Tuesday, April 12, 2005
ANTHOLOGY FOR THE POPE
Poets and creative non-fictionists in Filipino and English, Catholic or otherwise, are invited to contribute to an anthology celebrating the life and works of Pope John Paul II. Poets may submit a maximum of three poems, while essayists may contribute works of any length. Works may basically take the form of an elegy, but personal reflections are encouraged. Catholic Mass Media Award winner Louie Jon Sanchez will edit the anthology. Submit works to louiejonasanchez@gmail.com. The last day of submission is on May 15.
Wednesday, April 06, 2005
SAL
Kung maaari sanang ipabago ang pangalan ko, gagawin ko. Salvador Dimaiwat Jr., ang tunay kong pangalan. Sabi ng lolo ko na siyang pinanggalingan ng pangalan ko, kaya daw Salvador ang pangalan namin ay dahil pareho kaming ipinanganak sa bisperas ng Pasko. Kasabay ni Jesus, ang dakilang manunubos ng sangkatauhan. Nag-iisa akong anak na lalaki sa anim na magkakapatid na puros babae. Bata pa ako, ipinanata na raw ako ng inay sa Mahal na Birhen ng Peñafrancia upang magpari. Ganun daw kasi ang tradisyon dito sa Bikol. Iniaalay ang mga anak na lalaki sa Kagurangnan samantalang ang mga babae’y nagtratarabaho sa mga sauna ng malalaking syudad o kaya nama’y katulong sa abroad. Bagay daw akong mag-pari dahil napakabait. Hindi raw masyadong lumalabas ng bahay at hindi pala-imik. Ganun daw dapat ang magpapari. Maganda sana ang ganitong pangalan, may maipagmamalaki ka, at wala rin akong tutol sa pagpari dahil kinalakihan ko na ang mangarap na nakasuot ng mahabang puting damit. Kaya lang kung bakit sa dinami-dami pa naman ng palayaw na maaring imbetuhin para sa akin ay ito pa ang kanilang naisipan. Sal. Maaari sanang tinawag na lang akong Badong o kaya Jun-Jun dahil dyunyor o kaya nama’y Nonoy, dahil unico hijo ako. ‘Yong isa ngang tukayo ko, tinatawag naming Vlad. Pero ako, Sal. Kaya madalas akong kantyawan nang mga kalaro ko simula nang tawagin ako ni Nestor, ang kalarong naming bulol ng Sal-Sal. Mula noon tinawag na nila akong Salsal! Ayoko sanang mapikon dahil hindi ko naman talaga alam kong anong ibig sabihin ng salsal. Pero alam kong bastos ito at narinig ko na rin ito minsan sa mga kalaro ko noon at maging sa mga nakatatanda kong pinsan na lalaki.
Nasa second year high school na ko nang minsang tanungin ako ng mga kaklase kong lalaki kong nagsasalsal na raw ako. Hindi ko alam kung paano ko sasagutin ang mausisang tanong na yon. Vacant period namin noon at hinihintay namin ang pagdating ng titser sa katekesis, ang last subject namin pagkahapon. Sinundan pa ito ng isa pang tanong na labis kung ikinagulat. Ngunit di ako sa kanila nagpahalata. “Anong kulay daw daw ng kasit ko?” tanong ni Jonnie. Hindi ko alam kung ano ang isasagot ko sa kanila. Sa totoo lang, hindi ko talaga alam kung paano nga ba ang magsalsal at kung anong kulay ng kasit. Ngunit sa kadahilanang ayaw kong mapahiya, nagmamayabang kong sinagot sila. “Oo, madalas pa nga akong magsalsal.” Malakas kong sinabi. “Sige nga, anong kulay ng kasit?”makulit at mausisa akong tinanong ni Ben, ang pinaka-bully sa amin. Anak siya ng president ng PTA Council, kaya malakas ang magulang niya sa mga madre.
Ilang segundo nilang hinintay ang sagot ko. Pati ang ilan sa mga kaklase kong babae ay napatigil sa pagkain ng sampalok at hinintay ang sagot ko. Ayoko na sanang sagutin dahil hindi naman talaga ako nagsasalsal. Pero pinilit pa rin nila ako. At upang matapos na ang diliryo kong iyon, mapakumbaba kong sinabi, “Di ba Green?” Parang mga palaka silang dinatnan ng unang ulan at sabay-sabay silang nagtawanan. Halos mamatay sa tawa ang mga kaklase kong lalaki at muntik nang malunok ng isa kong kaklaseng babae ang buto ng kinakain na sampalok sa kakatawa. Palibhasa medyo boyish ‘yong kaklase kong babaeng ‘yon at hindi na dapat pagtakhan kung bakit mas alam niya marahil kung ano ang kulay ng kasit.
Dumating ang titser namin sa katekesis nang hindi ko namamalayan. Nilamon na ako ng hiya. At kahit dumating na siya, patuloy pa rin ang bulong-bulongan at palihim na tawanan. Narinig ko pang sinabi ng isa kong kaklase. “Green ang kasit ni Sal, para pala siyang alien!” sabi ni Eric. “ Parang ‘yong sa Mars Attack siguro ang kulay, patawang sinabi naman ni Ruben. Pati ang matalik kong kaibigan na si Jethro ay panay rin ang pagtawa. Ngunit nang mapansin niyang natahimik na ako sa isang sulok, tumigil na siya.
Kababata ko si Jethro, halos sabay kaming lumaki. Magkumpare ang mga tatay namin at magkasama sa Couples For Christ. Bata palang madalas na siyang nasa bahay at nakikipaglaro sa mga kapatid ko babae. Sa tuwing magbabahay-bahayan kami, siya ang tatayong tatay at ako ang paring magkakasal. Nanay si Elsa, ang sinundan kong kapatid na niligawan niya nung Grade 6, ngunit binasted agad ng kapatid ko. Pari parati ang role ko, kaya pagkatapos ng kasal, wala na ako sa eksena. Habang naglalaro pa sila ng bahay-bahayan. Mag-isa na akong naglalaro ng jackstone at ilang mga barbie dolls ng mga kapatid ko. Kinakausap ko ang mga manika. Kapag nakita na nila akong nag-eenjoy sa sariling paglalaro, saka lamang nila titigilan ang bahay-bahayan at makikipaglaro uli sa akin.
Pagkatapos ng klase, yinaya ako ni Jethro na dumaan mo na nang bahay nila. Wala daw ang magulang niya. Sumama ako dahil gusto ko sanang magpalipas oras muna nang sama ng loob. Ngunit may ibang plano pala si Jethro. Nasa pintuan na kami ng bahay nila nang sabihin niya ang iniisip niya gagawin.
“Gusto mo bang matutong magsalsal?” tanong niya. Hindi ako nakasagot sa tanong ni Jethro. Pero marahil dahil sa sama ng loob sa sarili at sa mga kaklase ko, pumasok ako ng bahay nila. Sapat na ‘yon para sabihin kong gusto ko ring matutong magsalsal.
Napakalaki nang bahay nila. Sayang nga lamang at walang kapatid si Jethro. Pweding maglaro ng taguan sa laki ng bahay nila. Pumasok kami ng kuwarto ni Jethro. May sariling kuwarto ang kaibigan ko. May mga posters ng Japanese Anime at ilang babasahin na puros hubad na babae. Sa tatay nya raw yon. Pinatingnan niya ito sa akin. Binigyan niya rin ako ng isang beer in can. Red Horse. Malamig na malamig. Pinagpapawisan ang lata. Dalawang beses na rin akong nakatikim ng beer at di ko talaga magawang magustuhan ang lasa nito. Parang ihi. Pinaghalong pait at pakla ang lasa. Ganun pa man, binuksan ko ito. Lumabas ang mga puting bula nito at sinabihan ako ni Jethro na inumin ko na raw habang malamig. Binuksan na rin ni Jethro ang beer niya. Sabay naming nilagok ang inumin at hinayaang dumaloy ito sa aming lalamunan.
Namula ang pisngi ni Jethro matapos inumin ang isa pang beer. Samantalang ako nama’y tumigil na sa kakatingin sa mga babasahin na ibinigay niya sa akin. Sa halip, kinuha ko ang mga photo albums niya. May mga pictures ng pamilya ni Jethro. Mula pa nang siya’y ipinanganak. Unang gupit. Unang hakbang. Unang iyak. Unang kaarawan. At ilan pang mahahalagang pangyayai sa kanya. ‘Yong mga bagay na tulad nun ang wala ako. Hindi masyadong mahilig si inay sa ganito. Wala akong binabalikan na mga larawan.
Habang pinagmamasdan ko ang mga larawan, natanto kong madaling lumaki si Jethro. Madali siyang tumangkad, palibhasa’y una raw siyang tinuli. Sa pagtuli lang siguro kami hindi nagkasabay ni Jethro. Dahil nung nagkayayaan na magpatuli kami kay Pay Lando sa ilog ay umurong ako. Grade 4 siya noon at ako nama’y natuli bago mag-first year.
Ayaw ko pa sanang magpatuli, kaya lang ako na lang yata ang hindi tuli sa mga bata sa amin. Nagpatuli ako sa doktor. Mas masakit kasi ang sa albularyo at baka raw matetanus. Ngunit nagkamali ako. Masakit pa rin ang pagtuli sa akin dahil medyo matanda na ang doktor. Pasmado ang mga kamay nito. Tinipid pa nga yata ang anestisya dahil nadama ko pa ang pagtahi ng kapirasong laman na hindi naman pala pinuputol.
Tinangka pa itong tingnan nang mga kapatid kong babae, kaya raw ito nangamatis. Halos magdadalawang linggo bago nahilom ang sugat. Simula noon, ni hindi ko na tinangka pang usyusuhin ang ari ko. Maliban na lamang sa pag-ihi. May mga umagang nagigising akong matigas ito. Pero hindi ko ito pinapansin. Natatakot akong baka bigla na lang dumugo, sakaling galawin ko ito.
Nang matapos ni Jethro ang kanyang iniinom, inalok niya akong pumunta sa banyo. Doon na lang daw kami magsalsal. Hindi ko pa rin alam kung bakit sumunod ako sa kanya. Marahil tinamaan na rin ako ng beer na ininom ko o baka nama’y dahil inisip kong, “Kung hindi ngayon , kelan pa?”
