23

(1983- still counting)

Peregrinasyo sa Garchitorena

Mga retrato ko hale sa Garchitorena....

Garchitorena, Camarines Sur

Arog kaini nahiling ko an pagsulnop kan saldang duman, sarong bagay na bihirang mahiling digdi sa syudad o tuyong dai naman kaya hinihiling kan tawo. Minsan dawa kinakatakotan an diklom, ta kadakul ining hinihimong hilom, igwa pa man giraray na pagsulnop na garo baga minapatanid, minatugon na kita maghalat sa giraray na pagsirang. Sa mga kadikloman kan satuyang buhay, siring sa sinabi kan santong si Juan de la Cruz, kita pinupurga sa pagkamoot.

Sa mga siring na pagbaklay, garo ako minaatubang sa dakulang salming kan buhay, asin giraray kong nanunumpungan an mga tataramon na hona ko dai nang mga gabat asin rarom, arog kan duros, saldang, dagat, dios, kulog boot, asin kaiba na an pagkamoot.

PAZ VERDADES SANTOS' LECTURE (Album)

Pigtawan nin magkakanigong atensyon asin pagbasa an koleksyon kong HALI(Y)A: PAGSANTIGWAR SA MGA YAWA KAN BANWA, an nagkamit kan enot na premyo sa Tomas Arejola para sa Literaturang Bikol kan 2004.





Ini an mga retrato na kinua sa University of Northeastern Philippines kan Abril 24 ta duman giraray na nagtaram an literary historian and critic-- si Maam Doods Santos. Aldaw man ini kun saen 23 na taon nang nakaagi kan itinalaan ako mamundag.

Ini si Jocelyn Bisuña, paratukdo asin aktibong parasurat an nagpamidbid sa publiko kan guest lecturer.

TRINIDAD KAN LITERATURA

Dakula an pagtubod ko na kaipuhan nin sarong pusog na trinidad sa pagpatalubo kan satuyang sadiring literatura. Bakong sarong dios sa tolong persona, kundi sarong dakulang komunidad nin mga tawong may pagkaboronyog asin sarong kamawotan na iyo an pagpatalubo nin sarong kultura nin literatura. Enot sa mga ini an mga parasurat, an mga tawong pupugaon an saindang dugo tanganing magluwas an tinta na nakasalak digdi asin isusurat ini minsan sa mga alanganin na oras asin bagong komportableng espasyo. Igwa na kita kaiyan sa satuyang ronang Bikol. Dakul na ini kisa sa enot na disipulos ni Jesus. Alagad an dakulang katikapoan iyo na an mga parabasa asin kritiko kan satuyang literatura. An duwang ini an kaipuhan tanganing masegurar an pagtalubo kan sadiring tang literatura na garo etsa pwera sana.Sa Bikol, kulang pa an mga seryosong parabasa asin mga kritiko, dikit-dikit sinda. Linawon ko man na an parabasa asin mga kritiko may sadiri man na pagkakaiba minsan sa mga parasurat. Alagad sa kadaklan na pangyayari, an mga parasurat man sana an nagiging parabasa kan sinurat kan kapwa ninda parasurat asin nagigin man mga kritiko. Mayo man malain gayon kaini, alagad mas magayon kun makahimo asin makapatalubo kita nin sarong dakulang komunidad nin mga parabasa asin kritiko. Sa mga parabasang ini pwedi man na magluwas an mga bagong parasurat asin an mga kritiko an mahingowa na an mga ini dai mahalian kan harang, kan lipotok na natok, kan siram na gamiton an sadiring tataramon. An mga kritiko an minataong giya sa mga parabasa. Sinda an mga nangungurog sa listahan kan mga parabasa na nagsasadol sa publiko o nagtatao nin giya sa pag-atubang asin pagpadaba kan hinihimong mga obra.


Sa mga kritiko, si Paz Verdadez Santos (kagsurat kan Hagkus: Writings of Bikol Women (DLSU Press, 2003) an nangengenotan sa listahan nin mga marhay (maorag man) na kritiko sa Bikol. Minsan sa Manila na nagtutukdo, an kritikong iskolar na ini, pabalik-balik sana sa Bikol na pinadangat na niya asin pinadangat naman siya. Tolong dekadang nagtukdo sa satuya asin ngonyan nasa De La Salle University na, si Maam Doods saro sa mga tawong bakong masiri asin maboot na namidbidan ko. Kaipuhan na magdakul an arog niya na matiyagang magkutkut asin magbasa kan nagyayaman nang koleksyon nin mga obrang Bikol. Kaipuhan na magkaigwa nin sarong trinidad sa literatura sa Bikol tanganing dagos-dagos na an pagpatalubo kaini. An mga kritikong ini dapat may halangkaw na agimadmad asin gamut sa agi-agi kan Bikol asin sa kultura kaini. Pangapodan ini sa gabos na paratukdo asin nasa akademya na tabangan an mga iskolar asin nag-aadal sa literaturang Bikol. Sa katapusi, siring na an Santissima Trinidad na pinagtutubodan na saro sanang Dios sa tolong persona, masasabi ta man na arog man kaini an relasyon kan trinidad sa literatura. An parasurat, sarong parabasa. An parabasa, sarong kritiko. An kritiko, sarong parasurat.

