kamatian na makamati giraray asin magkaigwa nin mga bagong paghiling sa kinaban na kinatudan na. An sarong gibong-arte orog dapat na makatulod satuya tanganing kita man maglaog sa proseso nin imahinasyon na labi kaimportante ngani sa pagmukna ta kan satuyang nasyon na sa hiling ko saro man na gibong sining arog kan sarong obra maestra nin sarong artista.

Kun an nasyon sarong gibong sining, kinakaipuhan na mas orog tang hilingon an mga obra maestra, dangogon an satuyang mga kansyon asin basahon an satuyang mga osipon asin rawidawit, dalanon an mga pelikula asin teatro nin may pagtilam-tilam, pagkapaha asin bukas na disposisyon tanganing an mga gibong sining na ini makatao satuya nin hararom na apresasyon kan satuyang nasyon, kan satuyang minumuknang banwaan. Sarong banwaan na nabubuhay sa katotoohan asin sa pagrespeto sa buhay; sarong banwaan na an pag-asenso dai susukulon sa bilang kan malls na naipatindog; sarong banwaan na an paghabon sa kaban dai oomawon na katanosan; sarong banwaan na maboto nin pulitiko bako nin huli sa saiyangng apelyido asin impluwensya; sarong banwaan na dai tutugotan na sakloton an mga pangiturogan, an imahinasyon kan saiyang namamanwaan sa tahaw kan banggi. Ini sa hiling ko an kulang pa bako sana sa Naga kundi sa bilog na nasyon. Halawig an lalakawon para sa bagay na ini alagad an pagbaklay minapuon sa enot na lakang.

Villafania’s poetry book launched

The latest Pangasinan collection of poems by Santiago B. Villafania was launched at Urdaneta City on Friday, November 9.

Malagilion: Sonnets tan Villanelles is Villafania’s second collection of poems in Pangasinan language which was launched shortly after the 2-day Conference on “Revitalizing the Pangasinan Language and Cultural Heritage” held at the Urdaneta City Sports and Cultural Center last November 8-9, 2007.

The 390-page book includes some 300 sonnets and 50 villanelles, published through grants from the Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) and Emilio Aguinaldo College (EAC) under the helm of Dr. Jose Paulo E. Campos.

The new collection of verses is an uplifting exploration of memories of childhood, love, history, current events, the wonders of nature, and the enrichment of the Pangasinan language, culture and literature.

KWF Chair Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco and UP Professor Dr. Ma. Crisanta Nelmida-Flores wrote the preface and the introduction to the book, respectively. Dr. Cirilo F. Bautista, Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera Jr., Aurelio S. Agcaoili, Kristian S. Cordero, Jose Jason L. Chancoco, Christopher Q. Gozum, Jaime P. Lucas, Leonarda “Amor Cico” Carrera, Sergio A. Bumadilla and Melchor E. Orpilla contributed their respective blurbs.

Multi-award winning poet Cirilo F. Bautista says of the author, “Villafania is the leading poet of his generation in Pangasinan today.”

Other works of this young Pangasinan poet include Pinabli tan arum ni’ran Anlong (2003) and a chapbook, Balikas na Caboloan (NCCA, 2005). Some of his poems have appeared in local and international print and web publications such as Balon Silew, AWARD, Philippines Free Press, Philippine Graphic, ANI, Philippine Panorama, Sunday Times Magazine, The Heron’s Nest, HaikuHut’s Short Stuff, Ygdrasil, In Our Own Words 1 & 2, Picolata Review, MindFire, and other online poetry journals.

Born in Sta. Barbara, Pangasinan in 1971, Villafania graduated with a degree of Bachelor of Arts in English from the University of Pangasinan in 1991. “Sonny” as he is fondly called is an active member of the Ulupan na Pansiansia’y Salitan Pangasinan and an ardent advocate for the revival of Pangasinan as a literary language.

Villafania is currently a senior web developer/designer in Emilio Aguinaldo College – Manila.

Andrew Recepcion now blogs.

Pagkalihis kan Undas

Saro sa kaipuhan na akoon sa buhay iyo an kagadanan. An buhay asin kagadanan garo tawo o ‘gila sa parehong sensilyo na pig-uukudan. Dai ta maisusuhay an buhay sa kagadanan anuman an paghiling ta sa kagadanan o sa buhay. Kun hihilingon, saro sa nakakapararom kan buhay iyo an reyalidad na an tawo igwang sagkod, igwang katapusan sa saiyang pagkabuhay sa kinaban. Ano na sana kun dai nagagadan an tawo? Pinapatunayan man ini kan manlain-lain na relihiyon na nagtutubod o nagpapatubod na an kagadanan sarong tangga, sarong pirtahan, sarong panibagong kabtang. Anu man na eskwelahan nin pagtubod an satuyang kinakaayonan, yaon parati an pagmidbid sa kagadanan bilang reyalidad na dai manenegaran. An buhay milagro, an kagadanan, siguro.