Pagpasok namin, naghubad na si Jethro, tirik na tirik ang kanyang ari. Tiningnan ko ito. At nahihiyang kong hinubad ang aking suot na pantalon. Sa loob ko, natatakot ako sa gagawin namin. Baka dumugo. Ngunit pinilit ko na ring patigasin ang ari ko dahil nakakahiya na kay Jethro. “O.k. lang yan, Sal, hawakan mo nang ganito” pangungumbinsi sa akin ni Jethro. Pinahawakan niya ang ari ko at pinasunod sa kanya. Dahan-dahan naming hinimas ang mga ari namin. Nakapikit si Jethro. Samantalang patingin-tingin ako sa kanya. Alam na alam ni Jethro ang kanyang ginagawa. Matigas na matigas na ang kanyang ari. May mga maliliit na ugat na lumalabas dito. Samantalang ako’y hirap na hirap pa rin. Sinabihan niya akong mag-imagine raw ako ng mga babae. “Yong mga nakita mo sa magazines, ngayon mo sila isipin”, pabulong na sinabi ng kaibigan ko. Pero, walang pumapasok sa isip ko, maliban sa mga kaklase kong lalaking nagtawanan kanina. Galit ang namuo sa akin sa tuwing sasagi sila sa aking isip. Patuloy kong ginaya si Jethro sa kaniyang ginagawa. Tiningnan ko uli siya. Ngayo’y nakapikit na siya at mukhang napapakagat na ng labi. Nakikita ko muli akong iniiwan ni Jethro. Siya muli ang nauuna. May sarili na siyang mundo na pinapasok. Nabubuhay kaya sa isip niya ang mga babae sa magazines. Hindi ko alam. Kaya pinag-igihan ko na rin ang paghimas ng ari ko. May mga ugat na ring lumabas dito. Paurong-sulong. Nabubunggo ang ulo nito sa pagitan ng mga daliri ko. May kung anong kakaibang pakiramdam na kumikislot sa katawan ko. Hindi ko maintindahan ang nararamdaman ko. May kung anong pinaghalong lakas at panghihina ang nanalaytay sa mga ugat ko. Hanggang sa unti-unting may puting lumabas sa aming ari. Sabay uli kami ni Jethro. Tumalsik ang kasit namin sa tiles ng puting banyo at tumulo ang iba sa aming mga kamay. Sabay kaming tumawa ni Jethro. Malakas na malakas. Mas malakas sa tawanan ng mga kaklase ko kanina. Nasiyahan ako sa ginawa namin. Parang naibuhos ko ang lahat ng sama ng loob ko. Inisip kong parang lason ang kasit na kailangang pakawalan sa katawan. Puti pala at hindi green ang kulay nito. Napatawa na lang uli ako. Sinabihan ako ni Jethro na maghugas ng kamay at dahan-dahan kong binuksan ang faucet. Lumabas ang napakaputing tubig sa nawasa na parang ilang taon nang inimbak at ngayo’y parang ayaw ng mahinto sa pagdaloy.
Umuwi akong ng bahay ng araw na ‘yon na may kakaibang pakiramdam. Damang-dama ko pa rin ang ginhawa na mailabas ang lahat ng mga tinipong emosyon sa loob ng katawan ko. Amoy clorox pala ang mga damdaming ito. Mga galit na kinikimkim lamang sa sarili. Tulad ng naramdamang galit ko sa mga kaklase ko at sa katotohanang dala ng pangalang ikinabit na sa akin.
Nasundan pa ang pagsalsal namin ni Jethro ng maraming beses. Parang bisyo nakakalulong ang pagsalsal. Di tulad ni Jethro wala akong ibang iniisip na babae sa tuwing gagawin namin ang pagsalsal. Sapat na sa akin ‘yong mga kasama ko ang pinakamatalik kong kaibigan sa gawaing ito. Masaya ko sa tuwing magsalsal kaming magkasama.
Mula rin nang matuto akong magsalsal, nahalata kong naging madali ang paglaki ng ari ko sa mga sitwasyong hindi ko inaasahan. Bigla na lamang itong lumalaki kahit saglit kong mahawakan o kahit na masandayan lamang ito ng unan. At kahit na minsan hindi ko na kasama si Jethro, nagagawa ko nang magsalsal ng mag-isa. Minsan sa kwarto, pagdating na pagdating galing eskwelahan, o minsan nama’y sa loob ng banyo. Minsan nga nahuli pa ako sa pagpasok dahil nagsalsal muna ako. Nakapagsalsal na rin ako sa sinehan kasama si Jethro. At nagawa ko na ring magsalsal sa loob ng bus. Nang minsang pumunta kaming Manila dahil namatay ang nakakatandang kapatid ni Tatay. Walang maraming pasahero sa loob ng sasakyan kaya nagawa kong pumili ng mauupuan. Pinayagan naman kami ng konduktor. Kaya tig-iisa kaming magkakapatid ng upuan sa loob ng bus. Pinili ko ang pinakadulo dahil naisipa kong magsalsal habang kumakain kami sa isang karinderya sa Gumaca. Pagkatapos maghapunan, pinagpatuloy namin ang panunuod ng pelikula ni Sharon Cuneta at Robin Padilla. Isang oras pa akong naghintay bago natapos ang lumang pelikula na parating kinagigiliwang panoorin ng nanay kahit ilang ulit na niya itong napanood. Pagkatapos na pagkatapos ng pelikula, pinatay na ang mga ilaw sa loob ng bus at dahan-dahan ko na ring hinimas ang ari ko. Mabilis itong lumaki. Mabilis ang kilos ng aking mga kamay, singbilis ng pagpapatakbo ng bus. Nang madali na akong lalabasan saka naman biglang huminto ang bus dahil may isang matandang nakiusap na ihihi muna. Binuksan ang mga ilaw ng bus, mabuti na lamang at mabilis kong naitago ang ari ko. Muntik pa itong maipit ng zipper. Bad trip ako dahil parang naramdaman kong pinagdamutan ako nang tadhana. Parang pinagkaisahan ako ng lahat ng tao sa bus. Parang alam ng drayber ang ginagawa ko. Lahat sila, ang konduktor, ang matandang nagkunwaring ihihi at parang kakuntsaba rin ang pamilya ko. Binitin ako. Ngunit wala nakapigil sa akin, simula nang umusad ang mga gulong ng bus, sinimulan ko kaagad ang naunsyaming pagsasalsal. Mas binilisan ko ang pag-urong-sulong ng aking mga kamay. Ayaw ko nang muling mabitin. Ilang segundo lamang at unti-unti nang lumabas ang kasit. Tumalsik ito sa may bintana ng bus. Pinunasan ko na lamang ng panyo. Pagkatapos kong magsalsal saka ko lamang naramdaman ang lamig ng aircon bus kaya napilitan akong isuot ang aking jacket. Natulog ako nang mahimbing na mahimbing. Pakiramdam ko, bago namin marating ang Manila, may ibang lugar na akong narating, ako lang, hindi kasama ang pamilya ko at ang iba pang taong sakay ng bus. Para akong ibong matagal nang humapo sa isang paraiso na akong lang ang nakakaalam.
Kapag nagsalsal akong mag-isa, ewan ko kung bakit parang parating kong hinahanap si Jethro. Habang hinihimas ko ang ari ko, si Jethro ang sumasagi sa isip ko. Parang katabi ko lang siya. Marahil si Jethro lang talaga ang nakakaunawa sa akin. Siya lang ang kaibigan ko. Kaya minsan, naisip ko na kung sakaling mapagod si Jethro sa pagsasalsal at hiniling niyang ako na ang maghimas sa ari niya hindi ako mag-aalinlangan. Gagawin ko ito marahil dahil sa utang na loob sa kanya. Kaya minsan ako na ang nagyaya sa kanyang magsalsal kami.
Sa tuwing magsasalsal din ako, may kakaiba akong kapangyarihang nararamdaman. Parang nagiging Diyos ako, parang si Jesus nang binuhay niya si Lazarus mula sa mga patay. Ito ‘yong kuwento madalas kong ikinakamangha kahit paulit-ulit ko nang narinig mula sa katekista namin. Para binibigyang buhay ko ang aking ari sa tuwing hihimasin ko ito. Parang salagubang na maari mong patulugin at kapag hinipan mo ay muling mabubuhay, gagalaw ang mga maliliit nitong paa at handa na namang makipaglaro sa’yo. Kahit na nanghihina ako pagkatapos magsalsal, parang lumalakas pa rin sa kalaunan.
Naisip ko rin na marahil isa sa mga pangunahing dahilan ng pagtuli ay upang maramdaman ang tunay na kasiyahan na dulot ng pagsasalsal. Masakit siguro ang pakiramdam ng nagsasalsal na supot.
Nitong mga huling buwan, halos apat na beses akong nagsasalsal sa loob ng isang araw. Hindi na rin ako nakakatulog kong hindi ako magsalsal. Minsan nga mas inuuna ko pa ito kaysa paggawa ng assignment. Nung una masarap na masarap, pero sa kalaunan parang nagrereklamo na rin ang ari ko. Kahit kaunting kasit na lang ang nailalabas pinipilit ko pa rin. Naramdaman ko ring parang sinasakal ko na ang ari ko. Mabilis itong namamatay pagkatapos na pagkatapos na mailabas ang kasit. Di tulad nung mga unang araw na kahit ilang minuto na ang nakalipas pagkatapos akong labasan ay tirik na tirik pa ito parang ‘yung plagpul namin.
May mga pagkakatong tumatanggi na rin si Jethro na sumama sa akin. Mas pinili niya nang makasama si Loraine, ang bago niyang nililigawan. Pinilit kong intindihin ang kaibigan ko. Marahil nakakasawa na rin ang magsalsal. At marahil doon na lamang kami nagiging magkaibigan. Wala na siguro siyang maramdamang lalim o bigat para ipagpatuloy ang pagkakaibigan namin. O baka namay tinamaan siya minsan ng sinabi ni Father Gabriel na kasalanang mortal ang pagsasalsal. Natakot din marahil siya sa sinabi ng pari na nakakabulag ang pagsalsal. Minsan ako, napapagod na rin. Parang simula ng magkaroon na bagong isang mahalagang tao si Jethro sa buhay niya, naging hindi na ganun kasaya ang pagsasalsal. Pero parati pa rin akong napipilitan gawin ang pagsasalsal, dahil parang doon lamang muling nabubuhay si Jethro, parang muli akong bumabalik sa unang pagkakataon na nalaman ko kung ano ang kulay at amoy ng kasit. Parang noon lamang ako naging simulang maging isang ganap na tao. Sa pagsasalsal ko rin patuloy na nailalabas ang sama ng loob ko at pati na ang hinanakit ko sa mga magulang at mga kapatid na hindi ko naman tiyak kung ano. Kaya parang isang pangangailangan na para sa akin ang magsalsal, dahil parang doon lamang ako nagiging tao, nagiging ako. Parang sa pagsalsal lamang nabubuo ang isang malaking jigsaw puzzle na ako. Ako na madalas nilang tawagin na Sal.
-ikinosedera ang kuwentong ito para sa isang antolohiya ng mga kuwentong erotika/o
Nasa second year high school na ko nang minsang tanungin ako ng mga kaklase kong lalaki kong nagsasalsal na raw ako. Hindi ko alam kung paano ko sasagutin ang mausisang tanong na yon. Vacant period namin noon at hinihintay namin ang pagdating ng titser sa katekesis, ang last subject namin pagkahapon. Sinundan pa ito ng isa pang tanong na labis kung ikinagulat. Ngunit di ako sa kanila nagpahalata. “Anong kulay daw daw ng kasit ko?” tanong ni Jonnie. Hindi ko alam kung ano ang isasagot ko sa kanila. Sa totoo lang, hindi ko talaga alam kung paano nga ba ang magsalsal at kung anong kulay ng kasit. Ngunit sa kadahilanang ayaw kong mapahiya, nagmamayabang kong sinagot sila. “Oo, madalas pa nga akong magsalsal.” Malakas kong sinabi. “Sige nga, anong kulay ng kasit?”makulit at mausisa akong tinanong ni Ben, ang pinaka-bully sa amin. Anak siya ng president ng PTA Council, kaya malakas ang magulang niya sa mga madre.