Kan nakaaging Abril 19 asin 24, nagtaram siya sa Ateneo asin UNEP sa Iriga manunungod sa kontribusyon kan Premio Tomas Arejola sa pagpatalubo kan literaturang Bikol. Nagbukas nin mga panibagong panan'awan an saiyang diskurso asin orog na nakasadol sa mga parasurat na maghingowa pang maggibo nin dakul asin seryosong mga akda sa Bikol. Duwa sa limang mga obra na nanggana sa Premio Tomas an tinawan nin ripaso ni Maam Doods, ini an koleksyon kong HALI(Y)A na yaon na sa ikaduwa kong koleksyon an SANTIGWAR (Goldprint Publishing House, 2006) asin an KU TURIUN SI KULAKOG ni Jason Chancoco. Hinigowa sa paagi ni Jocelyn Bisuña, na saro man na parasurat, na madara ini sa Iriga sa kamawotan man ni Maam Doods nin huli ta sa duwang taon kan premyo anas taga-Iriga an nanggana. An iba pang nanambitan ngani iyo si Frank Peñones, Rizaldy Manrique asin Sonny Sendon. Angay na an papel nin Maam Doods igwang titulong, “Enot na Tinagba”.

Sa kulibat asin riparo kan kritikong ini, may bitoon sa kaagahan kan satuyang madiklom pang marhay na literatura na padagos na nagbabanaag tanganing an dalan na ini padagos asin gabos niyatong lakawan.

An mga paratukdo kan Ateneo de Naga English and Literature Department sa pamamayo ni Ms. Cynthia Correo, kaiban an mga parasurat na si Carlo Arejola, Jocelyn Bisuña, Jason Chancoco, ako, asin si Maam Doods Santos, kritiko asin literary historian, na nakabase sa De La Salle University an nagtao nin lecture manunungod sa Premio Tomas Arejola Para Sa Literaturang Bikolnon asin pagbasa sa duwang nangganang mga obra kan nakaaging duwang taon kan premio.

Pagsusog ki Kulakog

Uni an nagkapirang retratong ku'a ko kan sinusog mi an gira ni Kulakog sa may Minalabac kan Sabado de Gloria. Ini an enot na biyahe ko sa salog Bikol na talagang dakul asin sutsurot an pagbiko-biko, garo ini halabang halas. Kaibahan sinda Frank Peñones, Jo Bisuña asin an saiyang aki na si Aria asin si Nadine, Si Mac Mac Ramos, si Jason Chancoco asin si Don Tapinas, si Marissa Casillan asin an saiya man na aki dangan si Jen Arejola, Carlo Arejola asin Fabiana Arejola na iyo an naghingowa kan nasabing pagsusog.

Nhat and Aleja

The old Talmudic saying believes that every child is a reason to celebrate. No matter what the future lies ahead for us, this child will surely complete the reason of our own frail existence.
Yes, we celebrate, because we have chosen life.

BIKOL ANTHOLOGY

Premier Bicol Web site OragonRepublic.Com is now accepting contributions for its second Bikol literary anthology to be launched in September 2006.
Poems, critical essays and short-fiction written in any of the Bikol languages in soft and hard copy must be sent along with the author’s bio and contact information to the following addresses: 1.)tarusan22@yahoo.com
This email address is being protected from spam bots, you need Javascript enabled to view it
2.) The Literary Editor, OragonRepublic.Com, 14C Bagong Lipunan St., Sta. Cruz, 4400 Naga City. Deadline for submission is June 30, 2006.
OragonRepublic.Com is a non-profit community Website and portal for Bikolnons and anyone who feels affinity for the place and its people. Advertisers and/or fund support (in cash or in kind) are welcome. Salugsog sa Sulog, the group’s first literary project is distributed for free.

SANTIGWAR

May pagkamangha ako't paghanga sa kinis ng lengguwahe, ganda ng mga imahen, at talino ng/sa mga linya't taludtod sa mga tula niyang tumutulay, tumatagos sa pana-panahon, na nagbibigay ng bago at kakaibang liwanag.

