elehiya

SARONG PAG-GIROMDOM
Para ki Josefina S. Nuñez

Igwang sarong Latino Amerikanong parasurat na nagsabi na an pinakamasakit na kagadanan iyo an enot na banggi. Duwang lado nin karanasan an nahihiling ko digdi: an primerong banggi kan mga binayaan o nagadanan asin panduwa an enot man na banggi kan nagadan duman sa estado o kamugtakan harayo sa harong, harayoon sa kinaban.

Kan nakaaging semana, nagadan an sakuyang tiyaon na si Josefina Nuñez o si Auntie Pining. Kaibahan ko an babaying ini sa kadakul na kabtang kann sakuyang buhay. Panduwang ina, enot sa mga katuod ko asin kaiba-iba sa mag okasyon, mapasimbahan man, sa mag cultural events, o minsan ngani sa pagpahayay-aya sa Lolo’s Bar, sa Bichara asin minsan sa CWC. Kayang guyod-guyudon sabi ngani. Pagkatapos kan pirang aldaw na pakikipaglaban (tibaad), dagos nang nautsan an sakuyang Auntie Pining asin sagkod ngonyan dai pa natatapos ining sakuyang enot na banggi. Kulang ngani an espasyong ini tanganing isalaysay an saiyang agi-agi asin naginibohan sa sakuya asin kun paano ko man siya nahiling na mabuhay asin idusay ini sa pagtabang sa kapwa orog na sa mga kapadian asin seminarista, sa mga preso asin sa saiyang mga katuod.

Nabisto ki si Auntie kan ako seminarista pa. Puon kaidto, binuksan niya an saiyang harong para sa sakuya asin minsan ngani kan bako na akong seminarista, pinadagos niya pa man ako giraray. Nag-istar ako saiya nin halawig na panahon asin ginibo niya ako sarong sadiri niyang aki. Kaibahan an saiyang tugang na si Auntie Fe, asin an maku-apong si Jackie, nag-istar kami sa laog nin sarong harong asin nagbilog nin pamilya. Ako para sa sainda asin sinda para sa sako. Sa laog kann harong ni Auntie sinurat ko an dakul sa sakuyang mag rawitdawit, sa laog kann harong ni Auntie, nag-adal ako kan sakuyang mag leksyon, nagtsek nin mag test papers, sa laog kan harong ni Auntie, namati ko an orog na pagpadangat kan mga tawong kayang laktawan an dugo, an pagtubod, an kamugtakan sa buhay.

Kun an pagiging magurang o agom dai naitao ki Auntie, mas orog niyang pinatalubo an pagiging ina asin mamomoton na tawo sa pag-agi nin pag-ako asin pag-ataman sa dai niya man ngani kaano-ano. An buhay ni Auntie buhay para sa kapwa-tawo. Sabi ninda, igwa daang sarong eksperinya na kaipuhan gibohon an sarong tawo—ini an pagsarig sa sarong istranghero sagkod na an istranghero magin katuod, magin kasaro, magin kadaupalang-palad.

Siisay an mahona na sa buhay ko mabibisto ko an arog ni Auntie Pining. Nagin marahay daw siya sa sako ta marahay ako saiya? O marahay lang talaga siyang tawo? Dakul an masabing marahay lang siyang tawo. Sa saiyang kagadanan, may parte sakuyang luhay-luhay man na magagadan, gigiromdomon siya kan gabos kong paggiromdom, sagkod sain, sagkod nuarin. Magigiromdoman ko an saiyang mga istorya kan saiyang pagka-aki, an saiyang mga lakwatsa sa Manila sakay an tren, an saiyang mga nakatrabaho, an saiyang mga istorya tungkol sa mga Amerikanong Heswita asin mga madre kan kolehiyo, an Naga na saiyang nahiling asin pinadangat. Gigiromdomon ko an saiyang debosyon sa Mahal na Ina, an saiyang pagsarig asin pagtubod sa simbahan asin an saiyang karahayan buot. Gigiromdom ko an kalunggay na ugbos niyang ginugulay, an marigoso na sinahugan nin chirizo, an saiyang sopas asin nilabunan na sira, an dai niyang pagkakan nin tilapia, an mga ataman niyang burak, an pagtukdo niya sako nin pagtipig nin gubing, an krismas tree sa harong na pirmi sanang nakatindog, an mga pagiromdom niya sa sakuya na mag-agom n asana kun dai man sana mapadi, an saiyang mga olok, an saiyang mga hapihap kun ako naghehelang, an saiyang matarom na hiling kun sige kong inum pagbabanggi, an gabos sa babaying ini na pinadangat ako na garo sadiri niyang aki. Gigiromdom siya kan gabos kong luha na sagkod ngonyan dai pa aram kun sain matugpa.

BULAN NI BALAGTAS

Second Year hayskul ako kan enot kong mabasa an Florante at Laura ta nasa required readings ini arog kan Noli pag-third year asin man an Fili pag-fourth year. An Ibong Adarna bago ginibo ni Jolina, pigpabasa samuya kan na sa first year ako. Natatandaan ko na dai akong gayong naogma o nakasabot sa pagbasa kan Florante at Laura, nin huli ta dai man ini itinukdo samuya bilang sarong tekstong pampanitikan, kundi bilang istorya kun sain mamakanuod kami nin retorika asin bararila kan Tagalog na dai ko maintindihan kun sa panahon nin Balagtas o sa panahon kan nag-salin kan nasabing edisyon na ginamit mi sa klasrum asin kan panahon na idto. May iba-iba kaming pigbabasasang translations. Siguro mga sampulong Florante at Laura, an iba ngani samuya si komiks edisyon pa. Dai man ini pigriparo o pighiling kan samuyang paratukdo ta ‘baad kaya pareho-pareho naman sana an banghay asin an magiging dalagan kan istorya. Basta dapat dai makakan si Florante kan masisibang leyon asin bako si Laura asin Aladin an magkadagusan.

Bako pa man ako mag-abot sa pagbasa ki Balagtas na kaidto ribong kami kun Balagtas o Baltazar, pigtukdo naman siya sa elementarya bilang an Dante kan Filipinas, bilang pinakamaorag na parasurat kan saiyang panahon. Saro sa mga bayani na dai ginadan sa Bagumbayan asin an payo igwang dahon nin laurel asin nasa bintig kaidto na dyes sentabos. Aram ko ini ta digdi ako tinukdoan kan sakuyang ama na mag-adal nin kasaysayan, sa paagi nin pagtuom kan mga tawo sa sintabo. Pamuso si Balagtas sa mga linya na nagpapahayag mapapadapit sa pagkamoot. Sa mas pigtutubodan na pagbasa sa saiyang sinurat, an kahadean kan Albanya ibinaing man sa estado kan Filipinas kan saiyang panahon. Nagin man siyang muhon kan sarong tradisyon nin panulaan sa satuyang nasyon sa paagi kan pagsurat asin pagbasa kan mga rawitdawit na ini. Sa ngonyan kadaklan satuya nasa panahon pa man giraray ni Balagtas kun hinihiling an dapat na pagsurat asin pagbasa nin rawitdawit. May sadiri ining kumpas asin pagtaram kan mga linya na bako naman arog kaiyan an pagtaram niyato. Sa sarong libro ni Virgilio Almario pigtukar niya an istorya asin kaibahan kan Balagtasismo asin Modernismo sa panulaan kan Filipinas. Mantang nagtutubod akong dai ta kaipuhan na lingawan si Balagtas, siring na dai man kaipuhan lingawan si Dante minsan an kadaklan satuya dai naman nagtutubod sa kamurawayan o gagamban, langit, impyerno o purgatoryo, kaipuhan na itukdo sa mas bago asin mas ‘malikhain’ na paagi si Balagtas. Kaipuhan na siya balukaton sa kasaysayan na ginibo na sana siyang malipot na imahe nin mga parasurat rawitdawit.