Ilang segundo nilang hinintay ang sagot ko. Pati ang ilan sa mga kaklase kong babae ay napatigil sa pagkain ng sampalok at hinintay ang sagot ko. Ayoko na sanang sagutin dahil hindi naman talaga ako nagsasalsal. Pero pinilit pa rin nila ako. At upang matapos na ang diliryo kong iyon, mapakumbaba kong sinabi, “Di ba Green?” Parang mga palaka silang dinatnan ng unang ulan at sabay-sabay silang nagtawanan. Halos mamatay sa tawa ang mga kaklase kong lalaki at muntik nang malunok ng isa kong kaklaseng babae ang buto ng kinakain na sampalok sa kakatawa. Palibhasa medyo boyish ‘yong kaklase kong babaeng ‘yon at hindi na dapat pagtakhan kung bakit mas alam niya marahil kung ano ang kulay ng kasit.
Dumating ang titser namin sa katekesis nang hindi ko namamalayan. Nilamon na ako ng hiya. At kahit dumating na siya, patuloy pa rin ang bulong-bulongan at palihim na tawanan. Narinig ko pang sinabi ng isa kong kaklase. “Green ang kasit ni Sal, para pala siyang alien!” sabi ni Eric. “ Parang ‘yong sa Mars Attack siguro ang kulay, patawang sinabi naman ni Ruben. Pati ang matalik kong kaibigan na si Jethro ay panay rin ang pagtawa. Ngunit nang mapansin niyang natahimik na ako sa isang sulok, tumigil na siya.
Kababata ko si Jethro, halos sabay kaming lumaki. Magkumpare ang mga tatay namin at magkasama sa Couples For Christ. Bata palang madalas na siyang nasa bahay at nakikipaglaro sa mga kapatid ko babae. Sa tuwing magbabahay-bahayan kami, siya ang tatayong tatay at ako ang paring magkakasal. Nanay si Elsa, ang sinundan kong kapatid na niligawan niya nung Grade 6, ngunit binasted agad ng kapatid ko. Pari parati ang role ko, kaya pagkatapos ng kasal, wala na ako sa eksena. Habang naglalaro pa sila ng bahay-bahayan. Mag-isa na akong naglalaro ng jackstone at ilang mga barbie dolls ng mga kapatid ko. Kinakausap ko ang mga manika. Kapag nakita na nila akong nag-eenjoy sa sariling paglalaro, saka lamang nila titigilan ang bahay-bahayan at makikipaglaro uli sa akin.
Pagkatapos ng klase, yinaya ako ni Jethro na dumaan mo na nang bahay nila. Wala daw ang magulang niya. Sumama ako dahil gusto ko sanang magpalipas oras muna nang sama ng loob. Ngunit may ibang plano pala si Jethro. Nasa pintuan na kami ng bahay nila nang sabihin niya ang iniisip niya gagawin.
“Gusto mo bang matutong magsalsal?” tanong niya. Hindi ako nakasagot sa tanong ni Jethro. Pero marahil dahil sa sama ng loob sa sarili at sa mga kaklase ko, pumasok ako ng bahay nila. Sapat na ‘yon para sabihin kong gusto ko ring matutong magsalsal.
Napakalaki nang bahay nila. Sayang nga lamang at walang kapatid si Jethro. Pweding maglaro ng taguan sa laki ng bahay nila. Pumasok kami ng kuwarto ni Jethro. May sariling kuwarto ang kaibigan ko. May mga posters ng Japanese Anime at ilang babasahin na puros hubad na babae. Sa tatay nya raw yon. Pinatingnan niya ito sa akin. Binigyan niya rin ako ng isang beer in can. Red Horse. Malamig na malamig. Pinagpapawisan ang lata. Dalawang beses na rin akong nakatikim ng beer at di ko talaga magawang magustuhan ang lasa nito. Parang ihi. Pinaghalong pait at pakla ang lasa. Ganun pa man, binuksan ko ito. Lumabas ang mga puting bula nito at sinabihan ako ni Jethro na inumin ko na raw habang malamig. Binuksan na rin ni Jethro ang beer niya. Sabay naming nilagok ang inumin at hinayaang dumaloy ito sa aming lalamunan.
Namula ang pisngi ni Jethro matapos inumin ang isa pang beer. Samantalang ako nama’y tumigil na sa kakatingin sa mga babasahin na ibinigay niya sa akin. Sa halip, kinuha ko ang mga photo albums niya. May mga pictures ng pamilya ni Jethro. Mula pa nang siya’y ipinanganak. Unang gupit. Unang hakbang. Unang iyak. Unang kaarawan. At ilan pang mahahalagang pangyayai sa kanya. ‘Yong mga bagay na tulad nun ang wala ako. Hindi masyadong mahilig si inay sa ganito. Wala akong binabalikan na mga larawan.
Habang pinagmamasdan ko ang mga larawan, natanto kong madaling lumaki si Jethro. Madali siyang tumangkad, palibhasa’y una raw siyang tinuli. Sa pagtuli lang siguro kami hindi nagkasabay ni Jethro. Dahil nung nagkayayaan na magpatuli kami kay Pay Lando sa ilog ay umurong ako. Grade 4 siya noon at ako nama’y natuli bago mag-first year.
Ayaw ko pa sanang magpatuli, kaya lang ako na lang yata ang hindi tuli sa mga bata sa amin. Nagpatuli ako sa doktor. Mas masakit kasi ang sa albularyo at baka raw matetanus. Ngunit nagkamali ako. Masakit pa rin ang pagtuli sa akin dahil medyo matanda na ang doktor. Pasmado ang mga kamay nito. Tinipid pa nga yata ang anestisya dahil nadama ko pa ang pagtahi ng kapirasong laman na hindi naman pala pinuputol.
Tinangka pa itong tingnan nang mga kapatid kong babae, kaya raw ito nangamatis. Halos magdadalawang linggo bago nahilom ang sugat. Simula noon, ni hindi ko na tinangka pang usyusuhin ang ari ko. Maliban na lamang sa pag-ihi. May mga umagang nagigising akong matigas ito. Pero hindi ko ito pinapansin. Natatakot akong baka bigla na lang dumugo, sakaling galawin ko ito.
Nang matapos ni Jethro ang kanyang iniinom, inalok niya akong pumunta sa banyo. Doon na lang daw kami magsalsal. Hindi ko pa rin alam kung bakit sumunod ako sa kanya. Marahil tinamaan na rin ako ng beer na ininom ko o baka nama’y dahil inisip kong, “Kung hindi ngayon , kelan pa?”
Pagpasok namin, naghubad na si Jethro, tirik na tirik ang kanyang ari. Tiningnan ko ito. At nahihiyang kong hinubad ang aking suot na pantalon. Sa loob ko, natatakot ako sa gagawin namin. Baka dumugo. Ngunit pinilit ko na ring patigasin ang ari ko dahil nakakahiya na kay Jethro. “O.k. lang yan, Sal, hawakan mo nang ganito” pangungumbinsi sa akin ni Jethro. Pinahawakan niya ang ari ko at pinasunod sa kanya. Dahan-dahan naming hinimas ang mga ari namin. Nakapikit si Jethro. Samantalang patingin-tingin ako sa kanya. Alam na alam ni Jethro ang kanyang ginagawa. Matigas na matigas na ang kanyang ari. May mga maliliit na ugat na lumalabas dito. Samantalang ako’y hirap na hirap pa rin. Sinabihan niya akong mag-imagine raw ako ng mga babae. “Yong mga nakita mo sa magazines, ngayon mo sila isipin”, pabulong na sinabi ng kaibigan ko. Pero, walang pumapasok sa isip ko, maliban sa mga kaklase kong lalaking nagtawanan kanina. Galit ang namuo sa akin sa tuwing sasagi sila sa aking isip. Patuloy kong ginaya si Jethro sa kaniyang ginagawa. Tiningnan ko uli siya. Ngayo’y nakapikit na siya at mukhang napapakagat na ng labi. Nakikita ko muli akong iniiwan ni Jethro. Siya muli ang nauuna. May sarili na siyang mundo na pinapasok. Nabubuhay kaya sa isip niya ang mga babae sa magazines. Hindi ko alam. Kaya pinag-igihan ko na rin ang paghimas ng ari ko. May mga ugat na ring lumabas dito. Paurong-sulong. Nabubunggo ang ulo nito sa pagitan ng mga daliri ko. May kung anong kakaibang pakiramdam na kumikislot sa katawan ko. Hindi ko maintindahan ang nararamdaman ko. May kung anong pinaghalong lakas at panghihina ang nanalaytay sa mga ugat ko. Hanggang sa unti-unting may puting lumabas sa aming ari. Sabay uli kami ni Jethro. Tumalsik ang kasit namin sa tiles ng puting banyo at tumulo ang iba sa aming mga kamay. Sabay kaming tumawa ni Jethro. Malakas na malakas. Mas malakas sa tawanan ng mga kaklase ko kanina. Nasiyahan ako sa ginawa namin. Parang naibuhos ko ang lahat ng sama ng loob ko. Inisip kong parang lason ang kasit na kailangang pakawalan sa katawan. Puti pala at hindi green ang kulay nito. Napatawa na lang uli ako. Sinabihan ako ni Jethro na maghugas ng kamay at dahan-dahan kong binuksan ang faucet. Lumabas ang napakaputing tubig sa nawasa na parang ilang taon nang inimbak at ngayo’y parang ayaw ng mahinto sa pagdaloy.
Umuwi akong ng bahay ng araw na ‘yon na may kakaibang pakiramdam. Damang-dama ko pa rin ang ginhawa na mailabas ang lahat ng mga tinipong emosyon sa loob ng katawan ko. Amoy clorox pala ang mga damdaming ito. Mga galit na kinikimkim lamang sa sarili. Tulad ng naramdamang galit ko sa mga kaklase ko at sa katotohanang dala ng pangalang ikinabit na sa akin.
Nasundan pa ang pagsalsal namin ni Jethro ng maraming beses. Parang bisyo nakakalulong ang pagsalsal. Di tulad ni Jethro wala akong ibang iniisip na babae sa tuwing gagawin namin ang pagsalsal. Sapat na sa akin ‘yong mga kasama ko ang pinakamatalik kong kaibigan sa gawaing ito. Masaya ko sa tuwing magsalsal kaming magkasama.