Saro sa elemento kan kagadanan o kan mga gadan iyo an danay na pagrumdom, na sa hiling ko minasalungat kan ideya na tapos na gabos pag-abot kan pagbugto nin hinangos. An pagrumdom sa mga gadan sarong paagi na laktawan an pisikal na kakulangan asin darahon an iribahan, an nagbubukos kan satuyang relasyon sa mas halangkaw, lampas sa pisikal na lebel. Dai man sinda nagagadan, sabi ngani, padagos na yaon sinda sa satuyang giromdom asin sinda padagos na mabubuhay sa paagi kan satuyang pag-usip, kan mga bagay asin pangyayari na padagos na mapagiromdom kan saindang buhay sa kaibahan. An paggiromdom sa mga gadan sarong paagi nin padagos na pagtaong halaga, pagtaong respeto sa saindang memorya.

Sa siring na punto, an kagadanan minaako nin manlain-lain na pagbasa. Kaidto, kinakaaran ko si mga kaklase ko kada pag-abot nin piyestang kalag nin huli ta dakul sindang dinudumanan: gurang na apoon, tiyoon, ninong asin ninang, tugang, pinsan. Ako, mayo, nakiiba lang ako sa tiyaon kong tugang kan tugang kan agom kan tugang ni mama, kaya harayo naman talaga dawa pa masasabing midbid ko man an mga gadan na idto. Ngonyan na yaon na ako sa puntong ini, gadan na idtong tiyaon kong idto asin gadan naman si lolo ko alagad dai ko man kinatudan an maglamay sa kampo-santo nin huli ta garo sa kadaklan na beses an nangyayari pagduman bako na piyesta nin gadan kundi kan mga buhay na nagpapamati na sa gadan. Na dai pa sinda nalingawan, na padagos ta sindang gigiromdomon. Sa librong Dominion of the Dead ni Robert Pogue Harrison, sarong professor nin ¬Italian Literature, sa Stanford University, nagpahayag na ‘…we bury our dead to humanize the lands where we build our present and imagine our future. As long as the dead are interred in graves and tombs, they never truly depart from this world, but remain, if only symbolically, among the living.
Kan nakaaging Semana, nagbisita ako sa kampo santo sa Francia digdi sa Naga tanganing ibahan an sakuyang katuod na nagsusurat kan saiyang nobela asin kaipuhan niya na makatungtong sa nasabing kampo santo nin huli ta igwang sarong eksena sa saiyang nobela na duman an tagbuan. Sa paglaog ko sa daan na kampo santo sinabat ako nin katoninongan na gadan sana an makakatao. Idtong mga gadan na binibisita kan mga buhay tanganing an buhay an magpamati sa mga gadan na dai pa an mga buhay napapanlingaw sa sainda. Pasulnop na an saldang kan kami nagduman asin an banggi nagpupuon nang magtamong sa kahiwasan, kinuahan ko nin pirang retrato an pirang pigura nin krus asin mga mga sagradong imahe na naglaladawan nin hustisya, pagkaherak, pagtubod asin mga bersikulo sa Bibliya na minarimpos kan paglaom na pagbalyo ta sa ibong na pangpang, igwang sarong dakulang reyalidad na mapaomay kan mga lugad na satuyang nakua sa satuyang pagbaklay sa kinaban. Sa mga restos asin pantyong na yaon duman, madadangog an garo hukragong na aram mong bako sa mga gadan kundi sa mga motor asin traysikel sa luwas na nag-aabang nin mga pasaherong arog ako.

obra nueva

HULING KANSYON


Kung mamarapatin, nais ko
sanang magpakamatay sa harapan mo.

Hindi dahil sa umaasa akong pipigilin
mo ang pagkalabit ko ng gatilyo. Mauupo ka lamang.

Hindi ko hinihinging magsalita ka:
tanging isang saksi lamang ang aking hangad.

Batid kong mag-aalinlangan ka sa aking pakiusap,
subalit kailangang mong mabatid na tanging

ito lamang ang paraan ko upang sa dulo
ng lahat, makita ko kung paano lisanin ng liwanag

ang mundo sa aking mata. Mamamadaliin ko lamang
ang pagpapakamatay,walang mga huling pananambitan

o pagsisi sa kaninuman sapagkat tinitiyak kong wala
akong nararamdaman maliban sa nais na wakas

na kasama ka. Kung balak mong sumigaw ng saklolo,
mangyaring tiyakin mo lamang na tuluyan na akong

naglaho pati ang aking anino. Huwag mo akong hawakan.
Hindi ko nanaising mapaso ka ng malamig na katawan.

Kung pagbintangan kang ikaw ang kumalabit ng gatilyo,
ipakita mo ang ebidensyang ito. Dahan-dahang basahin ang laman.

Hindi ko ipinapangakong may darating na ulan o alanganing hangin
o mangangamoy kandila o ligaw na rosas sa pagbasa mo ng tula.