Sinasabi na kita daa sarong nasyon nin mga pararawitdawit, mas dakul kitang poets kisa sa nobelista o parasurat-osipon. Siguro nin huli ta halipot sana an rawitdawit, alagad nin huli sa kahaliputan na ini man gayod, halipot man buhay asin interes na itinatao niyato sa pagsurat nin rawitdawit, sa pag-adal kaini asin sa kun paano kaini tinatawan nin kapahayagan an satuyang mga buhay. Nagsusurat kita alagad dai kita nagbabasa, sarado kita sa tradisyon asin rawitdawit kan ibang nasyon o kan ibang rehiyon. Dai nababakal na gayo an mga libro kan mga rawitdawit kun baga man hahagadon sana ini. Maray pa an baduya saka fishball pigbabakal. Alagad, dai magagadan an tradisyon nin pagrarawitdawit dawa pa ini malugi sa merkado, dawa pa lingawan na ini kan banwaan asin mabua o magpakaburat na sana an mga makata. Ibabalik giraray kita sa panahon kan mga berso, sa panahon na kakaipuhan ta an tataramon asin kun paano niyato ipapahayag an mga yaon sa satuyang buot asin isip bilang mga tawo sa kinaban. Siring ki Balagtas na sa panahon na dominante an Kastila asin an Latin bilang mga pinakapoderosong tataramon, pinili niyang magsurat sa tataramon kan mga sinakop, kan saiyang tataramon na Tagalog. Kun kaya sa bagay na ini, importanteng muhon si Balagtas sa kasaysayan kan panitikan sa banwaan na ini, kaipuhan na siya giraray na pag-adalan asin basahon. Sarong magayon na proyekto iyo na matawan siya nin tultol na dakitaramon (translations) minsan sa anuman na Bikol asin mabalukat sa parehong kasaysayan na pigtutukdo siya bilang sarong anino, bilang harayoon na bitoon na pinapagal kita sa pagtingag.

An bulan nin Abril, Bulan ni Balagtas sa Filipinas asin ini man Bulan kan mga Para-rawitdawit. Dai ining gayong pigtatawan pa nin rarom asin kolor. Sa Bulacan asin sa Manila, igwang mga selebrasyon sa pagiromdom ki Balagtas, siring man sa iba pang parte kan kinaban, na piggigiromdom an Abril bilang Month of Poetry and Poets, ini man an bulan na namundag san Ingleserong si Shakespeare na siring ki Balagtas nagsurat sa Ingles sa panahon na an dominante iyo an tataramon kan Iglesya. Sa mga pararawitdawit, mga parabinwit nin berso, sa mga biko-bikong salog kan satuyang rehiyon, yaon an sakuyang pagtagay asin pakidumamay.

bagong rawitdawit

MATA

Kun dudukliton ko an sakuyang mata
asin mahiling ko an gayon kan mga ini,
kun sa kun pa’no tinipon kaini an liwanag
asin an mga imahe kan sakuyang rawitdawit,
kun pa’no ako pinaturog sa imbong asin diklom.

Hihilingon ko an mga saradit na ugat na yaon digdi
patunay kan sakuyang tinagaman asin ginikanan
siring kan sakuyang apoon na lalaki
na dai naggamit nin antipara sagkod mautsan
o sa apoon kong babaying may rigmat
na garo sa kitkilat an paghiling orog na kun
ginagadan an mga langaw na minatugpa
sa saiyang dai napipilang balos.

Hahanapon ko an mga rason kan mata
kan mga dai paghiling nin diretso sa kamera,
‘baad may mga iwinalat na gira an panahon
sa mga pagpapasipara ko sa magkapirang bagay
arog kan surat na parong alkampor, layas na burak,
arakiak, o magin an isla kan Daruanak
na enot kong nahiling sa sarong pangiturogan.

Hihingowaon kong simbagon an pirang hapot
arog sa kun pa’no ko nagibong hilingon an mata
kan damulag kataid an natiyanan na bubon
asin an gadan na kahoy nin balaigang,
Kun pa’no ako nakakakan dawa minalaog
sa isip an buklat na mata kan orig sa karnehan
o an mga mata kan alabado sa simbahan
asin idtong mga matang pigtuod na magtaram sa laog
kan mapapas’it asin mababawang sinehan.

Kun dai ako matatakot sa dugo
asin makakayanan ko an kulog
kan sadiring pagduklit,
kun dai ako mag-aalangan sa kinaban
asin sa kun ano an sasabihon sakuya
kan mga tawong makakahiling sa sako,
saka ko pa sana maaraman an tunay
na kahulugan kan sinasabing kagayonan
na dai kaipuhan nin anuman na panalmingan.

March 30, 2009* Iriga

AN HAPON NI HARRY POTTER

Nangingirit ako sa laog kan sadiri ko kan enot kong pag-atendir kan graduation sa unibersidad kun sain ako nagtutukdo. Duwang okasyon sana an natatandaan kong naggamit ako nin toga, kasu pagtapos kan Grade 6 asin sa hayskul. Nasundan ito kan Sabadong Hapon kun sain sa giraray nahiling ko an nagraralayog na banderitas, an makokolor na toga asin an mga ranggo kan inadalan, an mga medalya asin diploma asin an mga haralawig na diskurso na minaikot sa diskurso kan paglaom, pagtubod asin an pagkamoot sa Bikol.

Bilang sarong ritwal, an graduation ceremony igwang manlain-lain na simbolo na nagtutulod nin magkapirang pagpapakahulugan. Yaon digdi an paghiling kun ano an edukasyon arog baga kan pagiging liwanag, susi, o lisensya kaini sa pag-atubang sa kaabtan, sa puturo. Yaon man digdi an mga maserbing panalmingan, mga tataramon nin kadunongan na itinatao kan sarong midbid asin respetadong tawo. Magin pribado o pampublikong eskwelahan igwang sadiring bisyon asin misyon kun paano pipilion an mga mataram sa mga graduation ceremonies na ini. An iba mga alumni, an iba mga midbid na tawo arog kan pulitiko, negosyante, asin iba pang pwedeng may koneksyon sa eskwelahan. Dai ta man manenegaran na an panahon na ini, iyo man an panahon kan pangangampanya. Dakulang katipiran na ini sa mga pulitiko, na ngonyan pa sana binabasog na an satuyang mga mata kan saindang tarpaulins asin streamers na nagpakuriyat sa satuyang mga kalye. Ini an mga bagong monumento, ini an mga bagong pana’awan kan banwaan na kulang sa kritikal na paghorop-horop.

Mantang pighihiling ko an mga estudyanteng nagpaparaso asin nagpaparetrato, nagigiromdoman ko an karakter ni Harry Potter asin an saiyang kinaban bilang repleksyon man kan sarong akademya. Kun pano an siring na gubing (toga) agid sa mga pigsusul’ot kan mga nasa kinaban ni Harry, nagpapahiling sana kan hararom na impluwensya kan pansulnupan na pagbado-bado sa satuyang sistema kan edukasyon. Kaya ngani, sabi kan kataid kong maestro, mas marahay talaga an ‘sablay’ na gamit kan mga nagtapos sa Unibersidad kan Filipinas, bakong mainit, simpleng disenyo asin praktikal. Alagad, dawa mainit asin impraktikal, pigtitios asin piglilibang na sana kan kadaklan an sadiri, sa pagtext, pagparetrato, pag-isip gayod na sarong beses sana man ini sa sarong taon, asin ‘baad an kakanon pagkatapos kan seremonya.

Sa sakuya, simbolikong marahay an paggamit kan toga na agid ki Harry Potter, enot digdi an imahe mismo kan akademya—na digdi, arog ki Harry, pigtutuklas kan mga nag-aadal asin kan mga paratukdo an saindang mga kakayahan. Ini an mahika na nasa gabos na naghihingowang mag-adal. Asin sa parte kan mga nasa faculty, orog na kaipuhan, iyo an kapangyarihan kan pagsiyasat o research na kinakaipuhan na darahon sa mas halangkaw na lebel asin bako sana sa paagi kan mga theses na minolino baga o pigpabakal nin tolo piso, magkaigwa sana nin titulo asin ranggo. Kun kaya an kapangyarihan na ini, dai minatalubo asin iyo na mismo an nagkakawsa kan pagruro kan sarong akademya o unibersidad. Orog na kun an akademya dai minaluwas sa sadiring kweba kaini, na an anino sana an pigpapaniwalaan na imahe kan reyalidad asin bako na an liwanag na nagkakawsa kan mga anino. May mga unibersidad, pribado man o publiko, na naging inbreeding an nangyari sa mga paratukdo asin sa nagpapadalagan mismo. Sinda-sinda an nagtuturokdoan. Daing tultol na Faculty Development Program nin huli ta an kadaklan kan kwarta pigbabaranga pa giraray kan pamilyang may sadiri. Kun igwa man pigserserbihan an unibersidad, iyo ini an mga political gains na maitatabang kaini sa saindang angkan sa paagi nin pagbukas nin mga scholarships asin iba pang programang makakatulod kan saindang political na agenda. Alagad bako sana sa pulitika, pwede man na magin sarong negosyo an unibersidad, sarong dakulang business enterprise asin pareho kaining kinakakan an sistema kan edukasyon sa satuyang rona.