Mula rin nang matuto akong magsalsal, nahalata kong naging madali ang paglaki ng ari ko sa mga sitwasyong hindi ko inaasahan. Bigla na lamang itong lumalaki kahit saglit kong mahawakan o kahit na masandayan lamang ito ng unan. At kahit na minsan hindi ko na kasama si Jethro, nagagawa ko nang magsalsal ng mag-isa. Minsan sa kwarto, pagdating na pagdating galing eskwelahan, o minsan nama’y sa loob ng banyo. Minsan nga nahuli pa ako sa pagpasok dahil nagsalsal muna ako. Nakapagsalsal na rin ako sa sinehan kasama si Jethro. At nagawa ko na ring magsalsal sa loob ng bus. Nang minsang pumunta kaming Manila dahil namatay ang nakakatandang kapatid ni Tatay. Walang maraming pasahero sa loob ng sasakyan kaya nagawa kong pumili ng mauupuan. Pinayagan naman kami ng konduktor. Kaya tig-iisa kaming magkakapatid ng upuan sa loob ng bus. Pinili ko ang pinakadulo dahil naisipa kong magsalsal habang kumakain kami sa isang karinderya sa Gumaca. Pagkatapos maghapunan, pinagpatuloy namin ang panunuod ng pelikula ni Sharon Cuneta at Robin Padilla. Isang oras pa akong naghintay bago natapos ang lumang pelikula na parating kinagigiliwang panoorin ng nanay kahit ilang ulit na niya itong napanood. Pagkatapos na pagkatapos ng pelikula, pinatay na ang mga ilaw sa loob ng bus at dahan-dahan ko na ring hinimas ang ari ko. Mabilis itong lumaki. Mabilis ang kilos ng aking mga kamay, singbilis ng pagpapatakbo ng bus. Nang madali na akong lalabasan saka naman biglang huminto ang bus dahil may isang matandang nakiusap na ihihi muna. Binuksan ang mga ilaw ng bus, mabuti na lamang at mabilis kong naitago ang ari ko. Muntik pa itong maipit ng zipper. Bad trip ako dahil parang naramdaman kong pinagdamutan ako nang tadhana. Parang pinagkaisahan ako ng lahat ng tao sa bus. Parang alam ng drayber ang ginagawa ko. Lahat sila, ang konduktor, ang matandang nagkunwaring ihihi at parang kakuntsaba rin ang pamilya ko. Binitin ako. Ngunit wala nakapigil sa akin, simula nang umusad ang mga gulong ng bus, sinimulan ko kaagad ang naunsyaming pagsasalsal. Mas binilisan ko ang pag-urong-sulong ng aking mga kamay. Ayaw ko nang muling mabitin. Ilang segundo lamang at unti-unti nang lumabas ang kasit. Tumalsik ito sa may bintana ng bus. Pinunasan ko na lamang ng panyo. Pagkatapos kong magsalsal saka ko lamang naramdaman ang lamig ng aircon bus kaya napilitan akong isuot ang aking jacket. Natulog ako nang mahimbing na mahimbing. Pakiramdam ko, bago namin marating ang Manila, may ibang lugar na akong narating, ako lang, hindi kasama ang pamilya ko at ang iba pang taong sakay ng bus. Para akong ibong matagal nang humapo sa isang paraiso na akong lang ang nakakaalam.
Kapag nagsalsal akong mag-isa, ewan ko kung bakit parang parating kong hinahanap si Jethro. Habang hinihimas ko ang ari ko, si Jethro ang sumasagi sa isip ko. Parang katabi ko lang siya. Marahil si Jethro lang talaga ang nakakaunawa sa akin. Siya lang ang kaibigan ko. Kaya minsan, naisip ko na kung sakaling mapagod si Jethro sa pagsasalsal at hiniling niyang ako na ang maghimas sa ari niya hindi ako mag-aalinlangan. Gagawin ko ito marahil dahil sa utang na loob sa kanya. Kaya minsan ako na ang nagyaya sa kanyang magsalsal kami.
Sa tuwing magsasalsal din ako, may kakaiba akong kapangyarihang nararamdaman. Parang nagiging Diyos ako, parang si Jesus nang binuhay niya si Lazarus mula sa mga patay. Ito ‘yong kuwento madalas kong ikinakamangha kahit paulit-ulit ko nang narinig mula sa katekista namin. Para binibigyang buhay ko ang aking ari sa tuwing hihimasin ko ito. Parang salagubang na maari mong patulugin at kapag hinipan mo ay muling mabubuhay, gagalaw ang mga maliliit nitong paa at handa na namang makipaglaro sa’yo. Kahit na nanghihina ako pagkatapos magsalsal, parang lumalakas pa rin sa kalaunan.
Naisip ko rin na marahil isa sa mga pangunahing dahilan ng pagtuli ay upang maramdaman ang tunay na kasiyahan na dulot ng pagsasalsal. Masakit siguro ang pakiramdam ng nagsasalsal na supot.
Nitong mga huling buwan, halos apat na beses akong nagsasalsal sa loob ng isang araw. Hindi na rin ako nakakatulog kong hindi ako magsalsal. Minsan nga mas inuuna ko pa ito kaysa paggawa ng assignment. Nung una masarap na masarap, pero sa kalaunan parang nagrereklamo na rin ang ari ko. Kahit kaunting kasit na lang ang nailalabas pinipilit ko pa rin. Naramdaman ko ring parang sinasakal ko na ang ari ko. Mabilis itong namamatay pagkatapos na pagkatapos na mailabas ang kasit. Di tulad nung mga unang araw na kahit ilang minuto na ang nakalipas pagkatapos akong labasan ay tirik na tirik pa ito parang ‘yung plagpul namin.
May mga pagkakatong tumatanggi na rin si Jethro na sumama sa akin. Mas pinili niya nang makasama si Loraine, ang bago niyang nililigawan. Pinilit kong intindihin ang kaibigan ko. Marahil nakakasawa na rin ang magsalsal. At marahil doon na lamang kami nagiging magkaibigan. Wala na siguro siyang maramdamang lalim o bigat para ipagpatuloy ang pagkakaibigan namin. O baka namay tinamaan siya minsan ng sinabi ni Father Gabriel na kasalanang mortal ang pagsasalsal. Natakot din marahil siya sa sinabi ng pari na nakakabulag ang pagsalsal. Minsan ako, napapagod na rin. Parang simula ng magkaroon na bagong isang mahalagang tao si Jethro sa buhay niya, naging hindi na ganun kasaya ang pagsasalsal. Pero parati pa rin akong napipilitan gawin ang pagsasalsal, dahil parang doon lamang muling nabubuhay si Jethro, parang muli akong bumabalik sa unang pagkakataon na nalaman ko kung ano ang kulay at amoy ng kasit. Parang noon lamang ako naging simulang maging isang ganap na tao. Sa pagsasalsal ko rin patuloy na nailalabas ang sama ng loob ko at pati na ang hinanakit ko sa mga magulang at mga kapatid na hindi ko naman tiyak kung ano. Kaya parang isang pangangailangan na para sa akin ang magsalsal, dahil parang doon lamang ako nagiging tao, nagiging ako. Parang sa pagsalsal lamang nabubuo ang isang malaking jigsaw puzzle na ako. Ako na madalas nilang tawagin na Sal.
-ikinosedera ang kuwentong ito para sa isang antolohiya ng mga kuwentong erotika/o
Monday, April 04, 2005
Sunday, March 27, 2005
KAMOTE
Walang ibang ginawa si Ma’am kundi
ang utusan kaming magtanim ng kamote.
Araw-araw para kaming gumagawa
ng mga nitso, doon namin itinatanim
ang mga wakag ng kamoteng
aming pinutol-putol, at pagkatapos,
umiigib kami ng tubig sa ilog upang
ipandilig sa mga alagang pananim.
Hanggang sa bigla lumaki at gumapang
ang mga sanga ng kamote papunta
sa kinakalawang naming plagpul
naabot pati ang namuti naming bandila.
Gusto sana naming bunutin ang mga kamote:
kaya lang pinagalitan lang kami ni Ma’am
huwag daw naming pakikialaman
dahil sayang ‘yung pagod at oras
at ang lamang-ugat na maari naming
anihin pagdating ng panahon.
Kaya pinabayaan lang namin na gumapang
ang kamote hanggang sa makapasok
na ang mga ito sa loob ng silid-aralan namin,
mas lalong bumilis ang paglaki ng mga kamote
lumaki ang mga wakag nito at nakarating
sa mesa nin Ma’am na may mga larawan
ng anak niya, at pagkatapos gumapang ito
papunta sa mga larawan ni Rizal at Bonifacio
pati sa Diyos na araw-araw naming pinagdadasalan,
pati sa mga sirang upuan namin,
mga aklat na pinagpapasa-pasahan namin
(isa sa tatlong mag-aaral)
papunta sa mga bintana namin na kumapal
na ang alikabok na dumikit, pati sa sahig namin
na araw-araw naming binubunot, nililinis
(lalo na kung may superbaysor na darating)
hanggang sa gumapang ang mga wakag ng kamote
papunta sa aming mga ulo.
Para kaming sinasakal, hindi kami makagalaw
Walang makita, di makabasa at di makasulat.
At nang maisipan ni Ma’am na kutkutin
ang mga lamang-ugat ng kamote,
hinukay nang hinukay ng titser namin
ang aming mga ulo, isa-isa kami,
depende sa apelyido.
Naghukay nang naghukay si Ma’am,
naghanap ng kamote sa loob ng ulo namin
ipapakain niya raw kasi sa bagong dating
na superintendent na nagbisita sa amin,
kaya lang, puros bulok na kamote ang
naani ni Ma’am.
Kaya ngayon, nagtitiis kami sa sakit
ng palo at hapdi ng mura ni Ma’am
na natanggap namin sunod-sunod.
ang utusan kaming magtanim ng kamote.
Araw-araw para kaming gumagawa
ng mga nitso, doon namin itinatanim
ang mga wakag ng kamoteng
aming pinutol-putol, at pagkatapos,
umiigib kami ng tubig sa ilog upang
ipandilig sa mga alagang pananim.
Hanggang sa bigla lumaki at gumapang
ang mga sanga ng kamote papunta
sa kinakalawang naming plagpul
naabot pati ang namuti naming bandila.
Gusto sana naming bunutin ang mga kamote:
kaya lang pinagalitan lang kami ni Ma’am
huwag daw naming pakikialaman
dahil sayang ‘yung pagod at oras
at ang lamang-ugat na maari naming
anihin pagdating ng panahon.
Kaya pinabayaan lang namin na gumapang
ang kamote hanggang sa makapasok
na ang mga ito sa loob ng silid-aralan namin,
mas lalong bumilis ang paglaki ng mga kamote
lumaki ang mga wakag nito at nakarating
sa mesa nin Ma’am na may mga larawan
ng anak niya, at pagkatapos gumapang ito
papunta sa mga larawan ni Rizal at Bonifacio
pati sa Diyos na araw-araw naming pinagdadasalan,
pati sa mga sirang upuan namin,
mga aklat na pinagpapasa-pasahan namin
(isa sa tatlong mag-aaral)
papunta sa mga bintana namin na kumapal
na ang alikabok na dumikit, pati sa sahig namin
na araw-araw naming binubunot, nililinis
(lalo na kung may superbaysor na darating)
hanggang sa gumapang ang mga wakag ng kamote
papunta sa aming mga ulo.
Para kaming sinasakal, hindi kami makagalaw
Walang makita, di makabasa at di makasulat.
At nang maisipan ni Ma’am na kutkutin
ang mga lamang-ugat ng kamote,
hinukay nang hinukay ng titser namin
ang aming mga ulo, isa-isa kami,
depende sa apelyido.
Naghukay nang naghukay si Ma’am,
naghanap ng kamote sa loob ng ulo namin
ipapakain niya raw kasi sa bagong dating
na superintendent na nagbisita sa amin,
kaya lang, puros bulok na kamote ang
naani ni Ma’am.
Kaya ngayon, nagtitiis kami sa sakit
ng palo at hapdi ng mura ni Ma’am
na natanggap namin sunod-sunod.
Saturday, March 12, 2005
Congrats Jo!