Sa loob ng kanilang mga bibig na magbubukas-sara
sa kanilang paghalakhak o sa mga tingin na mapaghinala,

sa gilid ng hindi pinapansin na salamin, doon mo ako muling tingnan
at iaabot ko sa’yo ang sunod mong hakbang na gagawin.


Kina Erick Lagdameo at Adrian Remodo,
sa mga kuwentong kanilang winakasan.

obra

MGA HAPOT NI TATA RAMON

Ano ta kinakagat ta an satuyang dila
kun igwang tataramon na habo ta na sanang butasan?

Ano ta nakakagat ta an dila kun may nakakanambit
kan satuyang pangaran, alagad pano kun nagigiromdoman an mga gadan?

Ano ta dai ta nanamitan an tataramon
alagad an makulog kabaing sa mapait, an maogma sa mahamis?

Ano ta an tios nagsisira nin dila
asin an mayaman igwang lengua?

Ano ta pigpapahiling kan aki an dila niya kun may kaiwal siya
na garo baga nagpapalabaan, nagpapapulahan sinda?

Ano ta an púlâ, bungog asin an gurang na nabungog
mas pinapaorog na sanang dai magirong-girong?

Ano ta may malanit magtaram, lagpas sa tulang
alagad masiram asin an iba nangingidam na sa puros taram?

Ano ta an dila ta garo balukag na nagkikitik
asin tano ta nabibilot ini orog na kun nagpuputik?

Ano ta nakakataram nin Latin an babaying sinaniban nin demonyo
asin an magtaram nin Bikol sa eskwelahan pigpapamulta nin singko?

Ano ta an dai magpadangat sa sadiring tataramon
mas malala pa sa malangsa sira minsan gabos naman manamit sa dila?

Ano ta an gabos na dai ta masabotan na Bikol na tataramon
sinasabi tang hararom minsan dai man kita minabuntog?

Ano ta pag-Ingles na dai ta masabotan, haypaluting
alagad mahingowa kitang maglayog?

Ano ta an Ingles tongue ina (mother tongue)* ta
asin an Bikol ta, bikô-bikô?

Ano ta sinabi kan gurang na parasurat na an saiyang dila
katakod sa tinalbungan kan saiyang inulnan?


Ano ta pigkakaolay ta an diyos sa bako ta man na tataramon
asin kun magdukot an hostiya sa ngala-ngala, makasalanon ka daa?

Ano ta dilang anghel an para sa marahay na magkatotoo sato
asin kun may mangyaring maraot sa kaiwal ta, Dilaan! Nakarma!

Ano ta an mga hayop kun nalulugadan,
pigdidilaan sana an lugad tanganing maomayan?

Ano ta kalayong garo nagdidiwal-diwal na dila
asin tano ta an tawo nababasog bako sana sa tinapay?

Ano an mangyayari sa tawong naimpatso sa tataramon?
Ano an manyayari sa tawong napaso kan dilang kalayo?

Ano ta an tataramon may makagadanon na tarom
orog na kun an sasabihon yaon na sana sa puro kan dila?

This December

coming soon. paabot na.

AN EBANGHELYO KAN LITERATURANG BIKOL

Marahay-rahay na matatapos an 2007 para sa literaturang Bikol. Yaon an pagluwas ki mga bagong libro nin mga Bikolnon na piniling magsurat sa ibang tataramon o piniling magsurat kan tataramon na magsurat sinda sa siring na tataramon (arin man digdi) alagad dai manenegaran na yaon parati an sensibilidad na nakagamot sa lugar kun saen tinalbong an saindang inulnan. Punan an pagbalangibog!




Mannahatta Mahal: Bikol poet expat's latest opus from UP Press

The University of the Philippines Press is proud to release award-winning poet Luis Cabalquinto's latest book of poetry.

Entitled Mannahatta Mahal: Collected Expatriate Poems, the collection boasts of 77 poems describing New York life as livid, lucid, lively, sometimes lonely, and, more importantly, larger than life—as seen through the poetic lenses of a Filipino living and working in the Big Apple.

A poem entitled "September Eleven" decidedly marks the start of the poet's latest inner and outer journeys, and eventually goes within and beyond that important event in any New Yorker's life. Here, we see Cabalquinto zoom in on the details of the streets, the people, the stores, the arts, the surroundings, even the birds and bugs that most take for granted on a busy day or active night. But as he points to these things, he pulls out to reveal meditations, ruminations and spirited thoughts about these observations. While there seems to be a default disconnection associated with life in New York, Cabalquinto is quick to point out its opposite, as he tells us of small pleasures one gets from the seemingly simple or mundane that fuels the fires of the soul, such as experiencing an outdoor classical music concert or quick restaurant meetings with dear old friends one has not seen for the longest time.

As another award-winning poet, UP College of Arts and Letters professor emeritus Gemino Abad, says of the collection, "With Cabalquinto, we enter the very heartland of poetry, its revels and revelations—there, a steady hand on the pulse of language, poise and vibrancy of expression, a clear-eyed venture into the heart's secret wagers, a maturity of insight touched at times with humor and tenderness."