Mantang pighihiling ko an mga estudyanteng saro-sarong nagpapaso, pighahapot ko sa sadiri ko an manlain-lain na hapot, puon sa personal sagkod sa mas mahiwas na kahapotan arog kan, ‘Natukdoan ko daw an mga estudyante ko nin tultul asin hararaom? Anong trabaho an naghahalat sa sainda? Siisay digdi an malingkod sa Bikol? Siisay an mahali asin dai na mabalik pa? Siisay man daw an matukdo? Pira na an bados o an nakabados sa mga ini? Mga hapot na dai ko tulos-tulos masisimbagan, mga hapot na daing kasigurohan kun manunumpungan ko nin simbang. Alagad, kun igwa man na kaipuhan na tungkosan gayod sa mga hapon nin kahapotan, iyo na an pagtapos sa eskwelahan saro sanang lakdang tanganing mas mapakusog an buot sa pag-atubang kan dakula pang kinaagahan, sa pagtubod na mapaparahay asin mahahanap man nanggad an kahulugan kan buhay. Ini an tunay na kapangyarihan, an mahiling an posibilidad kan satuyang pagkatawo asin mahimo ini susog sa satuyang mga kamawotan asin paghihingowa. Ini gayod an sarong leksyon sa hapon na garo kita nasa kinaban ni Harry Potter.

PALANCA SA BIKOL

Sa petsa 30 kan Abril, bago mag-alas dose nin matangang banggi, isusumite an mga sinurat para sa taon-taon na Carlos Palanca Memorial Award for Literature. Mantang binuksan an bagong kategorya nin pagsurat nin rawitdawit na pan-aki, mayo pa man giraray nin kategorya para sa Bikol nin pagsurat sa osipon mantang nagtatao an nasabing foundation sa Iloko, Hiligaynon asin Sebwano. Dai ko mantandaan na igwang panahon na binuksan an kategorya para sa Bikol. An siring na pangyayari na daing kategorya sa Palnca para sa Bikol, an nagtulod sa pamilya Arejola na buksan man an Premio Tomas Arejola sa Literaturang Bikol kan taon 2004. Duwang kategorya ngona, rawitdawit dangan osipon. Asin pagkatapos kan limang taon, an nasabing papremyo, bukas na sa kategoraya nin pagsurat nin nobela, osipon na pang-aki, dula asin sanaysay. An nasabing premyo an naging Palanca naman kan Bikol na nagtutulod sa anuman na tataramon sa Bikol. Nangangahulugan na bako sana an Bikol kan Naga o Legaspi an pwedeng gamiton sa pagsurat o kan anu pa man na sentro kundi minsan an Bikol kan mga taga-Buhi na may nagbali naman ngani kasu nurong taon.

Ngonyan na igwa naman kitang sadiri, may pangapodan kita na magbali kita sa mga siring na kumpetisyon nin huli ta an kapangganahan digdi iyo na makakadugang ka sa naglalawig na panurat Bikolnon sa kontemporaryong panahon. An mga pakontes na ini, nakakatabang man tanganing itulod an sarong parasurat nin huli ta an mga huwes sa nasabing kontes, sa kaso kan Premio Arejola, mga parasurat man asin kritiko o iskolar sa kulturang Bikolnon. Dakula an naging pagbusol asin insentibong tinatao kan premio Arejola sa ngonyan asin ini dai na malalaktawan sa pahina kan satuyang agi-agi. An Arejola nagpadagos na giromdomon an pangaran kan saindang apoon na si Tomas, na saro man na propagandista kan panahon ninda Rizal, Panganiban asin Plaridel. Ngonyan na igwa nang Premio Arejola, tama pa dawn a maghagad kita nin kategorya sa Bikol sa Palanca. An simbag ko, Ano ta dai?

Nadangog ko na an magkapirang dahilan kun tano mayong kategorya sa Bikol. Enot digdi, may nagtutubod na tigbak na an panitikan niyato. An mga nasabing tawo, may gikan satuya, may sa luwas, alagad dakul an gikan sa Bikol na nagsasabing, matitigbak man sana an mga pinunan niyato. Sa sakuya, enot na muna matitigbak an mga tawong ini bako matigbak an literaturang Bikolnon na dai man namundag sa panahon ko, o sa panahon kan alkalde, kundi ini may ginurangan na ini. Ini an buhay na dai kayang gadanon minsan kan tolong gatos na taon nin kolonisasyon asin iba pang kunsomisyon. An panduwang dahilan, iyo na sa anong Bikol isusurat an mga osipon. Saro sana an Hiligaynon, an Iloko, asin Sebwano, alagad dakul an tataramon sa Bikol. Digdi ko nahihiling an pangangaipuhan na orog na magsurat asin pahib’ogon niyato an bokabularyo kan mga nasa sentro. Gamiton an Bikol kan saimong lugar sa pagsurat, s pagdiskurso. Bako ining madali nin huli ta sa panahon niyato kinukondisyon kitang magsurat, magtaram, mag-isip sa Inggles o Tagalog. Mayong maraot sa mga tataramon na ini. Alagad igwang mapapasala kun ano an satuyang papaorogon. Bikol ngona bako an iba. Asin nin huli ta igwa nang makusog na behikulo nin komunikasyon an mga tataramon na Tagalog asin Ingles, mas orog niyatong kaipuhan na magsurat, magbalik sa mga tataramon na yaon sa satuyang lugar. Mamoot kumbaga sa tataramon, na sa tataramon na ini maipapahayag ko an sakuyang pinakahararom na eksperinsya asin paghiling sa kinaban na minapuon sa kun sain itinalbung an sakuyang inulnan. An isyu kan istardisasyon kan Bikol malaog sa orolay na ini. An masasabi ko, buksan an kategorya sa anuman na tataramon sa Bikol, magsugal, magkua nin mga huwes na may kabatiran sa mga tataramon niyato asin an mangyayari kaini, mas dakul kitang pagkakaparehong mga tataramon asin ini an mabugkos satuya. Kun igwa man nin pagkakaiba, ini orog sanang mapararom kan satuyang paggamit kan mga tataramon niyato.

Nin huli ta an Bikol bako sana sa sentro o sa gilid, an tataramon niyato sarong pwersa, sarong kapangyarihan na haloy nang naghahalat tanganing gamiton kan mga tawong nagmamawot na himoon an saindang rehiyon, an lugar kan satuyang imahinasyon asin mga kamawotan. Kaya pangapodan man sa mga parasurat an orog na magtuklas kan mga tataramon na Bikol na yaon sana sa satuyang palibot.

Kun bubuksan man an kategorya sa Palanca, magiging dakulang tabang ini sa pagtulod kan satuyang panitikan asin mabuhay ini kan pagsurat nin osipon o kaya nin nobela, o minsan nin dula o pelikula. Dai mag-alangan sa kun anong tataramon ta an pagsurat, sarong proseso nin paglinig, nin odok na paghiling, bako sana kan satuyang nahiling kundi minsan kan tataramon na satuyang gagamiton tanganing maipahiling an satuyang nahiling sa nagdadangog na kinaban.

KAWAT SA KALAYO

Tess Consulta, Eros 4 Photo by Jan Davila


Piggigiromdom ko kun nuarin ako enot na nagkawat nin kalayo. Kun nuarin ako enot napaso, kun nuarin enot kong namati an init kaini. Sa bulan na Maros, pigpapataniran kita, pigpapagiromdom na magmaan sa kalayo, na mantang ini katuod kan tawo, ini man an saiyang mortal na kaiwal. Ini man an sinasabi baga kan mga gurang, na marahay na an mahabonan kisa sa masuloan, na bawal pa ngani an magpadagos kan mga nasuloan nin huli ta dinadara kaini an malas.