UP ICW NAMES 20 WRITING FELLOWSLIKHAAN:
The UP Institute of Creative Writing (UP ICW)has named 20 writers from all over the country asFellows to the 44th UP National Writers Workshop. TheWorkshop will be held from 27 March to 9 April 2005at the Inn Rocio in Baguio City. The Workshop theme is"Panitikan at Globalisasyon."From a total of 125 applicants, the chosen ones are:Fiction in English – Billy T. Antonio (City Collegeof Urdaneta), Carljoe M. Javier (UP Diliman), MichelleC. Sia (DLSU Manila) & Ana Maria Socorro G. Villanueva(DLSU Manila); Fiction in Filipino – Dennis Andrew S.Aguinaldo (UP Diliman), Ma. Regina L. Marcos (UPDiliman), Errol A. Merquita (UP Mindanao) & ChuckberryJ. Pascual (UP Diliman); Poetry in Filipino ─ Dexter B. Cayanes (UP Diliman), Jaime Dasca Doble(Asia Pacific Film Institute), Emmanuel V. Dumlao (UPLos Baños) & Maricristh T. Magaling (UP Diliman);Poetry in English – Catherine L Candano (AdMU), ArkayeKierulf (AdMU), Lourdes Marie S. La Viña (UPDiliman), Ma. Virginia M. Torres (UP Diliman); Poetry in Bikol – Jocelyn Alarcon Bisuña (Ateneo de NagaUniversity) & Victor Dennis T. Nierva (AdNU); Drama─ Layeta P. Bucoy (UP Los Baños) & Mae AngelicaTherese Heruela (UP Diliman).The Teaching Staff, for the first week (27 March to 2April), are: Victor Emmanuel D. Nadera Jr. (UP ICWDirector), Joi Barrios (Workshop Director), AmeliaLapena-Bonifacio, José Y. Dalisay Jr., BienvenidoLumbera, Carla M. Pacis (Workshop Coordinator), RolandB. Tolentino, Ricardo M. de Ungria & Rene O.Villanueva; for the second week (3-9 April): Nadera, Barrios, Gémino H. Abad, Virgilio S. Almario, J.Neil C. Garcia, Cristina Pantoja Hidalgo, Charlson L.Ong & Jun Cruz Reyes.The Workshop Fellows are requested to confirm theirparticipation on or before 20 March. For inquiries call the UP ICW at 922-1830.
The UP Institute of Creative Writing (UP ICW)has named 20 writers from all over the country asFellows to the 44th UP National Writers Workshop. TheWorkshop will be held from 27 March to 9 April 2005at the Inn Rocio in Baguio City. The Workshop theme is"Panitikan at Globalisasyon."From a total of 125 applicants, the chosen ones are:Fiction in English – Billy T. Antonio (City Collegeof Urdaneta), Carljoe M. Javier (UP Diliman), MichelleC. Sia (DLSU Manila) & Ana Maria Socorro G. Villanueva(DLSU Manila); Fiction in Filipino – Dennis Andrew S.Aguinaldo (UP Diliman), Ma. Regina L. Marcos (UPDiliman), Errol A. Merquita (UP Mindanao) & ChuckberryJ. Pascual (UP Diliman); Poetry in Filipino ─ Dexter B. Cayanes (UP Diliman), Jaime Dasca Doble(Asia Pacific Film Institute), Emmanuel V. Dumlao (UPLos Baños) & Maricristh T. Magaling (UP Diliman);Poetry in English – Catherine L Candano (AdMU), ArkayeKierulf (AdMU), Lourdes Marie S. La Viña (UPDiliman), Ma. Virginia M. Torres (UP Diliman); Poetry in Bikol – Jocelyn Alarcon Bisuña (Ateneo de NagaUniversity) & Victor Dennis T. Nierva (AdNU); Drama─ Layeta P. Bucoy (UP Los Baños) & Mae AngelicaTherese Heruela (UP Diliman).The Teaching Staff, for the first week (27 March to 2April), are: Victor Emmanuel D. Nadera Jr. (UP ICWDirector), Joi Barrios (Workshop Director), AmeliaLapena-Bonifacio, José Y. Dalisay Jr., BienvenidoLumbera, Carla M. Pacis (Workshop Coordinator), RolandB. Tolentino, Ricardo M. de Ungria & Rene O.Villanueva; for the second week (3-9 April): Nadera, Barrios, Gémino H. Abad, Virgilio S. Almario, J.Neil C. Garcia, Cristina Pantoja Hidalgo, Charlson L.Ong & Jun Cruz Reyes.The Workshop Fellows are requested to confirm theirparticipation on or before 20 March. For inquiries call the UP ICW at 922-1830.
Tuesday, February 15, 2005
EBA
Hindi siya nasiyahan sa huling
pagniniig nila ng lalaki
pakiwari niya’y may ibang laman
ang kanyang isip:
pagsisisi kaya o paninisi
hindi niya pa rin matiyak
sa kanyang sarili.
Kinaumagahan,
may kung anong biglang kumirot
sa bahaging kaliwa ng kanyang suso
at biglang sumagi sa kanya ng isip
ang dalawang niyang anak na lalaki.
Maliban sa kanila
nagbubuntis ang kanyang isip
ng magkakambal na takot at pag-aalinlangan.
Bago mag-takipsilim
naalala niya ang una niyang panaginip
matapos ang una nilang pagtatalik ng lalaki
muli siya nagbalik sa pinagmulan
sa daigdig ng katiwasayan at kaluwalhatian
ngunit sinasalubong siya ng maraming tanong
at sa panahong lumilingon siya sa dating paraiso
nagiging batong asin ang kanyang puso.
pagniniig nila ng lalaki
pakiwari niya’y may ibang laman
ang kanyang isip:
pagsisisi kaya o paninisi
hindi niya pa rin matiyak
sa kanyang sarili.
Kinaumagahan,
may kung anong biglang kumirot
sa bahaging kaliwa ng kanyang suso
at biglang sumagi sa kanya ng isip
ang dalawang niyang anak na lalaki.
Maliban sa kanila
nagbubuntis ang kanyang isip
ng magkakambal na takot at pag-aalinlangan.
Bago mag-takipsilim
naalala niya ang una niyang panaginip
matapos ang una nilang pagtatalik ng lalaki
muli siya nagbalik sa pinagmulan
sa daigdig ng katiwasayan at kaluwalhatian
ngunit sinasalubong siya ng maraming tanong
at sa panahong lumilingon siya sa dating paraiso
nagiging batong asin ang kanyang puso.
Wednesday, February 09, 2005
Kamalayan at Kasaysayan
Nasa panahon tayo ng paglimot. Walang kamalayan na maaring mag-ugnay sa ating mga panahon. At ang pinakamasakit dito, wala tayong malay sa nangyayaring kawalan ng kamalayan. Maaari nating tukuyin ang ilan sa mga dahilan kung bakit ganito ang nangyayari sa panahon natin ngayon. Ngunit bigyan linaw muna natin ang halaga ng kamalayan sa kasaysayan. Sapagkat, para sa akin, ang kamalayan ang siyang imbakan ng kasaysayan.
Subukin ninyong isipin ang ganito. Isang umaga, habang naglalakad kayo papuntang eskwelahan ay bigla na ka na lamang na binunggo ng isang traysikel, tinamaan ka at nabagok ang ‘yong ulo, nawalan ng malay, hindi mo na alam ang iba pang nagyari, para isang napakahabang araw-gabi, ang tagpong itong nangyari lamang sa loob ng ilang minuto. Nagising kang pinapaligiran ng mga taong nakamaang at nagmamasid sa’yo. Pero wala kang matandaan at wala kang makilala. Muli ka ngang nagising ngunit wala ka nang malay sa kung ano, paano, at bakit sa mga panahong ito ganito ang kinasasadlakan mo. Magiging isang malaking bugtong ang buhay. Tanging ilang I.D. mo na lamang at ang mga nababahalang mukha ng mga taong nagpapakilalang mga kaanak mo, ang maaring magdugtong sa isang pangyayari, hindi mo tiyak kung ano ang mangyayari. At ang pinakamasalimoot na bagay dito ay ang hindi mo na rin makilala ang sarili mo. Tiyak na magiging isang malaking dagok ito sa’yo at sa mga kaanak mo. Maituturing na rin itong isang kamatayan.
Mahalaga ang kamalayan. Kung ano ako ngayon ay dahil ito sa pira-pirasong mga pangyayaring pinagtagpo-tagpo at tagpi-tagpi upang buuin ang isang tulad ko. Ako ay ang aking kamalayan. Sa pamamagitan nito, nagkakaroon tayo ng mga ugnayan, ng relasyon, ng pag-iisang saloobin at damdamin. Kung walang kamalayan, hindi tayo makakapanday ng isang kasaysayan. Sa panahong katulad nito na ang lahat ay maaring daanin sa pindot, oo nga’t mas napapaiksi ang oras, napapabilis ang daloy ng mga mensahe, subalit, bakit sa bilis ng mga pangyayari at asenso sa teknolohiya ay ganundin kabilis ang ating pagtatangkang lumimot sa nakaraan.
Kelangan pa bang i-memorize yan? Marahil narinig n’yo na ito sa radyo. Bakit may kati tayong hindi makakamot pagdating sa kasaysayan? Bakit may mga gurong nabibighani sa mga mag-aaral at nakakapagsabi na ang isang mag-aaral ay magaling sa history, kung magaling siyang mag-memorize? Halimbawa, alam niya kung kelan ipinanganak si Rizal, si Bonifacio at si Luna? At mas lalong bibilib marahil ang titser kung pati araw ng kanilang pagtuli ay masasabi. Ang mga ganitong pananaw ang nagpapababaw sa kasaysayan. Babaw na ang ibig sabihin, nakakapababa ng antas o interes sa mga mag-aaral. Bakit kapag tinanong ka kung ano ba ang halaga ng pangyayari ‘to, ang sagot mo malay ko, anong paki ko? Bakit sa kabila ng katotohanang buhay tayo, wala naman tayong malay sa kamalayan? Ang kamalayan ay hindi lamang nakatuon sa pagsasaulo ng mga petsa, lugar, pangalang hindi mo maibigkas at iba pang nakakasawang detalye. Ang kamalayan, katulad ng kasaysayan ay parang isang salaming lumilikom ng liwanag at buong imahe ng ating pagkatao. Ang maling pananaw tungkol sa kamalayan ay nagdudulot nagbaluktot na pagtingin sa kasaysayan bilang isang uri ng disiplina, bilang isang instrumento ng ating sariling kalinangan. Katulad ng kamalayan, ang kasaysayan ay hindi lamang pagtuturo ng mga kahindik-hindik at kagila-gilalas na pangyayari. Ang kasaysayan ay isang daan, paraan upang tingnan ng mga tao ang kanilang sarili. Ang lumingon sa pinanggalingan, upang matanto kung dapat pa bang ituloy o itigil na ang paglalakbay at tumuklas ng mga bagong landas. Sa ganitong paraan na rin nagkakaroon ng mas mahalagang saysay ang kasaysayan. Ika nga ni Ambeth Ocampo: If memory gives us our individual identities, then history will contribute to a national identity. History gives us a way of looking at the world and dealing with its problems. History contributes to our being Filipino, whatever that is.
Ginamit ni Jose Rizal ang kasaysayan upang maibsan ang pangungulila sa sariling pagkakilanlan. Tinangka niyang hubugin ang sinaunang panahon bago pa man dumating ang mga mananakop. Binigyan niya ang mga ninuno natin ng dahilan upang muling magbalik sa nakaraan. Sa yugtong ito, ang kasaysayan ay masasabing taga-pagpanday ng ating kaluluwa at manlilikha ng isinasantabing konsensya ng bayan.