Born in Magarao, Camarines Sur on January 31, 1935, Cabalquinto earned his BA in Communication at UP Diliman. He pursued further communication studies in Cornell University at Ithaca, New York under a Fulbright-Hays grant in 1968. It was in Cornell where he immersed himself fully in the world of poetry and fiction writing under the tutelage of notable literary writers. Cabalquinto was encouraged to focus on poetry when small press journals in the US began publishing his work. He also received multiple writing fellowships and awards such as the New York University Academy of American Poets poetry prize and the New York Foundation for the Arts fellowship award in poetry.

Since then, Cabalquinto's works have appeared in local and international publications such as Caracoa, Philippines Free Press, Philippine Graphic, Manoa, Asiaweek, and American Poetry Review, to name a few. He has been published in the U.S., Australia, Hong Kong, France and even in the Czech Republic.

Mannahatta Mahal adds to Cabalquinto's already impressive list of books which include The Dog-eater and Other Poems (1989), The Ibalon Collection (1990), Dreamwanderer (1991), Bridgeable Shores (2001) and Moon Over Magarao (2003).

In 2006, Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) awarded Cabalquinto the Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas for poetry. According to UMPIL, the award is given to "living Filipino writers who have contributed outstanding works in any language currently used in the Philippines and who have dedicated their lives and talents to the development, propagation and promotion of any Philippine literature."

Indeed, with Mannahatta Mahal, the UP Press continues to support outstanding works by writers like Cabalquinto in its mandate of championing talented Filipino artists.

Manahatta Mahal is available in the Philippines at the University of the Philippines Press Book Stores in Diliman, Baguio, Cebu, and Davao; Fully Booked; Solidaridad; Popular Bookstore; select Powerbooks and National Bookstore branches; and other distributors in Metro Manila and the provinces. In the USA, University of the Philippines Press books are distributed by the University of Hawaii Press and Philippine Expressions Bookshop.

Uni pa an masunod ngonyan na Disyembre hali sa mga kapwa-parasurat. Saro ki Vic Nierva dangan ki Frank Penones. Igwa naman nagluwas sa UP Press giraray na libro ni Marne Kilates.



Pagsakay sa Tren
(hali sa koleksyon na Antisipasyon (Goldprint Publishing House)
Vic Nierva

Daing girong an istasyon.
Alagad an nagkakapirang mga daghan
igwang pag-alangan, tibaad,

huli sa mga babayaan
o mga aabtan. Asin mamansayan
an nagbabaklay pang bulan

sa ibabaw kan mga kabukidan,
mga niyugan, o madidiklom
pang mga badang na tibaad man

dai na liwat magudák o matanuman,
minsan sa likod kan panatang
mabalik liwat. Minakusog

an mga boot huli ta maluluya
pa an dagubdub kan paaboton na tren
asin man an hinghing pang pagsilbato.

Harayo pa, harayo pa.
Alagad igwang tikba, o pungaw
sa huring kugos o huring hadok

sa namomotan. Alagad,
pag sinasárâ na kan kakahuyan
an tingraw kan tren

na nagpapasilyab sa mga kabóg*
na nagrurulupadan, minaiktin
an mga bitis, dagos kapot

sa mga dara-dara, pati naman
sa daghan na orog pang
pano nin bagahe—agom, aki,

tugang, katood, giromdom
asin an sadiring harong.
Asin sa pag-abot kan tren,

pagdangadang sa anden,
minaiba an kolor kan kublit,
nagigin siring ini sa buláwan—

minaliwanag an lawog
siring sa nakapintang kaogmahan.
Tibaad nakahilíng sa padudumanan

na sa paghona harayoon na marhay.
Asin an pag-akô minaabot.
Susundan nin sinublian na kurugusan

o luhang ngunyan sana maturô.
Paaram. Sa liwat. Asin an makina
ma-ayon sa nakakabungog na silbato.


*edible bats

Uni man an ki Frank hali sa saiyang koleksyon Cancion nin Tawong Lipod (Agnus Press)



Pagsasakat Sa Bulod

Tunok asin talahib sa agihan
may boot nang magtalikod sa dalan.
naling bitis sa mga kadootan
sa tarom nin gapo nalulugadan.

Alagad sabi kan mga nangengenotan
bistado an sangribong kabukidan,
"Omang tinumbahan nin kaibahan
orog na mahiwas sa kaitaasan."


Mountain Climbing

Thorns and reeds before us
someone thinks of going back.
Our toes strange besides to grass
bleed from the sharpest rocks.

But said our guide in front
who have known a thousand mountains
"The field where our comrades died
is wider at the steepest height."


Mag-ipos-ipus na nin pambakal.

when all the bottles are empty

A LETTER TO A WOMAN

I told him before that whom he will love,
I will also love.