An kalayo dakulang simbolismo puon sa puon pa kan sibilisasyon kan tawo. An kalayo ngani saro sa apat na elemento na nagpapadalagan bako sana gayod kan kinaban kundi kan bilog na uniberso. Ini an saro sa mga pwersa, ini an mga imahe yaon sa bulkan, an kalayo kan saldang, an kitkilat, an santelmo asin sa mismong liwanag na satuyang hinahanap sa kadikloman. Ini an nagluluto, nagpapatutong, asin an sabi ngani baga nagpapainum pa satuya. Minsan, sa mito kan paglalang, yaon an elemento kan kalayo sa paglalang, na may nahilaw, natutong, asin tamang-tama sana na iyo man an sinasabing pinunan kan satuyang rasa, kan satuyang kolor-dagang kublit. Sa mga osipon na ini, mahihiling na an kusog asin liwanag kan kalayo, pinapakinabangan kan tawo o kan kinaban asin kita nakagamot digdi na daing gayo niyatong pighihiling o pinag-aadalan. Alagad an mga mitong ini nagserserbing istruktura nin paghiling o panan’awan.

Sa sarong nabasa ko, an kalayo an enot na pig-omaw kan tawo kan ini saiyang matuklasan, an kalayo na enot na nahiling sa diklom kan kuweba, an kalayo na iyo an nagtukdo saiya, sa paagi kan liwanag kaini, kan tawo pasiring sa saiyang kapwa, na iyo man an pwedeng gamiton kan tawo sa pagraot kan kapwa-tawo asin kan kinaban. An kalayo sagkod batbat, nagin mga bomba asin an pwersang nagmukna, iyo man an pwersang maraot sa satuya. Nagpapahiling sana ini kan siklo, kan trahedya kan tawo na maguru-utro sigun sa apat na elemento. Apwera sa kalayo bilang pwersa, ini man an imahe kan kadakalan satuya kun ano an impyerno. Pigtutulod ini kan simbahan, kaiba kan imahe kan asupre. Alagad, an kalayo bako sana man sa impyerno, ginagamit man ini kan simbahan bilang imahe kan banal na espirito, asin an mismo akto nin pagpurga tanganing malinigan kita asin makahiling nin liwanag. Kun kaya an espirital na dimensyon bako sana sa tubig kan bonyag, kundi sa kalayo kan kumpil na iyong nagpaparigon sa kalag kan tawo. Kun kaya, mahihiling na an sarong simbolo, dai man naggad malilimitahan sa sarong kahulugan sana man asin minsan an simbahan arog kan Katolisismo, ginagamit ini. An bulan bako sana man simbolismo ni Santa Maria asin ini man an simbolismo kan demonyo sa magkapirang obra biswal, asin sa satuya ngani mas konektado ini sa imahe kan aswang na dai sana napuputol an hawak kundi nakasakay naman sa sighid na impluwensya man kan luwas sa satuya.

Nagiromdoman ko kun nuarin ako enot nagkawat kan kalayo, minsan pigpapatanidan akong dai magkawat kaini ta kukulgan ako kaini, alagad an mahika kaidto, kan panahon na nagibo kong iburubalyo an sakuyang muro sa naglalad na gasera, na dai ako nakukulgan, na dai ako napapaso, asin ini man an enot na na mahikang pigpahiling ko sa sakuyang mga tugang, asin puon kaidto dai naman nanggad ako nawaran nin pasinasyon asin kamawotan na maghorop-horop sa liwanag, sa kalayo, sa aninipot.

NAME D POETS

obra

HURU-HAIKU 2


Barotong pinagabat
kan darang lambat.
Duros, pasabat.

Binaak an tulak
kan pating-- singsing.
Igwang uminiyak.

Gapong natagalpo
sa gadan na dagat.
Labi kamundo.

Tuko kuminurahaw
Puminiyok,
nagkariribaraw.

Nasalabay sa tabay,
sabay dakop
kaibahan sangbay.

Baybayon, alon
kakanon, agom
Magayon na panahon.

Sinarom.
mga anino nin tawo.
Ay, itum na sirum.

Nag-aati,
nagruluwasan
agi-agi buda ati.

Rapsak, purusngak
alak surup'ay
sa palibot kan amak.

EBA

february blues

SONETO XVII
Pablo Neruda
Translation in Iriganon by Kristian S. Cordero

Di tay ka payaba na arog baga ku malaka-mahal
na asin na kolor rosas, dyamante
o adtong mga naglalayog-layog
na uro-alasdose na nagpapakarab:
Payaba tay arog sa kun pauno pinapayaba
a pirang bagay na sinasaray ka ngitngit,
di pigsasabi, sa pag-ultanan ka anino saka ka kalag.

Payaba tay ka arog ka masetas
na diri nagtatambo alagad saray
sa luog niya a liwanag-gaan ka kanyang mga burak,
saka salamat ka pagpayaba mong an,
na nasa luog man ka awak ko, nabubuhay,
pinapaluwas a maamot na alisngaw galin sadi kinaban.

Payaba tay ka na diri ko isi, kun paano,
o kun kuno, o galin sari, payaba tay ka, amu na yan,
uda mga rimalaso o pag-orag-orag:
Payaba tay ka sa arog sana kading paagi,
ta da naman ako ising pagpayaba

apwera kadi, na uda ako, uda ika,
na malakalipotok, na a kamot mo
sadi ruruggan ko, nagigin kamot ko man,
na malakalipotok na kun ako napapaturog,
a mga mata mo a pin-nipikit.

Taboan photos

Photo by Gen Asenjo

with Christine Bellen

With Harold, Gen Asenjo and Pete Lacaba

re-printing....

Design by Vic Nierva.

Dissent for Real “Good Governance” by Che Carpio

Enshrined in our Constitution is the fundamental principle that “public office is a public trust.” Simply put, WE, the People, are the BOSS. Thus, all elected and appointed public officials and employees are but our “public servants.” And to ensure that government performs as it should, equally enshrined in our Constitution are our basic rights of free speech and freedom of information, which rights are further secured in the fundamental principle of full transparency in government.

Take the case of the on-going dispute between the Naga City government led by Mayor Jesse Robredo and the local Church of Caceres as regards our Peñafrancia celebration every September. An offshoot of the efforts of Archbishop Legaspi to ensure that we do not trivialize our devotion to mere city-sponsored “street parties” is a re-examination of our activities. This necessarily entails looking at the bigger picture, that is, to scrutinize the local government itself, especially the leadership of our mayor.


With more reason must we pursue such review given the awards he and the city have achieved in his long years in power. We cannot rest on our laurels, as the old saying goes. Indeed, the hallmark of true leadership is being able to stand up for the entire world to check on you.

Now, when a citizen voices out his or her opinions, whether intelligent or silly, objective or biased, sincere or sarcastic, politically-motivated or plain commentary, and true or untrue, public officials must listen. This means giving them due consideration with utmost respect.—with the word “respect” underlined.

Thus, a citizen or any person, regardless of religion, status, or background, who speaks out deserves courteous treatment at the very least. And elementary rules of civility and public ethics abhor insult, ridicule, and worst, ad hominem replies or attacks on his person and private life. Otherwise, we cause a chilling effect amongst the people and stifle dissent, which is a vital ingredient in the marketplace of ideas that forms the bedrock of democratic government.


On this point we note the recent open letter of Fr. Wilmer Tria, Chair of the Philosophy Department of Ateneo de Naga, to Harvey Keh who teaches at the Ateneo de Manila and who wrote an article heaping praises on Mayor Robredo as a “hero” for good governance. Fr. Tria questioned Keh, among others, thus: “I completely understand your will and tenacity for moral recovery especially in the leadership in our country. However, in your desire to present heroes, you miserably failed to present the truth. Instead, you fortified a myth, a fantasy of good governance embellished by all the trimmings of a Disney movie.” He also asked: “Did it not occur to you that Mayor Robredo’s 16 years in power manifests how he failed to groom anyone to take his place? Is this good governance?”

Curiously, in what is otherwise an intellectual debate between two professors or “academics,” Mayor Robredo immediately intervened by way of his Chief of the Naga City Visitor’s Center Joe B. Perez (also Editor-in-Chief of Bicol Mail), directly replying to Fr. Tria:

“Mayor Robredo forwarded to me your letter to Mr. Harvey Key, founding chair of Kaya Natin!, a movement composed of Filipinos from different sectors of society that aim to espouse genuine change and ethical leadership in our country. “

“Not surprisingly, I find the letter as yet another attempt to smear his person, belittle his leadership, and insult the competence and character of other innocent people and groups. Obviously, you want a wider audience for your piece of work that, regretfully, reeks of bias, sweeping abomination and baseless accusations.