-Genevieve L. Asenjo
De La Salle University

May Ikatolong mata si Kristian S. Cordero na natao nin bagong kaisipan asin kahulogan dapit sa mga bagay na saiyang pinagmamasdan asin sinusurat--- na dai pang gayo napasabong asin napasabot ki isay man. Bagong patara-tara sa mga daan na natodan na....Dakula an pagkakaiba kan Santigwar sa Mga Tulang Tulala. Orog na nagin matarom si Kristian sa saiyang pagsurat ngonyan. Kulang sa suba. Dakul sa propesiya.

Jose Fernando P. Obias
Bikol Writer

An ikaduwang libro nin mga berso ni Cordero mababakal na sa mga bookstores kan Naga, Legazpi asin Iriga arog kan Papermart, St Pauls, Giringgiting, Libros, RCL Bookstore asin sa mga bangketa kaibahan an piniratang dvds. Kun gusto nindong makakua nin kopya, magsurat sana sa boronyog@yahoo.com. Padabaon sadiring tataramon.

i think i will like it here....

MAY MGA AGANG SIRING

May mga agang namamati mo an pait kan huring serbesa na naglamos saimo kasu huring banggi- na garo pigtatatsaran ka kan liwanag, na an enot na minalaog saimo idtong mga pirit mong pigsasaray sa diklom, idtong mga saimo sana, idtong ika sana an nagmamati.

May mga agang nagigimata ka na hinihidaw si mga nakaagi mantang pighihimati an mga kahapotan na pighahanapan mong kasimbagan na aram mong magiging kahapotan naman giraray. May mga agang dai mo aram kun ano na an buhay mo? May mga agang garo an gabos kabaing sa mga rawit-dawit na sinusurat mo asin luhay-luhay mo nahihiling an saimong mga sadiri, mga hinimong mong sadiri sa mga rawit-dawit asin duman ka na nag-eerok. May mga agang habo mo nang magsurat ta para ki ano pa. May mga agang nakakagadan an mga paghona.

Alagad, pinipirit mong magdesisyon, tuldokan an pirang bagay-bagay tanganing ini lingawan alagad aram mo na mas makulog an dai paglingaw. May mga agang nahihiling pa an bulan minsan hayag na an saldang.

May mga agang minawot mong dai na kuta nag-abot. May mga agang dai nang pagkamoot. May mga agang pano ka nin takot ta kaya mong baliwalaon an rayo, an lipot, an kamundoan, an sadiri asin siya na siring saimo naglalakaw naman sa ibang dalan na pareho nindong dapat atubangon.



dai na ako magirong sa mga masurunod na aga.

URULAY BUDAY

Gabos gayod na gamit an tamang rason kayang darahon sa marhay na pag-urulay an mga pagkabarangga, daing marhay na pagkasinabotan. Kayang bugkuson asin pagsaraon giraray nin an mga kontra-partido sa paagi nin pagtukaw, pagta’o nin oras asin pagdangog. An tawo kaipuhan na makiulay tanganing maipahayag niya an saiyang nasasabotan o namamatian asin kaipuhan na may magdangog sa saiya.

Kan nakaaging Marso 18, sadi Iriga, nagkaigwa nin pag-urulay manunungod sa mga babayi asin nin huli ta ini manunungod sa babayi dai kayang negaran na imbuwelto an kagbasan, an mga lalaki nin huli ta kita minaerok sa sarong kinaban man sana. Minsan may sarong libro na nagluwas na an mga lalaki daa hali sa Mars mantang an mga babayi man sa Venus nin huli sa halakbang na pagkakaiba kan duwang sekswalidad.