Subukin ninyong isipin ang ganito. Isang umaga, habang naglalakad kayo papuntang eskwelahan ay bigla na ka na lamang na binunggo ng isang traysikel, tinamaan ka at nabagok ang ‘yong ulo, nawalan ng malay, hindi mo na alam ang iba pang nagyari, para isang napakahabang araw-gabi, ang tagpong itong nangyari lamang sa loob ng ilang minuto. Nagising kang pinapaligiran ng mga taong nakamaang at nagmamasid sa’yo. Pero wala kang matandaan at wala kang makilala. Muli ka ngang nagising ngunit wala ka nang malay sa kung ano, paano, at bakit sa mga panahong ito ganito ang kinasasadlakan mo. Magiging isang malaking bugtong ang buhay. Tanging ilang I.D. mo na lamang at ang mga nababahalang mukha ng mga taong nagpapakilalang mga kaanak mo, ang maaring magdugtong sa isang pangyayari, hindi mo tiyak kung ano ang mangyayari. At ang pinakamasalimoot na bagay dito ay ang hindi mo na rin makilala ang sarili mo. Tiyak na magiging isang malaking dagok ito sa’yo at sa mga kaanak mo. Maituturing na rin itong isang kamatayan.
Mahalaga ang kamalayan. Kung ano ako ngayon ay dahil ito sa pira-pirasong mga pangyayaring pinagtagpo-tagpo at tagpi-tagpi upang buuin ang isang tulad ko. Ako ay ang aking kamalayan. Sa pamamagitan nito, nagkakaroon tayo ng mga ugnayan, ng relasyon, ng pag-iisang saloobin at damdamin. Kung walang kamalayan, hindi tayo makakapanday ng isang kasaysayan. Sa panahong katulad nito na ang lahat ay maaring daanin sa pindot, oo nga’t mas napapaiksi ang oras, napapabilis ang daloy ng mga mensahe, subalit, bakit sa bilis ng mga pangyayari at asenso sa teknolohiya ay ganundin kabilis ang ating pagtatangkang lumimot sa nakaraan.
Kelangan pa bang i-memorize yan? Marahil narinig n’yo na ito sa radyo. Bakit may kati tayong hindi makakamot pagdating sa kasaysayan? Bakit may mga gurong nabibighani sa mga mag-aaral at nakakapagsabi na ang isang mag-aaral ay magaling sa history, kung magaling siyang mag-memorize? Halimbawa, alam niya kung kelan ipinanganak si Rizal, si Bonifacio at si Luna? At mas lalong bibilib marahil ang titser kung pati araw ng kanilang pagtuli ay masasabi. Ang mga ganitong pananaw ang nagpapababaw sa kasaysayan. Babaw na ang ibig sabihin, nakakapababa ng antas o interes sa mga mag-aaral. Bakit kapag tinanong ka kung ano ba ang halaga ng pangyayari ‘to, ang sagot mo malay ko, anong paki ko? Bakit sa kabila ng katotohanang buhay tayo, wala naman tayong malay sa kamalayan? Ang kamalayan ay hindi lamang nakatuon sa pagsasaulo ng mga petsa, lugar, pangalang hindi mo maibigkas at iba pang nakakasawang detalye. Ang kamalayan, katulad ng kasaysayan ay parang isang salaming lumilikom ng liwanag at buong imahe ng ating pagkatao. Ang maling pananaw tungkol sa kamalayan ay nagdudulot nagbaluktot na pagtingin sa kasaysayan bilang isang uri ng disiplina, bilang isang instrumento ng ating sariling kalinangan. Katulad ng kamalayan, ang kasaysayan ay hindi lamang pagtuturo ng mga kahindik-hindik at kagila-gilalas na pangyayari. Ang kasaysayan ay isang daan, paraan upang tingnan ng mga tao ang kanilang sarili. Ang lumingon sa pinanggalingan, upang matanto kung dapat pa bang ituloy o itigil na ang paglalakbay at tumuklas ng mga bagong landas. Sa ganitong paraan na rin nagkakaroon ng mas mahalagang saysay ang kasaysayan. Ika nga ni Ambeth Ocampo: If memory gives us our individual identities, then history will contribute to a national identity. History gives us a way of looking at the world and dealing with its problems. History contributes to our being Filipino, whatever that is.
Ginamit ni Jose Rizal ang kasaysayan upang maibsan ang pangungulila sa sariling pagkakilanlan. Tinangka niyang hubugin ang sinaunang panahon bago pa man dumating ang mga mananakop. Binigyan niya ang mga ninuno natin ng dahilan upang muling magbalik sa nakaraan. Sa yugtong ito, ang kasaysayan ay masasabing taga-pagpanday ng ating kaluluwa at manlilikha ng isinasantabing konsensya ng bayan.
Monday, January 24, 2005
Mga Tula para sa mga Manggagawa ng Hacienda Luisita
Chapbook launching, film showing and poetry reading at the Fudge
Launching of Kabyawan: Mga Tula para sa mga Manggagawa ng Hacienda Luisita at the Fudge, España. Kabyawan is the 6th chapbook published Kilometro 64.
There was also a documentary film showing and poetry reading.
Contributors in the said chapbook included: Maryjane Alejo, Mark Angeles, Noel Sales Barcelona, Kristoffer Berse, Isidro Binangonan, Rustum Casia, Kristian Cordero, Jeremy Evardone, Prex Galero, Gelacio Guillermo, Karl Mark, Medel Mercado, Roy Monsobre, Ronalyn Olea, Danilo Hernandez Ramos, Alexander Martin Remollino, Jonar Sabilano, Sadirmata, Usman Abdurajak Sali, Spin and Santiago Villafania.
Wala pa akong kopya. tsk.
Saturday, January 22, 2005
BOOK REVIEW by FR. ANDREW RECEPCION
Here's a review of Jean Vanier's book.
BEING HUMAN AND HUMANE IN JEAN VANIER’S BOOK
Fr. Andrew G. Recepcion
Life is a journey. What makes this journey meaningful, liberating and fulfilling is the heart. Jean Vanier captures quite powerfully and vividly the itinerary of the heart in the first few pages of the book: This book is about the liberation of the human heart from the tentacles of chaos and loneliness, and from those fears that provoke us to exclude and reject others. It is a liberation that opens us up and leads us to the discovery of our common humanity. I want to show that this discovery is a journey from loneliness to a love that transforms, a love that grows in and through belonging, a belonging that can include as well as exclude. The discovery of our common humanity liberates us from self-centered compulsions and inner hurts; it is the discovery that ultimately finds its fulfillment in forgiveness and in loving those who are our enemies. It is the process of truly becoming human.
As a newly ordained minister, the book has helped me in my understanding of being human and humane. The first chapter explores loneliness in depth. Loneliness is a painful reality. It can appear as a faint dis-ease, an inner dissatisfaction, and restlessness in the heart. It is part of being human, because there is nothing in existence that can completely fulfill the needs of the human heart. It can become a source of creative energy. It is the fundamental force that urges mystics to a deeper union with God. It can be a force for good. However, loneliness shows other, less positive faces. It can lead to depression and chaos. It can become agony, a scream of pain. It can even become a taste of death.
The antidote to loneliness is love, a love that welcomes, that includes, that makes one feel he or she belongs. There is a need for a passage from disorder to order, a new order comes through the following principles: 1) all humans are sacred; 2) world and individual lives are in the process of evolving; 3) maturity comes through working with others, through dialogue, and through a sense of belonging and a searching together; 4) humans need to make choices and to become responsible for their own lives and for the lives of others; 5) to reflect and to seek truth and meaning. Love transforms loneliness and love has seven aspects that are necessary for the transformation of the heart in those who are profoundly lonely. Love: 1) reveals; 2) understands; 3) communicates; 4) celebrates; 5) empowers; 6) seeks communion; 7) forgives.
The second chapter connects loneliness with belonging. Belonging is an essential need of humanity to be and to share with others. Belonging is important for growth to independence, it is important for growth inner freedom and maturity. It is only through belonging that one can break out of the shell of individualism and self-centeredness that both protects and isolates the self.
From Exclusion to Inclusion: A Path of Healing is the theme of the third chapter. The parable of the beggar named Lazarus tells a lot about today’s world where there’s a huge abyss between those who have and those who have not. Lazarus is a symbol of exclusion. Lazarus is a symbol of humanity that is frightened to enter into a heart-to-heart relationship; a humanity that is afraid to change. This is reason why there is fear to be related with the lazaruses of the world because if one does then one risks being changed. Fear is the root of prejudice and exclusion and it comes in many forms like: 1) fear of dissidents; 2) fear of difference; 3) fear of failure; and 4) fear of loss and change. The way out of fear is the way of the heart, the basis of all relationships, that which is deepest in every person. The heart bonds itself to another heart; it leads humans out of the restricted belonging, which creates exclusion, to meet and love others just as they are. The way of the heart is the way of becoming human. Human being is more than the power or capacity to think or to perform. There is a gentle person of love hidden in the child within each adult. The heart is a place of encounter with others. The heart is not a matter of vague emotion for it is the very core of humanity. Indeed, the path from exclusion to inclusion can only happen when one is free from compulsive needs to succeed, to be powerful and to be afraid. Inclusion entails freedom from past hurts and growth to freedom.
The path to healing brings one to the path to freedom. Chapter four shows the way to freedom. The way to freedom is a matter of choice. Compulsions that come in the forms of needs and fears are at the root of un-freedom. However, behind compulsive needs, one discovers anguish. The road that leads to freedom is never easy for it involves a real struggle. Embarking on the road to freedom is possible when one is no longer governed by compulsions or passions. Authentic freedom has its signs, viz., truthful acceptance of self and others, capacity to love and to be compassionate, liberation from masks that hide people from themselves and reality, that is, the death of the false self. One needs to make decisive steps on the road to freedom: 1) to learn that fear can be a good counselor; 2) to become aware of one’s limits and blockages; 3) to look for the wisdom that comes from unexpected events; 4) to have a companion, to have somebody to stand beside with, somebody who loves and understands; 5) to have a role model who are witnesses to truth and have a clear vision; 6) to recognize that the road to freedom is also a struggle; 7) to recognize that the liberation of the heart comes when we live in communion with God.
Freedom leads to forgiveness. The last chapter continues the experience of freedom through and in forgiveness. Forgiveness is asphesis, that is, to liberate, to release from bondage. Forgiveness is freedom from inner hurts that govern behavior and acts of inhumanity towards others. Hurts cause guilt and guilt leads to self-hatred and anger towards those who inflicted those hearts. Forgiveness is the experience of being released from one’s preferences. There are three basic principles underlying forgiveness that brings reconciliation: 1) there can be no forgiveness of oneself or others unless we believe that we are all part of a common humanity; 2) to forgive means to believe that each of us can evolve and change, that human redemption is possible; 3) to forgive means to yearn for unity and peace. Nevertheless, these principles can be concretized through five steps: 1) refusal to take revenge; 2) genuine heartfelt hope that the oppressor be liberated; 3) desire to understand the oppressor; 4) recognition of our own darkness, we too have hurt people and perhaps have contributed to the hardness of oppressors; 5) patience for it takes time to change, to be free and to evolve. Forgiveness leads to reconciliation. The journey to becoming fully human is indeed an exodus from bondage to freedom. Jean Vanier ends his book by beginning the journey: If each one of us today begins this journey and has the courage to forgive and be forgiven, we will no longer be governed by past hurts. Wherever we may be—in our families, our work places, with friends, or in places of worship or of leisure—we can rise up and become agents of a new land. But let us not put our sights too high. We do not have to be saviors of the world! We are simply human beings, enfolded in weakness and in hope, called together to change our world one heart at a time.