“I am surprised, however, that such invectives that I find in the letter and the caustic and stinging ridicule that you unleashed would come from a man of the cloak who purports to be a church spokesman. Frankly, I cannot understand the motives that are now driving you to cast aspersions at every chance on his person, in particular, and the city leadership and its people, in general.”

This letter followed Mr. Perez’s circulated email to Robredo, thus: “fr. tria is is genius in fund raising. did those funds go to any of the poor children that he raves about?” (sic)


Mr. Perez continued: “fr. tria is a familiar face in the city's trendy water holes, eating the best food at the costliest restaurants. he must have been so inebraited that he hates the glare of our lampposts summoning him to go back to his room at the seminary. and did he once ever give some leftover to the watch your car boy waiting in his car through the wee hours?” (sic)


Sadly enough, Perez went even further to malign Archbishop Legaspi himself: “archbishop legaspi has been in naga with that title for 25 years, more than the mayor in his post did. did wilmer complain? despite his 25 years here, his archbishop until this time has not learned to speak and write in bicol. is this how sincere the archbishop is with his flock and the local community?” (sic)

The idiocy of City Hall’s reasoning is quite obviously res ipsa loquitur or speaks for itself. Nevertheless, lest there be any confusion on this score, it bears stressing that such argument is misplaced, a tu quoque or you also (ika man ngani) fallacy in fact. Our Archbishop is an appointed church official who serves by the grace of God at the pleasure of the Holy Father while Robredo is a local government official who is supposedly “elected” by the people for a specified term and number of terms.

Secondly, language is but a nice-to-have tool for communication and not the barometer for dedicated work. Indeed, how often have we complained about the platitudes and lip service that we usually get from government? For that matter, that Naga has “watch your car boys” in the “wee hours” is itself an admission of the mayor’s non-enforcement of the curfew for minors and an indicator of underdevelopment or problems yet unsolved—for every child must not be out there trying to earn a living but must be already resting in the comforts of a decent home with his family.


Thirdly, by way of example of selfless leadership, Archbishop Legaspi has been instrumental in the promotion of no less than six (6) bishops from Caceres, namely, Benjamin Almoneda, Prospero Arellano, Manolo de los Santos, Adolfo Tito Yllana (now an archbishop, too, and Apostolic Nuncio to Pakistan), Jose Rojas, Jr., and Gilbert Garcera.


Fourthly, Archbishop Legaspi has generously shared his powers, if you will, and strengthened pastoral care and made it even closer to the people by the creation of the Prelature of Libmanan (a sub-diocese of Caceres with its own bishop) and half of the 75 parishes existing today in Caceres .

And we can go on and on with the many fruits of Archbishop Legaspi’s persevering apostolate.

Going back to Robredo, who is the ISSUE—and not Archbishop Legaspi or Fr. Tria, I noted a few years back that he moved from Lakas to the Liberal Party. I hope that was not for political expediency although it certainly appeared to be so, Lakas being under the Villafuertes by then. Nonetheless, from one liberal to a fellow liberal now, Mayor Jesse might want to take heed of the fundamental principle espoused by the German protestant theologian Friedrich Naumann that “a functioning democracy needs politically informed and educated citizens” and “civic education is a prerequisite for political participation and thus for democracy.” And at the heart of that principle is dissent. Yes-men are for demagogues and dictators.


In fine, democracy is not about having elections only and good governance is not about reaping awards. Furthermore, transparency is not simply publicizing information on the internet or elsewhere. Genuine democracy is about welcoming dissent in public administration towards a continuing engagement by the governed with government. After all, public officials must never forget, Robredo and Perez included, that We, the People—which includes Archbishop Legaspi and Fr. Tria in their own right as citizens and Church leaders, are the Boss.#

PUMAPEL

SINA DARAGANG MAGAYON, KULAKOG, JUAN OSONG
AT ANG ALAMAT NG YOUTUBE
Kristian Sendon Cordero


Maikli lamang ang sasabihin ko ngayong hapon. Naniniwala ako na ang maikling kuwento o maging ang pelikula man, katulad ng iba pang sining ay isang pagtatangka sa mga maaari. Ang lagi’t laging pagdutong sa mga binubuo at winawasak na naratibo ng ating mga mundo ay patuloy na itinataguyod ng posibilidad sapagkat ito ang puso at kaluluwa ng imahinasyon. At ang mga posibilidad na ito ay di kayang saklawin lamang ng ating mga paningin kung kaya naghahanap tayo ng iba pang mapagsisidlan ng ganitong mga posibilidad. Marahil ito ang dahilan ng ating mga imbensyon sa panahong patuloy tayong naghahanap ng mga saysay sa ating mga salaysay.

Dahil hinahangad ng panayam na ito ang pagbibigay sa inyo ng ideya tungkol sa maaaring ikuwento sa pamamagitan ng pelikula, magbibigay ako ng ilang mga puntong nais kong pagmunihan natin, mga puntong batid kong salat sa mga teoryang pang-akademiko.

Simulan natin sa tanong: Binago ba ng pelikula ang moda at istilo ng ating pagkukuwento? O sadyang naangkop lamang ang pagsibol ng bagong estitika sa pagkukuwento dahil na rin sa imbensyon at lumalagong teknolohiya na dala ng pelikula? Wala akong malinaw na sagot dito, ngunit naniniwala ako na may natatanging relasyon ang pagkukuwento sa paggawa ng pelikula, sa parehong dahilan rin kung bakit may relasyon o koneksyon ang pagbabasa at ang panood ng pelikula. Ang pagsulat sa paggawa at ang pagbasa sa panonood. Laging mayroong dayalekto ang relasyon, may tunggalian.

Naniniwala ako na ang dahilan ng pagpili sa akin bilang taga-pagpanayam para sa hapong ito ay dahil na rin sa aking pagiging manunulat at naglalayon kayong makapagsiwalat ako ng mga bagay o material na maaaring maging binhi ng pagsisimula sa mga maaari nating gawin. Alam kong mas higit na nangangailangan ng tao sa paggawa ng pelikula, ang manunulat ay isang bahagi lamang, na ibang-iba naman sa manunulat ng kuwento kung saan maaari siyang maglakbay ng mag-isa, magsulat ng mag-isa. Ngunit marami man ang tao sa likod ng pinilakang tabing o isang tao ang nasa likod ng mga pahinang ating binabasa, ang mga sining na ito ay isang pa ring pagtatangka upang makiisa.

Noong nakaraang Martes, nagbigay din ako ng panayam tungkol sa pribado at pampublikong espasyo at tinukoy ko bilang halimbawa ang plasa at kalsada, kung paano tayo nabubuhay sa panahon ito ng mga billboards at kinalburong monument ni Rizal. Mahalagang banggitin ko uli na sa paghahanap ng kuwento, naroroon din parati ang panawagan ng pribado at ang pangako ng publiko. Sa paghahanap ng mga pribado at pampublikong espasyo na siyang magiging material o tanggupan ng ating mga kuwento, kinakailangan natin ang memorya ng heyograpiya na nagpapalawak at nagpapalalim sa heyograpiya ng ating memorya. Sa madaling sabi, nangungusap sa atin ang lugar, nagsasalita ang mga espasyo, may kuwento at alaala ang heyograpiya at sa atin pwede natin itong tawaging Iriga, Naga, Legazpi, Albay Viejo, Bagamanoc, o Bikol.

At mula sa mga espasyong ito, maaari tayong gumawa ng mga bagong kartograpiya ng pagkilanlan sa ating mga itinataguyod na sarili. Kung kaya lagi’t lagi kong binabalanse ang halaga ng kasaysayan ang at ang paghinog nito sa ating panahon. Ito marahil ang kulang sa atin, ang memorya ng heyograpiya. Kung kaya mahalagang pakatandaan na kung Bikol ang espasyong ninanais mong panahanan, ang ninanais mong maging sisidlan ng iyong kaluluwa, ay maigamot natin ang ating mga sarili sa mga topograpiya, katubigan at kalawakan ng Bikol na patuloy na pinatitingkad at binubuhay ng mga kuwentong katulad nina Daragang Magayon, Kulakog at Juan Osong at mahalagang elemento nito ay ang tataramon, ang salita kung paano ikinukuwento ang kanilang mga salaysay maging sa panahon ng Youtube. Kung mapapansin ganito nabubuhay sa heyograpiya ng memorya ang ating lugar sa pamamagitan ng mga kuwentong narinig, ginawa natin mula sa kailaliman ng lupa, mga magindara sa ating mga lawa, mga mitong patuloy na nagsasalita sa atin.