Sa pangengenotan kan SALAKAB theater group na sakuyang mga amiga lalo na ining si Jo Bisuña na aktibo man sa samuyang grupo, sa KABULIG, pinadalan asin dinara sa TAN’AW digdi sa Iriga an Vagina Monolugues na isina-Tagalog kan saro man na parasurat. Orihinal ining tinipon nin Eve Ensler tanganing darahon sa kadaklan an sensitibong tema kan mga babayi lalo na idtong biktima kan patriarka, kan gera asin iba pang porma nin marumpot na gawi laban sa mga babayi. Napapanahon an siring na aktibidad nin huli ta ini minahali kan mga darakulang lawi sa satuyang panan’aw. Dai pa man niyato manenegaran na kadakalan sa pang-aabuso nangyayari sa mga babayi asin mga kaakian. An mga tawong hinohonang maluya, laboy an puso asin daing isog an padagos na pigtitimhakan kan mga kulturang sugong an pag-isip. Sa Bikol, napapanahon an siring na mga isyu ta pinapasupog kaini an makusog, an mga abusado na an alimantak yaon sa puro kan saindang mga dara-dara. An Vagina Monologues nakuanan nin lokal na kolor kan mga Salakab sa paggamit paminsan-minsan kan tataramon na Iriganon. Duman ko nahiling na mas makusog an buntal kun an mga artista mina-ulay sa taga-Iriga. Nakakaua ini nin dakula na ngirit asin upak sa mga paradalan. Ini sa paghiling ko an kusog kan grupo na matawan nin sadiring pagbasa an sarong unibersal na teksto. Digdi maipapahiling kun paano napapayaman an sarong personal na naratibo pasiring sa tiripon na agi-agi asin osipon kan kadaklan. Binuksan kan Vagina Monolgues an mga pag-isip niyato manunungod sa sensitibong parte kan mga kababaihan na iyo pinapahiling na garo saiyang alter-ego. Magayon ining diskarte sa pagsurat asin dai man ini naglihis sa intensyon kan kagsurat asin man luwag an interpretasyon na pweding gibohon kan siisay man na makadalan asin makadangog. Sa salakab, padagos mga katood!

Magayon na an siring na aktibidad nangyari sa Iriga na sa paghiling ko mas dakul pang arog kaidto an mag-abot sadi kanatu. Kun an ibang mga syudad asin banwaan sa Bikol nagrorokyaw kan saindang pag-asenso sa negosyo, kan saindang mga nakukuang premyo asin pagmidbid sa luwas kan Bikol, hingowaon lugod kaining satuyang syudad na magin sentro kita nin kultura sa Bikol. Mahiling lugod ini kan satuyang mga lideres na pangatamanon an mga parasurat, pintor asin artista, itukdo sa mga kaakian, magbukas nin mas dakul na espasyo para sa mga siring na aktibidad. Kun naghihingowa an iba na atamanon an hawak kan tawo, mangyari man lugod an pangataman sa kalag kan banwaan asin mayong iba yan kundi an kultura tang sadiri, na naghihiro na magtulod lugod satuya danay asin tunay na pagtalubo.

DANAW

May danaw sa sakuyang puso.

Nag-iitok sana an tubig kani
sa rikas kan sakuyang paghangos.

Nagpoon ini na sadit sanang burabod.

Sagkod na maghiwas,
sagkod na umuntok sa pagtalabo.

Dai kaini kasugpon an Pasipiko
o an salog na biriko-biko.


Daing mga parasirang disipulos
na ribaraw sa pag-abot
kan darakulang alon

daing mga sira, daing gira
ngani nin anuman na buhay—

dai pang nalamos digdi
apwera kaidtong mga suanoy na pangiturogan
asin mga dai nasayod na pagkamoot

na pigpalataw-lataw ko sana sa ibabaw
kan daing namit asin daing sulog

na danaw mantang naglalakaw-lakaw
an sarong dios.

Kristian S. Cordero
-Marso 10, 2006

KWARESMA

Maralangsa giraray an satuyang mga dalan,

siring kayan an parong pagminasalak an kasalan sa kabanalan.

(An retrato kinua ko sa UNEP Chapel kasuudma, pagpa-recollection mi duman.)

BOOK LAUNCHING SA USANT

Pig-usad na sana su grand catechetical day saka su book launchiong ko sadtu USANt, Iriga City. Kaibahan ko sadi su mga maestra na nagtabang kanako sa papamyo nin Maam Bibs Veras, a area chairperson ka values Education Department saka ka principal na si Maam Becky Regala. Mabalos USANT sa pag-anduyog. Maray a pagmati ka magbabalik sa pinanggalinan.

RETRATO, RETRATO, RETRATO

Sa Ateneo ini kaibahan an mga estudyante, si Maam Correo asin si Frank na bagong bulog.

Si Adrian Remodo mantang binabasa an TUBIG.

Pagbasa kan Kino

Si Fr. Wilmer Tria, pamayo kan Departamento nin Pilosopiya na
minsan nagsurunggo, nagta'o man giraray nin ripaso sa libro.

An Salakab Theater Group pigbasa an koleksyon kan HALI(Y)A

Ateneo de Naga ini

Sa UNC

Mga parasurat, paratukdo sa UNC kaibahan si Zaldy Manrique, Esting Jacob asin Rudy Alano.

Uni an mga magkapirang retrato kan mga nakaaging book launching kan SANTIGWAR. Yaraon si mga tawong may pagpadaba sa literaturang Bikol asin si mga ma-miron sana man kun ano man an pigparasabi kaining pobreng parasurat. Mabalos sa gabos...