Everything that will make him happy, I will cherish.
Everything that will pain him, I will avoid.
Everything that will make him sad,
I will pray for that he is spared that chalice.

So I got acquainted with his mother
and joined his siblings.
I invited him to my house:
I was glad she asked for my mother's blessings
and talked with my siblings.

I also started playing the guitar,
to sing the songs written
by my arthritic and discordant heart.
I bought a new camera
so I will have photographs
I will keep, the ones I took of him,
the ones he took of me,
and the photos of us both.

I searched for the books, films
which we can watch, talk about
until we grow old,
until we anoint each other.

When I heard you became his girl,
I was hurt but happy.
How these two feelings can merge,
perhaps show the way I love him.

I am glad he will open
a new chapter in his life
with you, apart from me.
He has to grow
even if it is the start of my decline.

Now that he has left you
I will not ask you how you feel,
I already know that, I've been there.
But you can indeed come to me,
let us meet in our love for him.
I love you not the way he loves you.
I love you because let us hope
that he also loved you.

If you are already numb or whatever
tell me, more so the feeling
of how it is to be loved, how it is to be cared for
by such a man which like him whom I have vowed to
that whoever he will love, I will also love.

Translation by FPJr.

here's another take

SAGKOD

Malisyahan ta na kun ta’no
an mga kahoy sa kampo-santo,
matataba, pusog an mga pisog
mababansay asin an mga dahon
berdeng nagkukurahaw
sa bulanit kan saldang
o sa kitik kan tagiti.

Aram ta na baga an rason
kun tano ta garo mga banderitas
an mga dahon kan kawayan
sa haraning pantyong,
kun tano ta garo may nagpipiyesta
sa tahaw kan satuyang kamundoan.

Kun tano ta biglang minadakula
an kanding kun nakakabuhi
asin nakuku’a tang nagsasapa-sapa
na kan mga doot sa daan nang mausoleo.

Ano ta dai kita nagbabakal nin alipi
asin puto lanson duman sa paratinda
na aswang daa idto na naglalakaw kun udto.
Kakolor pati kan alang na tulang nin tawo
an pigrunot na bagas asin ginibong puto.
Alagad ta’no ta masiram an saiyang mga tinda
ta aram tang gibo an alipi sa kamoteng kahoy
na pig-aataman kan mga kalag na dai nang pagmati,
dai na sabot an magutom, an mapungaw an dila.

Malisyahan ta na ini asin kun ako magadan na,
huli sa makuring pagka-uri kaining kinaban,
italbong ako tulos, duman sa kuntod,
na sakuyang nilalakawan kan ako aki pa
ta mawot kong maging layas na burak
na gugutuson nin sarong aki—
pwede akong ipaipli sa talinga
o saro-saro na tanggalon an mga petalyo
mantang pighahanap an simbag:
kun padangat ako, iyo, padangat ako, dai.

THE END
Translation by Frank V. Penones

We should take note how
the trees at the cemetery
are sturdy, their fruits full
and their leaves green
shouting at the splinter of sun
or the tickle of the shower.

We already know the reason
why the leaves of the bamboo
at the nearby grave
are like hanging streamers.
Or how it seemed there is a feast
in the midst of our sadness.
How a goat suddenly grows big
when it escapes
and when we found it chewing
the grass growing at the old mausoleum.

Why do we not buy rice cakes
from the peddler reputed to be a witch
who plies at noon
when the ground rice made into a cake
is of the same color as a human bone.
But why are they delicious
when we know that her alipi is made from cassava
which were grown by souls
now without feelings,
know no hunger, or their tongues don't miss anything.

Let us take note of these and when I die,
because of my deep envy of this world,
bury me at once on the hill,
where I walked once when I was young still
because I wanted to be a wild flower
which will be picked up by a child
and placed between her ear
or the petals will be plucked one by one,
while looking for the answer:
He loves me, he loves me not.

coming soon this december

KULALAGBAW

Kasubanggi, tolong beses akong luminaog
sa kasilyasan asin tinalaka ako nin dakulang lawa,
kulalagbaw—an apod digdi kan mga gurang,
may walo ining bugaybuhon na kamot
garo pugita sa daga na nakadukot
sa lanob na piglulumot.

Kun dai lang kuta ako pigbubusiaw
dai na ako malaog sa kasilyasan.
Alagad masakit an sabay na mamatian an apri
kan iihihi asin an takot sa nakadukot na hayop.
An pangangaipuhan na namamatian
kaipuhan sunudon, itao.
An takot na nagpapakurad-kutad sa daghan
kaipuhan na sarayon, itago.

Nganing malagbuw an kulalagbaw
pigparikas ko na si bulos kan gripo
pigpaturutipsik ko si ihi sa inidoro
pigrabag ko nang sagin si tabo
Alagad, dai ini naghihiro,
toninong, na garo pigtuturuhukan
ako kan saiyang sadit na mga mata.

Malipwas na an takot ko kaya
pigpasipara ko na lang an dakulang lawa
sa laog kan kubeta.