May nagsasabing gasgas na ang mga kuwentong ito, ngunit sa mga bagong sibol na tenga, ito’y himig pa rin, ito’y kuwento pa rin na patuloy na nagsisilbing mga mahalagang muhon at koneksyon na rin sa ating henerasyon. Mahalaga at makahulugan na ang muling pagdungaw sa mga mitong ito na binabalikan na sa akademya bilang mga mahahalagang bahagi ng ating diskurso. Makahulugan din na sa pagbasa muli ng ating mga mito ay makita natin ang koneksyon nito sa iba pang rehiyon. Pansinin halimbawa na kung si Sinukuan at Makiling ay mga ada ng mga bundok ng Arayat sa Pampanga at Makiling sa Laguna, ang bulkang Mayon ay isang libingan ni Daragang Magayon na pumapasok na sa sensibilidad natin bilang mga bahagi ng Kasamyan o Kabanwa. Ngunit ang mito ni Daragang Magayon ay hindi lamang ang nag-iisang mito na isinasalaysay. Sa mga tula ni Merlina Bobis, higit niya itong pinatingkad sa kanyang mga berso, ang imahe ng bulkan bilang amasona, bilang mandirigma. Mabubuhay giraray si Daragang Magayon, dai na siya magiging bulkan, dai na siya magagadan.

Ipinakita ni Bobis na ang babae ay hindi lamang saksi ng giyera ni Panganoron at Pagtuga, kundi magpapasya, at pipili ng kanyang mangingibig. Maraming bersyon sa mitong ito na kakikitaan ng unibersal na tema, katulad ng tunggaliang mayaman/mahirap dayo at katutubo/ liwanag/ dilim. Ngunit sa ilang bahagi ng Albay, may mga matatanda na tinatawag itong Ma’yong na ginamit naman na pamagat ng inhinyerong manunulat na si Abdon Balde. Mayong dahil hindi kailangang bigyan ng pangalan, mayong dahil sa panahon bigyan ito ng pangalan ay mawawasak ang ganda nito, sapagkat kailangan lamang nating magmasid, tumingin at mabihag sa angking ganda nito. Alin man ang bersyon an paniwalaan at itaguyod natin, lagi’t laging iuugnay tayo nito sa naratibo ng iba pang lugar, ng iba pang kultura.

At katulad ng ari ni Kulakog, lumalaki at lumalaki ang mga elementong di-kapani-paniwala sa mga kuwento upang patuloy itong lumaki, upang patuloy itong tangkilin ng mga mamamayang pinag-uugnay ng kanilang salaysay. Kung kaya maaaring tingnan na ang higanteng si Kulagog ay ang Bernardo Carpio ng mga Taga-Montalban. Ito ang imahe ng higanteng lalaki na maghahanap ng kanyang asawang si Tilmag na namatay dahil na rin sa pagkahulog nang minsang tumawid ito gamit ang titi ni Kulakog. Maririnig ang mga kuwentong ito sa Minalabac kung saan merong mga deposits ng bingkay sa baryong tinatawag rin na Bingkay.Sa Catanduanes may rock formation na tinatawag na buto ni Kualakog dahil may paniniwalang ginagamit ni Tilmag na tulay ang kanyang titi upang tawirin ang Albay Gulf kung saan kumukuha siya ng apoy mula sa bulkan ng Apoy, ang Mayon. Kung gagawin itong pelikula, hindi yata ito lulusot sa MTRCB dahil macecensor sa tulay pa lang na gagamitin. Ngunit bilang teksto, maaring basahin ito at gawan ng pag-aangkop sa mga naratibong ating binubuo at kinakaharap. Narinig kong ginagamit na patakot si Kulakog sa mga batang babae upang umuwi ito ng maaga sapagkat naghahanap pa rin ito ng kanyang bagong mapapangasawa simula ng mamatay ang kanyang asawang si Tilmag dahil nahulog ito sa dagat/tubig nang aksidente nitong malaglag ang kanyang dalang apoy sa ari ng higanteng asawa. Sa baryo ng Bingkay sa Minalabac, pinaniniwalaan na may yapak si Kulakog at ang bingkay na natipon ay ang mga kinain ng higante nang minsang mahinto ito sa kanilang baryo upang magpahinga. At ang bingkay ay sinasabing mabisang Viagra.

Kabilang sa mga mitong ito na maaaring magbigay sa atin ng mga pantayong pananaw o mga lubid ng ideya, makikita natin ang karakter ni Juan Osong na isang ring popular na kwentong bayan sa atin. Ngunit marami ring ganitong karakter na binuhay ng mga mitolohiya at panitikan na siyang nagbibigay sa atin ng koneksyon sa magkabilaang panahon man o magkabilang mundo. Si Odesyus ng mga Griyego, si Sancho ng Don Quixote, si Pilandok at si Juan Tamad, may mga ginagawa nang pag-aaral sa mga naratibong ito, at mahalagang ang mga taong tatao sa pelikula ay may sapat na kaalaman ditto upang maiwasan ang malawakang importasyon at imitasyon lamang. Na tila bagang lumalabas na ang atin ay puros appropriation o pakikibagay lamang. Sa puntong ito, lumalabas ang pulitika ko nang paghahanap at paghuhukay sa ating arkibo, sa ating mga kamalayan. May paniniwala ako na sa mga kuwento ng pagtatagpo ng dayo at ng katutubo, si Juan Osong ang karakter na kanilang nahanap, siya ang bumida, ang pilosopo, ang baliw, ang Pilosopo Tasyo ng lahat ng panahon, kung saan tinanong ng Kastila ang pangalan ng lugar subalit laging ipinapakita ang di-pagkakaunawaan na para bagang ipinagpapalagay na mangmang ang kanyang kausap dahil sa halip na sagutin kung ano ang pangalan ng lugar ay tinukoy nito ang kanyang bitbit o ang kanyang dala-dala. At mula noon, ito na ang tawag sa nasabing lugar. Ito ang mga alamat na ating maririnig, kung hindi man dahil hindi kayang bigkasin ng dayo ang isang letra kung kaya napapanitili na sa ganitong pangalan nakikilala ang mga heyograpiya, ang mga lugar natin. Maaari kayang naintindihan rin ng katutubo ang tanong ng istranghero ngunit sinadya niyang hindi sabihin ang pangalan ng lugar, Ma’yong. Iniligaw niya ang dayo upang hindi nito ganap na masakop ang mga katutubo. Mayaman ang tekstong ito para magbukas sa atin ng mga kuwento. Iiwanan ko muna itong bukas.

May mga ismo nang tawag sa ganitong pagbasa, lalo’t higit pang nasa akademya ako, ngunit hindi ito ang kumukondisyon sa akin. Bilang manunulat naroon ako sa posisyon nang pag-mamatyag, kan odok na paghiling sa mga bagay-bagay sa sakuyang palibot.

An sining ay laging pagtingin, at hindi lamang ito nakakulong sa ugat n gating mga mata, hindi lamang ito isang prosesong pangkatawan, kundi isang paraan ng isip, ng kaluluwa ng tao. To see is a powerful act. Tingnan ang mga nakakabatong titig ni Medusa, ang ritwal ng pagduklit ng mata ni Oedipus. Ang kuwento at ang pelikula ay nangangailangan ng pagtingin na hindi lamang kinukundisyon ng kasalukuyan kundi may kaya itong igpawan na panahon, na sa mga bundok ay makikita nito ang dalagang nakahiga, ang puyos ng kalikasan, ang puyo ng mundo, na may buhay sa kalawakan at umiinog ito sa harapan ng tao.