One can easily perceive that the book was a series of talks because Jean Vanier’s style is personal and dialogical. One can also argue against the validity of Jean Vanier’s assumptions but his experience on becoming fully human is clearly drawn from his very life and mission in the l’Arche Community. This is enough proof of the weight of his words.
The significant merit of the book is that it inspires and lifts up the human spirit. Every point of the book is enriched and illustrated by stories of persons, particularly with those with intellectual disabilities, who have embarked on a journey to becoming fully human. In other words, the book is a celebration of the wonders of becoming fully human in spite of the tedious and sometimes painful process that this entails.
Vanier’s message gives hope to those who are weighed down by the darker, heavier and gloomier side of life. It makes one feel that there is a serene spring of water flowing through the human heart despite the mud of weakness and failures that can fill it up. The book deserves its acclaim as an international bestseller not only for its worldwide readership but also because its language has universal validity for humanity. It has the language of our destiny as redeemed humanity.
Jean Vanier’s spirituality gleaned from the way he wrote the book is an experience of an authentic missionary spirituality. In Vanier’s experience spirituality involves the whole human person with his or her past, present and future. In other words, missionary spirituality is an embodied spirituality and the dynamics of spiritual life entails a continuous unfolding of the grace of redemption already at work in every human being notwithstanding the limits, the bondages, the hurts and pains that accompany this process of growth towards freedom, maturity and fullness.
Spirituality is humanity fully realized. Sanctity is becoming fully human. Spirituality is not a flight from our wounded, sinful yet redeemed humanity but it is a loving and free acceptance of God at work in us and in others and the constant union with God through a genuine experience of liberating love with and for others.
I have experienced many times that the more I love others without expecting anything in return the more I find myself closer to God and the more I experience the presence of God the more I find myself free to serve any person that God places beside me at the present moment.
Missionary spirituality is not primarily a matter of doing but an experience of being, of becoming fully human.
There are no two humanities. We have a common humanity redeemed yet continually moving towards fullness.
BEING HUMAN AND HUMANE IN JEAN VANIER’S BOOK
Fr. Andrew G. Recepcion
Life is a journey. What makes this journey meaningful, liberating and fulfilling is the heart. Jean Vanier captures quite powerfully and vividly the itinerary of the heart in the first few pages of the book: This book is about the liberation of the human heart from the tentacles of chaos and loneliness, and from those fears that provoke us to exclude and reject others. It is a liberation that opens us up and leads us to the discovery of our common humanity. I want to show that this discovery is a journey from loneliness to a love that transforms, a love that grows in and through belonging, a belonging that can include as well as exclude. The discovery of our common humanity liberates us from self-centered compulsions and inner hurts; it is the discovery that ultimately finds its fulfillment in forgiveness and in loving those who are our enemies. It is the process of truly becoming human.
As a newly ordained minister, the book has helped me in my understanding of being human and humane. The first chapter explores loneliness in depth. Loneliness is a painful reality. It can appear as a faint dis-ease, an inner dissatisfaction, and restlessness in the heart. It is part of being human, because there is nothing in existence that can completely fulfill the needs of the human heart. It can become a source of creative energy. It is the fundamental force that urges mystics to a deeper union with God. It can be a force for good. However, loneliness shows other, less positive faces. It can lead to depression and chaos. It can become agony, a scream of pain. It can even become a taste of death.
The antidote to loneliness is love, a love that welcomes, that includes, that makes one feel he or she belongs. There is a need for a passage from disorder to order, a new order comes through the following principles: 1) all humans are sacred; 2) world and individual lives are in the process of evolving; 3) maturity comes through working with others, through dialogue, and through a sense of belonging and a searching together; 4) humans need to make choices and to become responsible for their own lives and for the lives of others; 5) to reflect and to seek truth and meaning. Love transforms loneliness and love has seven aspects that are necessary for the transformation of the heart in those who are profoundly lonely. Love: 1) reveals; 2) understands; 3) communicates; 4) celebrates; 5) empowers; 6) seeks communion; 7) forgives.
The second chapter connects loneliness with belonging. Belonging is an essential need of humanity to be and to share with others. Belonging is important for growth to independence, it is important for growth inner freedom and maturity. It is only through belonging that one can break out of the shell of individualism and self-centeredness that both protects and isolates the self.
From Exclusion to Inclusion: A Path of Healing is the theme of the third chapter. The parable of the beggar named Lazarus tells a lot about today’s world where there’s a huge abyss between those who have and those who have not. Lazarus is a symbol of exclusion. Lazarus is a symbol of humanity that is frightened to enter into a heart-to-heart relationship; a humanity that is afraid to change. This is reason why there is fear to be related with the lazaruses of the world because if one does then one risks being changed. Fear is the root of prejudice and exclusion and it comes in many forms like: 1) fear of dissidents; 2) fear of difference; 3) fear of failure; and 4) fear of loss and change. The way out of fear is the way of the heart, the basis of all relationships, that which is deepest in every person. The heart bonds itself to another heart; it leads humans out of the restricted belonging, which creates exclusion, to meet and love others just as they are. The way of the heart is the way of becoming human. Human being is more than the power or capacity to think or to perform. There is a gentle person of love hidden in the child within each adult. The heart is a place of encounter with others. The heart is not a matter of vague emotion for it is the very core of humanity. Indeed, the path from exclusion to inclusion can only happen when one is free from compulsive needs to succeed, to be powerful and to be afraid. Inclusion entails freedom from past hurts and growth to freedom.
The path to healing brings one to the path to freedom. Chapter four shows the way to freedom. The way to freedom is a matter of choice. Compulsions that come in the forms of needs and fears are at the root of un-freedom. However, behind compulsive needs, one discovers anguish. The road that leads to freedom is never easy for it involves a real struggle. Embarking on the road to freedom is possible when one is no longer governed by compulsions or passions. Authentic freedom has its signs, viz., truthful acceptance of self and others, capacity to love and to be compassionate, liberation from masks that hide people from themselves and reality, that is, the death of the false self. One needs to make decisive steps on the road to freedom: 1) to learn that fear can be a good counselor; 2) to become aware of one’s limits and blockages; 3) to look for the wisdom that comes from unexpected events; 4) to have a companion, to have somebody to stand beside with, somebody who loves and understands; 5) to have a role model who are witnesses to truth and have a clear vision; 6) to recognize that the road to freedom is also a struggle; 7) to recognize that the liberation of the heart comes when we live in communion with God.
Freedom leads to forgiveness. The last chapter continues the experience of freedom through and in forgiveness. Forgiveness is asphesis, that is, to liberate, to release from bondage. Forgiveness is freedom from inner hurts that govern behavior and acts of inhumanity towards others. Hurts cause guilt and guilt leads to self-hatred and anger towards those who inflicted those hearts. Forgiveness is the experience of being released from one’s preferences. There are three basic principles underlying forgiveness that brings reconciliation: 1) there can be no forgiveness of oneself or others unless we believe that we are all part of a common humanity; 2) to forgive means to believe that each of us can evolve and change, that human redemption is possible; 3) to forgive means to yearn for unity and peace. Nevertheless, these principles can be concretized through five steps: 1) refusal to take revenge; 2) genuine heartfelt hope that the oppressor be liberated; 3) desire to understand the oppressor; 4) recognition of our own darkness, we too have hurt people and perhaps have contributed to the hardness of oppressors; 5) patience for it takes time to change, to be free and to evolve. Forgiveness leads to reconciliation. The journey to becoming fully human is indeed an exodus from bondage to freedom. Jean Vanier ends his book by beginning the journey: If each one of us today begins this journey and has the courage to forgive and be forgiven, we will no longer be governed by past hurts. Wherever we may be—in our families, our work places, with friends, or in places of worship or of leisure—we can rise up and become agents of a new land. But let us not put our sights too high. We do not have to be saviors of the world! We are simply human beings, enfolded in weakness and in hope, called together to change our world one heart at a time.
One can easily perceive that the book was a series of talks because Jean Vanier’s style is personal and dialogical. One can also argue against the validity of Jean Vanier’s assumptions but his experience on becoming fully human is clearly drawn from his very life and mission in the l’Arche Community. This is enough proof of the weight of his words.
The significant merit of the book is that it inspires and lifts up the human spirit. Every point of the book is enriched and illustrated by stories of persons, particularly with those with intellectual disabilities, who have embarked on a journey to becoming fully human. In other words, the book is a celebration of the wonders of becoming fully human in spite of the tedious and sometimes painful process that this entails.
Vanier’s message gives hope to those who are weighed down by the darker, heavier and gloomier side of life. It makes one feel that there is a serene spring of water flowing through the human heart despite the mud of weakness and failures that can fill it up. The book deserves its acclaim as an international bestseller not only for its worldwide readership but also because its language has universal validity for humanity. It has the language of our destiny as redeemed humanity.
Jean Vanier’s spirituality gleaned from the way he wrote the book is an experience of an authentic missionary spirituality. In Vanier’s experience spirituality involves the whole human person with his or her past, present and future. In other words, missionary spirituality is an embodied spirituality and the dynamics of spiritual life entails a continuous unfolding of the grace of redemption already at work in every human being notwithstanding the limits, the bondages, the hurts and pains that accompany this process of growth towards freedom, maturity and fullness.
Spirituality is humanity fully realized. Sanctity is becoming fully human. Spirituality is not a flight from our wounded, sinful yet redeemed humanity but it is a loving and free acceptance of God at work in us and in others and the constant union with God through a genuine experience of liberating love with and for others.
I have experienced many times that the more I love others without expecting anything in return the more I find myself closer to God and the more I experience the presence of God the more I find myself free to serve any person that God places beside me at the present moment.
Missionary spirituality is not primarily a matter of doing but an experience of being, of becoming fully human.
There are no two humanities. We have a common humanity redeemed yet continually moving towards fullness.
SUGAL
May duwang lalaking nagbadilan
(an sabi mga armi)
mantang nagkakawat nin baraha
dai napagkauyunan an sistema
kan pagbalasa
kan uminabot an mga pulis
ini an mga nakuang ebidensya:
apwera sa duwang bangkay
na kinuritan nin tisa
asin magkapirang mga bala
nahiling man sa pinangyarihan
kan krimen
an pirang bote nin gin
asin an mga suhay-suhay na baraha
garo nasustuhan si mga reyna
namungnan si mga hade
nakiriligan si mga numero
asin an pinakahuring nakua
sa laog kan bulsa sa saro
si joker na nagbuburubulukun sa ngirit
asin an sarong alas na nakaipit.
(an sabi mga armi)
mantang nagkakawat nin baraha
dai napagkauyunan an sistema
kan pagbalasa
kan uminabot an mga pulis
ini an mga nakuang ebidensya:
apwera sa duwang bangkay
na kinuritan nin tisa
asin magkapirang mga bala
nahiling man sa pinangyarihan
kan krimen
an pirang bote nin gin
asin an mga suhay-suhay na baraha
garo nasustuhan si mga reyna
namungnan si mga hade
nakiriligan si mga numero
asin an pinakahuring nakua
sa laog kan bulsa sa saro
si joker na nagbuburubulukun sa ngirit
asin an sarong alas na nakaipit.