Kinaagahan si ikaapat kong balik ta husto
na si namamatian na i-udo,
yaon pa giraray si kulalagbaw, sa may tangod
na kan kahoy na pirtahan nakadukot,
toninong kaining pighihilomloman
an saiyang mga bagong sugok.

Kulalagbaw
Translation by Marne Kilates

Last night, I went to the toilet thrice
and was startled by a huge spider,
kulalagbaw—the old ones call it,
with its eight hairy arms—
an octopus on dry land stuck
on the wall covered with moss.

If I didn’t have this sickness of the piss
I wouldn’t have to repeat these visits
to the toilet. But the sting of held urine
and the fear of this arachnid is just too much.
What nature asks, you give.
The fear that makes your heart
palpitate, you keep.

To scare the kulalagbaw off
I turn the faucet up, make the water rush
I shake my prick to scatter the piss on the bowl
I pretend to fling the dipper, make a noise
But, it wouldn’t budge on its spot on the wall,
serenely, it stares at me
with its tiny eyes.

My fear has settled down so I try
to ignore the huge spider
in the toilet.

The next morning, on my fourth trip
because I had to take a shit,
there it was still, the kulalagbaw,
this time stuck on the door jamb,
serenely hatching
its new eggs.

TINANGIS JOURNEY

Kaipuhan Sabon sa Tinangis

Igwang gabat na dara-dara an pangaran kan lugar-- Tinangis. Sa kadaklan, ‘baad karsel an minalaog tulos sa isip. Sarong destinasyon kun saen an mga ‘nagkasala’ naghahalat kan saindang sentensya, naghahalat kun ano pa an pwedeng itao kan buhay sa sainda. Sa sarong pagbisita sa nasabing lugar kaibahan an sakuyang mga estudyante sa Sociology, nahiling ko an magkapirang bagay na mawot kong ihiras—mga paghorop-horop na ‘baad iyo man an minadalagan sa isip kan kadaklan alagad dai gayong nabobonyagan sa panurat. Enot sa mga bagay iyo an pangaran kan lugar—Tinangis, kun pano an nasabing barangay nginaranan dahil yaon duman an kulungan, dai ko aram. Alagad makahulugan na an siring na lugar nginaran kan siring na minatukoy nin pag-tangis, nin paghibi na labi pa sa mga emosyon na pwedeng maglipwas sa satuyang puso. Igwa akong pag-alangan na darahon ko duman an sakuyang klase alagad sa hiling ko malahulugan na darahon ko an pag-adal sa luwas kan klasrum kun saen dai manenegaran na sa pormal na proseso nin pag-adal igwa man ining limitasyon asin pagkukulang. Minsan sa sakuya an pagbisita sa Tinangis nagtao man nin mga kaliwanagan asin panibagong paghiling sa pirang bagay.

Itutuga ko na si pag-alangan ko na magduman, kawsa man kan sakuyang mga hona-hona asin pagkatakot bako sana para sa sadiri ko kundi man sa mga dadarahon kong estudyante. Nagdadalagan man sa isip ko an motibo kan pagduman na baka isipon kan sakuyang mga estudyante na ini saro sanang requirement na arog baga kan educational tour. Kun arog kaini an paghiling sa exposure na idto dai harayong isipon na an mga bibisitahon ming mga tawong nakakulong dai harayong ibaing sa mga artifacts o liktao na mahihiling sa museo asin mga eksibit. Natatakot ako na baad arog kaini an magluwas na impresyon asin mawalat na leksyon sa sainda. Makatakot na hilingon na an mga tawo duman garo inatado na sa saindang paghiling. Igwa nang kategorya. Minsan sa sistema kan kulungan iyo man ini, suhay an lalaki sa babaye dangan an mga hagbayon (pagduman mi igwang duwang aki na an kaso rebelyon dangan limang babaye na an kaso kan tolo, rebelyon man).

Sa pagpaduman mi, sinabat kami nin mga mabubuot na gwardya, na inako tulos kami minsan dai ngani kaming pormal na komunikasyon sa sainda. Minaluwas na mas marahay pa ngani sindang mag-asikaso kisa sa mga sekyu ta sa malls asin eskwelahan na kun makakap garo ka pigduduhagi. Igwa man sindang mga priseonero na pig-aapod na mayors na garo iyo naman an katuwang kan mga gwardya sa pagpadalagan. Dai mo hohonaon na an mga tawong idto mga prisonero apwera na sana sa tattoo na mas mahiwas pa sa kublit.