Dahil may nabanggit na Alamat ng Youtube sa aking papel, nais ko kayong ibalik sa isang alamat, at ito ang alamat ng pinya, kung saan isinumpa ang isang bata ng kanyang ina na magkaroon ng maraming mata dahil ginamit lamang nito ang kanyang bibig sa paghahanap. Malinaw ang leksyon dito: Hindi nakakakita ang bibig at mata lamang ang kinakailang gamitin. Ispesipikong gamit sa ispesipikong bahagi. Ngunit dahil ito’y isang alamat maaari nating tingnan pa ito sa iba pang anggolo. Ano kaya ang mangyayari kung kinailangan ng bibig at mata ang ginamit, anong magiging prutas o hayop ang lalabas sa ending? Pero hindi yan ang punto ko. Ang pinya na siyang nagging hantungan ni Pina ay simbolismo ng maraming mata, ngunit hindi rin nakakakita sapagkat ang pagtingin ay hindi lamang isang pang-ulong proseso, sa kahilingan ng pagkakaroon ng maraming mata, nawala naman ang iba pang bahagi ng katawan. Ang alamat ng Youtube ay ang karugtong ng alamat ng pinya. Nabubuhay tayo sa panahon na ang dami-dami nating nakikita at maaaring kita pero wala naman tayong nakikita na, sabihin ko pang sa edad na ito, ang nakikita na lamang natin, maging tayong mga nasa arte at kultura ay kung paano kikita ang ating nakita.

(Binasa an papel na ini sa DALAN: First Bikol Film Festival puon Enero 29-31, 2009 na ginibo sa Ateneo de Naga University asin an okasyon hinimo sa paagi kan National Commission for Culture and the Arts asin kan Department of Media Studies, Department of Digital Arts and Animations buda Department of Literature and Languages kan Ateneo de Naga University)

KORO KAN MGA PULITIKO

Bago matapos si nakaaging taon, nagpasabong na sinda, nagpamati, nangalagkalag. Sinda an mga bagong kurong maawit satuya ngonyan. Ini an mga kalag na mapamati satuya na maabot na an pinakadakulang karnibal sa Filipinas asin ini an eleksyon sa 2010, na pwede pang binbinon o ulangon kan satuyang gobyerno na nagsusunod kan direktiba asin pasabong sa saiyang Diyos asin sa mismong poder na dara kan armas asin kwarta. Alagad dakula an paglaom na mangyayari man nanggad an eleksyon na ini asin dara kan malipot na paros iyo na an awit kan koro kan mga pulitiko, sa lokal man ining lado o sa nasyonal.

Enot na digdi an pagruluwas kan mga patalastas sa satuyang telebisyon asin an diskurso yaon sa parating kaiba sinda ( an mga pulitiko) sa pag-atubang sa kapagtiosan, sa satuyang katikapoan asin sa mga ulang sa buhay kan mga Pinoy. Madadangog na giraray an mga islogan arog kan Laban Pinay ni Pia Cayetano asin Magtulungan tayo ni Mar Roxas. Asin kun hihilingon, an mga imahe kan mga pulitiko yaon parati katakod sa name-recall asin sa paggiromdom sainda sa paagi nin manlain-lain na pasali. Kaibahan man kaini an paggamit nin mga kolor na saindang magiging standarad color nin huli ta garo ngani karawat an nasabing pagpili. Kaya, sa panahon na ini bakong makangalas kun biglang yaman an mga nasa telebisyon, radyo asin peryodiko, sa mga pabor na itatao kan mga nasa media sa mga pulitikong ini. Sa satuya, kada pulitiko igwang koneksyon sa media, pigbabahog an media, pigpapaburak, pigpapagayon an diskurso kan pulitiko.

Kun susuysuyon, an pagluwas kan mga patalastas na ini, sarong pagmukna kan imahe kan pulitiko asin bilang teksto kaipuhan ta ining basahon asin saboton nin huli ta kadaklan satuya, igwa pang epekto nin mahika asin pagkasilaw an telebisyon na iyong yaon sa satuyang imahinasyon. Kun mahihiling, an diskurso ni Manny Villar dai naman nagbago, an kolor orange ginamit niya na, arog man ki Erap asin an diskurso parati yaon sa tios. Kaya kun si Erap ngani para sa Mahirap, si Villar an bagong laki sa hirap. An mismong patalastas ni Villar may mga pasabong na pigpapahiling, an baryong sinematograpiya, an contrast kan naka-tsinelas na para-itik asin an itum niyang balat na sapatos asin an pagpahid sa saiyang T-shirt, an gabos na ini pigpapabasa satuya, mga nota sa saiyang koro na pigkakanta man kan kadaklan satuya. Ini an propaganda ni Villar.

An saro pang nagluluwas na pangaran iyo si Mar Roxas na dating yaon sa saud asin ngonyan yaon naman sa pagpababa kan mga presyo nin bulong sa botika. Kun hihilingon parati siya sa pagpapababa kan mga presyo. Makangalas na an agenda niya salungat sa darakulang kompanya na kapot kan saiyang angkan na yaon sa negosyo nin pagpapabakal. Kun hihilingon man an saiyang political ad, an pagluwas kan mga letra asin tataramon kabaing kan programa ni Korina Sanchez na saiyang ilusyon. Bako nganing harayong isipon na mga parehong tawo an nasa likod kan mga gibong ini. Asin dakulang magiging tabang ni Korina sa saiyang kampanya nin huli ta ini an Filipinas na sa pag-abot kan eleksyon nagiging diskurso kan mga kapobrehan asin kan saindang mga pangangaipuhan. Asin padagos pa madugang an mga awit sa koro, sagkod na mabungog na sana kita asin isipon an gabos na sarong pangum-um o maraoton na pangiturogan.

An mga patalastas kan pulitiko sain man na medyum, mahihilingan kan padagos na pagpahayag kan saindang presensya sa satuya, sinda na nag-aanusyo kan saindang mga kapangganahan sa paagi kan mga darakulang billboards asin ini na an pinakamakusog na porma nin propaganda nin huli ta bihag kita nin saindang mga pag-awit arog kan pag-awit kan Adarna, alagad, naiipotan kita kan mga gamgam na minaawit na bako man, an mitikal na gamgam kundi an mga buwitre na padagos na nakikinabang asin nagpipiyesta sa nalalapang banwaan.

OPEN LETTER TO HARVEY KEH

Dear Mr. Harvey Keh:

I completely understand your will and tenacity for moral recovery especially in the leadership in our country. However, in your desire to present heroes, you miserably failed to present the truth. Instead, you fortified a myth, a fantasy of good governance embellished by all the trimmings of a Disney movie.


Did it not occur to you that Mayor Robredo's 16 years in power manifests how he failed to groom anyone to take his place? Is this good governance? Did it not occur to you that this is and nothing but, the traditional politics the Jesuit Universities have condemned even before the term was invented?



Staying long in power must in all cases be suspicious. Has not Thomas Jefferson said, "whenever a man has cast a longing eye on office, a rottenness begins in his conduct?" History is replete with characters that latched on to power by all means, at all costs. We only need to skim through history to know that staying long in power stagnates the mind and the years breed stubbornness and folly.



Naga City's current administration boasts of ubos kung ubos, a political campaign slogan which roughly means, all or none at all. It boasts that if one votes for Mayor Robredo, one must vote for all HIS councilors. But did it not occur to you that this manifests how pseudo-power is exercised by a handful? Pseudo-power because, in fact, power rests only on the local chief executive, with the local legislators an assembly line of an ordinance-mill.



Pseudo-power because when a local legislator shows the slightest hint of independent thinking, he becomes a frozen delight for having earned the mayor's ire. When a dissenting opinion is expressed louder than a whisper, someone else will be assigned to head the dissenter’s committees or another council will be created. These maneuverings have been accepted as a fact of life by our local legislators.



Naga City is known for the people participation but have you looked closely at the Naga City People's Council? Is it the people's voice? Did it strengthen checks and balances and people participation? Or has the council successfully changed the meaning of "consultation" as mere "information dissemination? " How about the decisions in public hearings? Do decisions become an ordinance even when they are contrary to the original intent of the local administration?



You wrote about Naga City 's website and how it promotes transparency and accountability. But have you read in the website anything about the Naga City Coliseum and the Naga City Sports Complex and how these gigantic white elephants cost local taxpayers millions of pesos in basic services? What justifies this colossal wastage? Only the naïve would not see that at its core is corruption, and nothing but.



Mr. Keh, a display of a simple lifestyle is a dangerous criterion in choosing our heroes. In this age of media consultants, PR men, or by any other name they are called, anyone can be anything. Image is created and re-created as needed. Erap's legendary appeal to the masses remains a standard among politicians; see how they belabor trying to look reachable, lovable by the masses. Even Raul Roco wore floral polo shirts to soften the disciplined intellectual that he truly was.



A simple house, a taxi ride, an absence of obvious bodyguards may be traits of a simple lifestyle, but they delude the masses of what good governance really is. Image is, never was, and never will be, good governance. Even worse, image can successfully hide the fact that there is lack of basic services.



Take the case of Naga City 's drainage system. After a few hours of heavy rains, the roads are flooded. We walk through murky waters to get to our houses. Worse is our sewage system; our river is under serious threat. The city's thoroughfares are now lined with tasteless, gaudy, kitschy lampposts. Yet, between these lampposts and better drainage and sewage systems, we know what the people need. But of course, who gets to see the drainage and sewage systems? While the lampposts, they add color to the streets. Never mind if they actually inconvenience motorists because the two-way streets are narrow and easily congested especially during peak hours. Never mind if instead of beautification, we have destruction of beauty in the city and disrespect for styles in architecture.



Mr. Keh, as you promote good governance among our people, I hope that there would be diligent verification. In your pursuit to show that there are good leaders among us, please do not lower the standards of what is good and what is truly beneficial to the people. Otherwise, our efforts only feed our people's fantasies and deplorably, we continue to wallow in corruption and poverty consumed by a fantasy called good governance.



Very truly yours,

FR. WILMER TRIA

********************
On January 28, 2009, Fr. Tria will talk on Transparency and Local Governance: The Naga City Example, at 4:30 in the afternoon, Arrupe Hall, Ateneo de Naga University. The public is invited to attend.

last december 25

my first time in banaue....

AN TRAHEDYA KAN GAZA

Sa panahon kan Counterstrike asin iba pang ralaban, pano kita tinatablahan kan mga pangyayari sa kinaban arog kan giyera sa Gaza? Bako kitang istranghero sa mga kariribokan, sa mga pangyayari arog kan ralaban armas nin huli ta igwa man kitang sadiring bersyon kaini sa Mindanao man o sa iba pang parte kan satuyang binibilog na nasyon. An gobyerno na nagsusuporta kan satuyang militar igwa man kan sadiri nindang pakikilaban sa mga pigsasabi tang rebelde. Sa satuyang pagpuon man sa eskwelahan, pigtutukdo man satuya sa kasaysayan an mga pakikilaban kan satuyang mga bayani, puon kan pag-abot kan mga parasakop. Igwa man kitang sadiring bersyon kan rebolusyon, alagad nin huli sa kahaloyan na kaini asin sa pagiging parte na sana kaini kan satuyang kasaysayan, minaabot ini nang arog kan impormasyon na inaako niyato gikan sa telebisyon. Nahiling ta man na an ideya kan nasyon parati nakabasi sa mga kariribokan, rebolusyon, tawo tumang sa kapwa tawo, ideya kontra ideya. Asin ini man an kadaklan pang kawsa kan mga giyera arog kan Gaza. An paghiling kan tawo sa kapwa-tawo, kun ini ‘iba’o ‘kaiwal’. Sabi ngani kan pilosopong si Thomas Hobbes, ‘ An tawo, sarong lobo, sa saro pang tawo.’

An Israel bilang sarong nasyon, igwa nang halawig na kasaysayan bilang sarong banwaan na nagtutubod na sinda an piniling banwaan nin Dios. Bilang banwaan man sinda nagsapo na nin makuring pangyayari arog baga kan Holocaust, na kun hihilingon, marahay na gayo an publisidad asin an kamawotan na ini dai naman mangyari giraray. Kun kaya dakul na mga osipon, rawitdawit, dyornals (arog kan diary ni Anne Frank) asin iba pang babasahon asin pag-adal kan nasabing pangyayari asin an anuman na paghiro kan mga Hudyo parati nakadepende sa kun ano an sinapo ninda. Ini dai ta dapat lingawan. An daan na tipan man kan Bibliya sarong kasuratan nin mga giyera asin ralaban kan banwaan na pinili nin Dios. Kun siring igwang halawig nang istorya an mga Hudyo sa pakikilaban. Kun kaya, hinihiling ko na an pangyayaring ini sa Gaza asin an mga opensibang ginigibo asin ginigibo kan mga Hudyo, saro sanang manipestasyon pa kan nakaaging pangyayari kan Ikaduwang Giyera sa Kinaban, kun sain an mga Hudyo an makuring nagsapo. May pinagaapod kitang Anti-semitism, iyo ini an pagkaungis sa mga Hudyo asin ano man na may koneksyon sainda, siring na igwa kitang mga suba man o patotoo sa mga Intsik, Bombay asin Arabo. Kan aki pa ngani ako, an apod ko sa mga nagpapasakit sa Kristong iprinuprusisyon, mga ‘udiyo’ na pigtatakotan mi, ta garo baga mga nakilhagan, arog kan mga maskara kan Moriones, na naaraman ko nasanang ini mga suldados na Romano asin bako man mga ‘udiyo’.

Sa panahon na an kadaklan satuya mga pulang saksi kan mga pangyayari sa Gaza, paano niyato inaako an mga impormasyon kan mga bilang kan nagadan, an mala-pelikulang pagpapasabog kan mga edipisyo sa makabalyong parte, an mga garo paputok na pag-atake kan Israel? Ngonyan, nagriribok an kinaban sa mga pangapodan na punduhon na an giyera, na garo baga ini sana an pinakaproblema kan gabos. Alagad bako ini an kaso. Kadakul pang Gaza sa kinaban asin sa buhay mismo kan tawo na kaipuhan tang tawan nin atensyon. Asin an giyerang ini, bako nang bago, nagbabago sana kita nin armas, nagbabago sana kita nin kasurog asin kaiwal, nagbabago sana an satuyang mga opinyon asin pangapodan, siring na pigburubalyo ta an mga channels kan satuyang telebisyon.

Su'pay 09

CALL FOR READERS

Su’pay is Bikol for “overflow,” an apt title for a literary forum/poetry reading/artist interaction. What we wish to do is to gather what overflows from each of us out of our experience of life in its ebbs and flows, in its moments of grandeur, in its moments of despair. This is part of our efforts to reach out and be one with the other- nagsusuru’pay na lindok. We overflow with our passion for connections because we realize that we are woven of the same thread, are warp and woof of the same fabric. Let this fabric enfold us now so we can gather and feel only warmth – warmth that will further energize our drive to write another verse, another song, or wrap in metaphor our yearning for love, peace, and justice, or perhaps, simply for a smile from a friend.

This is the idea from which came the now yearly event since 2002 that gathers the literati/culturati of the university and of the region; to provide a venue for the exchange of verses, and exchange of stories; a sharing of melodies; to catch the overflow! The activity is a poetry reading/performance and storytelling, mixed with singing and interaction.

Su’pay 2009 will be extra special because it is meant as a celebration of triumphs won by Bikol writers. To mention only two: this year Kristian Cordero was given the NCCA Literary Prize for poetry and Vic Nierva for the 2008 National Book Award in the poetry category for his book Antisipasyon.

Su’pay 2009 will be held on January 23, 2009 (5:45-9:30 p.m.) at the St. Pius V Hall of Aquinas University (Rawis Campus)

We are inviting Bikol writers to read their poems or short excerpts of long poems and/or fiction, or to present new works-in-progress. Pieces may be in Filipino, English or another language, but preferably in Bikol (any of the Bikol variants) and no longer that two-pages (double-spaced, font size 12 Times New Roman). Please send us the pieces to be read on or before 18th January 2009 by email (with “Su’pay” on the subject line) to: cca@aq.edu.ph or by post to the address below. Please include a short bio or background information about you, your address and occupation, you organizational/work affiliation. We will send back an invitation to Su’pay 2009. Please confirm your participation by 20th January 2009.

A vehicle will be available for participants from Naga/Camarines Sur and those from Sorsogon, but with limited slots only, so we encourage early confirmation.

For enquiries or to book a place, please call Bing Ante (09153737428) or Che Lominario at (052) 435-3096 or email cca@aq.edu.ph/aulib23f@yahoo.com.ph. Alternatively, please write to us; our mailing address:
Su’pay 2009
Center for Culture and the Arts
Aquinas University of Legazpi
Rawis, Legazpi City
4500 Philippines

coming soon