Inako kami asin dinara sa lugar kan mga prisonero na sa enot na paghirilingan, nakamati ako nin pag-alangan asin nahiling ko man ini sa mga estudyante ko. Alagad sinabihan ko sindang kaipuhan nindang makiolay asin labanan idtong takot na idto na maiintindihan man dawa siisay. Kaya minsan ako, kinaipuhan kong sunudon an sadiri ko. Sa hiling ko, igwang sadiring parong an kulungan siring na an ospital namamarong nin bulong. Igwang darang gabat an lanob asin malipot an mga bakal sa Tinangis. Sa pag-orolay mi, tulos-tulos man na nagbukas kan saindang mga osipon an mga prisonero. An iba piniling magmasid na sana sa samuya na garo baga kami man an nasa kulungan na mas mahiwas lang ngani sa sainda. Igwang mga pig-abot na surat an mga prisonero sa mga estudyante ko, nakiolay na ipadara sa nanunungdan. Siguro kapamilya.
Nakaolay ko an sarong taga-Tinambac, incest an kaso. Si hapot ko pagkatapos na magpabisto asin aramon an saindang kamugtakan, parating “Napano?” asin bakong “Tano?” na sa hiling ko mas masakit na simbagon. Sa hapot na “napano” igwang pagsasalaysay kan nangyari na parating mina-antos sa linyang “dai ko man po ginibo, nasahutan lang ako.” Kun “tano” garo igwa na tulos nin murong nakatuldo sa prisonero na garo baga Tano mo ta nilugos? Tano ka ta naghabon? Tano mo ta ginadan? Hinapot ko man kun pirang taon na sinda sa laog. May haros duman na naggurang, may nasentensyahan na, may matolong taon na, may masarong bulan pa sana. Sa bagay na ini naiisip ko na marahay talagang an sarong kriminal nakabutas kisa an sarong inosenteng tawo an magsapo nin padusa sa laog. Hinapot ko man kun nawaran na sindang paglaom. Sabi kan saro: ‘ Sir, yan sana an dai kayang ikalabos.’

Pano tinatapos an oras sa siring na lugar iyo an saro sa pinaghorop-horopan ko kan mahiling kong garo atrasado an oras duman. An sigarilyo an garo relo ninda duman, pampalipas nin oras kun baga. May nagtitinda ngani sa laog, nagbakal si saro kong estudyante asin imbes na kuahon si sigarilyo, tinao niya na lamang sa mga prsionero na sa sakuya dakulang bagay na. Nagigiromdoman ko kami kaidto sa seminaryo, pagkatapos kan pamudtuhan garo bagong aldaw naman.

Igwa man nagpapabakal nin mga handicrafts na igwang kamahalan. Nagbakal ako nin saro, sanggatos, picture frame. Makahulugan na an parating sinasabi kan mga prisonero kun nagtatangro nin handicraft: “ Sir, bakali naman ako, pambakal lang sabon.” Dai ko ini gayong pigriparo alagad kan igwa nang limang prisonero akong nakaolay, parating sabon an hinahagad, an kamawotan na sa sakuya ‘ baad minasimbolo kan kamawotan na linigan an sadiri, mahali an ati, mahali an digta kan pagkakasala asin an impresyon na mismo kan sosyodad. Sa pag-duman mi sa Tinangis nanuga kaming mabalik asin madara kun ano an nahiling ming pangangaipuhan kan mga prisonero. Sa sunod kong pagbisita, madara ako nin sabon. Asin sa hiling ko, minsan kami kan mga estudyante ko kaipuhan man na magsabon asin banlawan nin tultol an samuyang mga mata tanganing magkaigwa giraray nin panibagong paghiling sa mga tawo sa Tinangis.

Fr. Andrew's Book Launching

for orders please call this line: 054 4727045.
Book: P 300.00

TRIA VERSUS ROBREDO?

An Relihiyon Kan Komersalisasyon
Asin An Komersalisayon Kan Relihiyon
Kristian S. Cordero

Makusog an bagong relihiyon kan komersalisasyon na minsan an relihiyon mismo pwede nang magin pasugmadan kaini: ini an komersalisasyon kan relihiyon. An relihiyon na arog kan Kristiyanismo naulaktan mismo kan komersalisasyon kan relihiyon sa daan na panahon na padagos pa man na nangyayari sa ngonyan sa iba na sanang porma. Kun pano ta hinihiling an duwang bagay na ini, makakaapekto ini sa satuyang pag-hatol kun arin an papaorogon: an relihiyon o an komersalisasyon? Pwedeng magkaigwa nin tensyon sa duwang kampo alagad malinaw kong nahihiling na arin man sa duwang bagay na ini— an nangungurog na dios iyo an kwarta, an delihensya, an tubo, an kupit, an income. Dai na manenegaran na an komersalisasyon saro naman na relihiyon asin an saro sa mga maimbod na disipulos iyo an media na nagtutulod nin kulturang popular na nagpapahiling kan mga produktong nagiging bagong paagi tanganing maging dios, suagon an oras asin panahon, orog na pagayanon an hitsura kisa sa kalag na pigtutukdo kan relihiyon na atamanon asin paorogon kisa sa hawak. Alagad bako na ini an kaso ngonyan asin minsan an relihiyon arog kan Kristiyanismo igwa naman na ginibong pagbayaw sa nasabing isyu laban sa hawak asin kalag, na pwede man magin simbolismo para sa estado asin simbahan. An estado sa hawak, an simbahan sa kalag. Alagad an tensyon mangyayari kun an estado magtulod sa pagtubod na daing kalag o an simbahan sakupon minsan an kapot na hawak kan estado.

Sa mga arog kaining orolay nahihiling ko an tensyon kan nakaaging selebrasyon kan Penafrancia kun saen hayag na sinabi nin sarong padi na an ginibo sa syudad arog kan mga street party sarong paagi nin pagpuputa. An siring na tensyon haloy na dapat nangyari asin pinag-olayan nin huli ta sa paglaog kan modernong panahon an selebrasyon bako na lamang selebrasyon kan simbahan kundi minsan kan gobyerno. An syudad nakikinabang naman sa pag-abot kan dakul na bisita, peregrino asin turista tanganing masaksihan an nasabing pinakadakulang selebrasyon sa Ina nin Dios sa Filipinas. Kun an akusasyon na nakikinabang an syudad sa mga programa asin paaging ginibo kaini katakod sa piyesta, sarong kapahayagan ini na ‘baad nakukulangan na an simbahan sa dating selebrasyon na sinda an may kapot kan monopoliya. Alagad bako man gayod ini an punto kan simbahan o kan lado kan relihiyon. Dakul pa man an donantes na nakasurat sa souvenir program na niluwas kan Basilika, dakul pa man an delihensya sa kandila na pinabakal kan mga madre. An ribok hali sa relihiyon iyo na an mismong paglingaw sa kahulugan, sa esensya kan selebrasyon na relihiyoso. Asin ini naipapahiling sa pagdakul kan mga mariribok asin puros sanang kaogmahan sa hawak na iyo man ngani an kapot kan estado.

An relihiyon an may kapot kan selebrasyon asin an dugang na kaogmahan na hinihimo kan syudad o kan estado dai dapat makalindong o makasakop sa tunay na kahulugan. Dagos pang sinabi kan padi na an selebrasyon kan Penafrancia, bakong kapiyestahan kan syudad kundi kan bilog na Bikol. Sa bagay na ini may punto an padi, na masasabi tang saro sana man sa miyembro kan klerigos kan Caceres alagad marahay na nasambit niya ini nin huli ta an simbahan mismo an nahihiling kong igwa man pagkukulang sa bagay na ini. Dawa ngani baranga na sa magkapirang parokya an Naga, an piyesta sa mga parokya limitado sana sa mga hugos sa simbahan, idtong mga harani sa kuron. Siisay an nakikipiyesta sa katedral kada Disyembre 27, sa kapiyestahan ni San Juan Evangelista? Kun kaya imbes na makipiyesta o magtaong pag-omaw sa pinipintakasing santo, an selebrasyon na hinahanap, tikapo asin limitado sana sa pagpamisa o pirang programa man ngaya kan parokya. Ini an dakulang kaibahan kan Penafrancia kun saen an gabos nakikisumaro, gabos nakikiiba nin huli ta garo igwang nangyayaring pagkapantay-pantay sa estado kan satuyang pagkabuhay. Panahon ini na an gabos minaluwas sa tinampo asin minadayon. Napapatag an dalan, an kamugtakan kan pagkabuhay sa piyesta kan Ina.

Marahay na paghorop-horopan kan duwang grupo, kan estado asin relihiyon kun ano an direksyon na kaipuhan na tahakon tanganing an selebrasyon ni Ina makadara sa satuyang orog na pag-uswag asin bako sana sa taunan na pagpabulos nin kwarta na sarong taon na pig-ipusan. Sabi ngani ni Octavio Paz: ‘ the fiesta is like a funereal.’ Kaipuhan tang hilingon giraray an mga ginigibong selebrasyon asin bako sana ini sa parte kan estado kundi mismo kan simbahan. Sa ngonyan, an saro sa malinaw na pagkakaibang nahiling ko sa street party apwera sa perwisyong trapik asin limitadong nagdayon kaini iyo an presenya ni Ina. Bako dawn a an street party katakod pa kan satuyang Traslacion? An Traslacion na saro man na street event, maribok man (relihiyosong ribok?) asin kadakul man burat, maati man pagkatapos, igwang man mga usmak na nagpapasali, nagsusuka, may mga insidenteng nagkakurulugan man. Kaipuhan man ining hilingon kan simbahan asin dai basta na sabihon na tradisyon na para sakuya, talsot asin sugong na pag-rason. An tawo an nagigibo nin tradisyon asin bako kita an ginigibo kan tradisyon.

Sa paglaog kan bulan na Oktubre, an bulan nin Santo Rosaryo, pano kaini masusuportahan si Setyembreng debosyon sa parehong Maria? O baka mas tutugotan kaini na an Oktubre magin na sanang Octoberfest? Sa satuya baga an kurahaw: VIVA LA VIRGEN! tapos KAMPAY!