KANSYON KAN MGA DOOT
Mayo akong banhing arog kan paroy
solamente an burak kong minasayaw sa duros
na garo bagang mayong kaudtuhan
asin dai kinakaipuhan matakot kun maluyos
sa parabola, banggi akong tinanom sa dagang maimbong
padinulag akong isinabwag asin nagtalubo sa paglaom
na dai man ako gagaboton, aakoon ako kan para-tanom
Pabayae sanang magtalubong sabay an paroy
asin doot sagkod tig-anihan.
Kun minsan ngani, nakakamati ako nin pagkamoot sa paroy
kan banging naboa an doros nagdampi si samuyang mga dahon,
magirukon, napangisi ako, asin nagbutung nin hinagos
hali sa kairaruman kan daga, mahamoton an alisngaw!
sa parabola, sinabay sa paroy an sakuyang pagdakula
pig-apod akong layas minsan dai man akong naghahali
pigsipi si sakuyang ugbos, naglugad, alagad mayong dagtang mailuha
Kagurangan, bakong marhay na banhi
an sinbawag mo sa saimong oma?
Dai ako piggigirung kan paroy, dai daa akong hamot
maibuhon, mapanas an sakuyang mga dahon
pig-sasalaan niya pa akong kasurog kan mga lukton asin duron
minaldisyon na ako asin gagaboton sa huring mga panahon
Ipapagabot kong enot sa mga paraani
an mga doot, dangan ipapabugkos ko nganing suloon.
Alagad minsan siring an nangyari sako
akong doot an minapatunay na dawa
mayong binhing mahuhulog sa daga,
magagadan akong pinapakinabangan kan kinaban.
Pagkatapos, ipapaani ko an paroy,
dangan ipapasaray sa harong-harong ko.
Mantang ako pigsusulo kan mga para-oma
may pirang mga gamgam an paglukso-luksong
nagkakan kan mga paroy sa laog kan harong-harong
asin toninong na naghihimati sa irarum kan daga
an saro sa sakuyang mga gamut na dai nagalbut
naghahalat kan uran, kan liwanag kan saldang,
kan hinangos kan duros, nag-aandam sa liwat na pagtambo.
solamente an burak kong minasayaw sa duros
na garo bagang mayong kaudtuhan
asin dai kinakaipuhan matakot kun maluyos
sa parabola, banggi akong tinanom sa dagang maimbong
padinulag akong isinabwag asin nagtalubo sa paglaom
na dai man ako gagaboton, aakoon ako kan para-tanom
Pabayae sanang magtalubong sabay an paroy
asin doot sagkod tig-anihan.
Kun minsan ngani, nakakamati ako nin pagkamoot sa paroy
kan banging naboa an doros nagdampi si samuyang mga dahon,
magirukon, napangisi ako, asin nagbutung nin hinagos
hali sa kairaruman kan daga, mahamoton an alisngaw!
sa parabola, sinabay sa paroy an sakuyang pagdakula
pig-apod akong layas minsan dai man akong naghahali
pigsipi si sakuyang ugbos, naglugad, alagad mayong dagtang mailuha
Kagurangan, bakong marhay na banhi
an sinbawag mo sa saimong oma?
Dai ako piggigirung kan paroy, dai daa akong hamot
maibuhon, mapanas an sakuyang mga dahon
pig-sasalaan niya pa akong kasurog kan mga lukton asin duron
minaldisyon na ako asin gagaboton sa huring mga panahon
Ipapagabot kong enot sa mga paraani
an mga doot, dangan ipapabugkos ko nganing suloon.
Alagad minsan siring an nangyari sako
akong doot an minapatunay na dawa
mayong binhing mahuhulog sa daga,
magagadan akong pinapakinabangan kan kinaban.
Pagkatapos, ipapaani ko an paroy,
dangan ipapasaray sa harong-harong ko.
Mantang ako pigsusulo kan mga para-oma
may pirang mga gamgam an paglukso-luksong
nagkakan kan mga paroy sa laog kan harong-harong
asin toninong na naghihimati sa irarum kan daga
an saro sa sakuyang mga gamut na dai nagalbut
naghahalat kan uran, kan liwanag kan saldang,
kan hinangos kan duros, nag-aandam sa liwat na pagtambo.
BEST OF HALI(Y)A
narito ang ilang tula saBikol na kasama sa aking koleksyon HALI (Y) A: PAGSANTIGWAR SA MGA YAWA KAN BANWA na nanalo sa Premio Tomas Arejola Para sa Literaturang Bikolnon 2004
PAGDUROG KAN MGA ASWANG
Agawon mo kami sa gabos na maraot.
Hali sa Ama Niamo
Sa salog tinatapos an pinunan na sibilisayon
an sulog kaini minapaduman sa katapusan.
Mga itom na panganoron an nagtiripon
Sa pandok kan bulan. Marikas an pagdangadang.
Nagbabagong lawog an gabos po’on
sa mga kabukidan sagkod sa pangpang
kan salog na biko-biko na may pinasusulog
na mga troso hali sa Bukid Isarog
kasabay an mga gadan na hawak nin tawo
na buruklat an mga mata na nakua kasuudma.
Nagkukurahaw an mga gamgam kan diklom
asin biglang mahilom asin mahiyom-hiyom.
Nadadangog an ta’ol kan ayam sa natad:
Purisaw asin had’it ta ano na siya na gagadanon
Sa aga sa kaomawan kan itum na babayi
an nakahihiling kan pagdudurog kan mga aswang
sa pangpang kan salog na biko-biko.
Na siya na hinohona mayong bo’ot
ta dai tataong magikol-ikol an ikog
iyo an saksi kun pa’no minaluyap
an karatan na garo kulisap.
Mantang nadadangog niya an makabungog
na pangadyi kan mga gurang na babayi
na dawa dai naman ngani namamansayan an mga letra
asin ginuyod baga an mga tingog hali sa irarum kan daga
na dai naman laban tanganing mapugolan an mga aswang
na nakanood naman ngani na magbuyboy nin mga orasyon,
magkugos sa krus, magluhod, manambitan, mag-arang
manuga asin magraway mantang minaantada gamit
an agwa bendita, na sa aga, pagprusisyon kan itum na babayi
sa salog na magigin sagrado, may mga tawong malubto
sa tubig na benditado, maiba sa sulog kan salog,
makurahaw, madurumog, kasabay an mga aswang
na tapos pa sanang magdurog.
PULANG SIGNOS
Pagkatapos magdurog kan mga aswang
nagluwas an mga pulang signos
Bakong mesiyas an maabot
kan magluwas an mga pulang liwanag
na itinugrok sa harani kan tuktok nin mga bukid.
Iyo na marahil ini an pagbutwa kan mga yawa.
Garo mga mata nin buwaya
Na minakimat-kimat an mga pulang liwanag.
Minaakit na garo Tore nin Babel na binabago
an tataramon, pinagsasalak, pinalilipot
an mga numero, letra asin oras nin pag-orolay.
Asin an iba pang tore nin mga radyo
na may pula man na liwanag,
tinugpaan nin mga barukikik
na minabantay sa mga makapangyarihang tawo.
Lain pa kaiyan an mga pulang liwanag
Na suminirang sa kaomahan nin pirang banwaan.
Mga pulang burak na haloy nang luyos
asin biglang tuminambo para sa mga paslong kuraragbaw.
Nagin bantugan ini sa mga mapupulang ngabil,
pi’ad, tabay asin pandok kan mga babaying
nagsasayaw na mayong gubing.
Igwa man nin mga pulang ideolohiya
na ipinaglalaban kan ibang tuminikad:
simbolo an tinataklang karit, an pan-asyab nin kagadanan
asin mga kamot na nakakuyom.
Rinibok kan mga gadan na hawak nindang nakua
Sa salog na biko-biko an toninong na sulog kaini.
An huring signos, iyo na kan mayong pulang tagok
na nagluwas sa hugbos nin kamote, kaya an ginibo
kan ina, pinaanod an omboy sa salog na malaboy.
An signos man nanggad nahihiling asin naaaraman
kun uminagi na an kagadanan.
PAGKAMUNDAG NI BAKUNAWA
Binaak an tulak kan ina ni Bakunawa
Tolos namangno an dakulang hawak
kan omboy, nag-ogma an banwaan
ta bako daang totoo an sumpa
dawa ngani aram ninda na sa uwak
ipinangidam an aking mapadagos
kan dinastiya sa probinsya.
Pagkurahaw kan omboy,
Pinatanog an hinabon na balalong
kan ama ni Bakunawa.
Nagsayaw an mga babayi,
Nagpangadyi sa mga harong kan lagdong
Asin tulos na binonyagan an bagong aki
Mantang naglulukso sa kaogmahan an mga kiti-kiti
sa binubong agwa bendita
asin dawa pira pang bagting sa kampanaryo
dai maturutunlag an mga paniki
asin an barukikik na nakakugos sa krus.
KANSYON NIN BULAN PARA SA PANGANORON
Aaaaay! Makidumamay ka sako, katood na Panganoron,
kaining makaherak kong kamugtakan. Hilinga, dai ko na nahihiling
an sakong pandok sa salog na biko-biko, na iyo kuta an minapalibong
ki Bakunawa, tanganing duman siya magtagdon asin malamos, tanganing
dai na nungka magbalik asin agawon an liwanag sa banwaan.
Alagad, uminitom na an salog, tinambakan ninda nin mga ati,
hinihi’an, inudoaan, pinaglustaban, sinukahan nin mga burat, inaponan
nin mga gadan na ido, ikos, kino asin….tawo!
Mapagalon na an arog kaining sitwasyon,
hahalunon, iluluwa, hahalunon, iluluwa,
arog kaiyan si Bakunawa, pinalilipat-lipat,
pinagpapasapasahan an daing ontok na pagringgaw sa banwaan.
Kaya, itago mo ako Panganoron, siring sa mga mapanas na bitoon,
siring sa bulkan na saimong kailusyon. Gubingan mo ako, ta haloy nang panahon
ako huba, asin hayag sanang kakanon ni Bakunawa, anong oras man
siyang abutan kan saiyang gutom. Magtarabangan kita, Panganoron.
Ika, ako, an bukid asin an salog, igwa kitang pagkaboronyog
ta sa sarong pusod kita naghali, asin kun totoong, minalangkaw an tubig
sa kapiyestahan kan itum na babayi, tabangan mo ako,
lipodan mo an Isarog, patuson mo ini, ulangon
ta si Bakunawa na masakat sa bukid, tanganing
duman sa halangkaw na bulod mas mapadali
an paghalon sako, pupuludon niya an mga kahoy
na minaulang sa saiyang dalan, ipapaanod niya ini sa salog
dangan pabulusan ta an uran, tiponon mo an saimong kusog
palangkawon an tubig sa salog sagkod na an tawo makanood.
PAGKATAPOS HALUNON NI BAKUNAWA AN BULAN
nagdakula
an tulak kan mga lalaki
ta magdamlag na nag-inom
nin lambanog, sumsuman
an hinabonan na damulag.
nagdakula
an tulak kan mga babayi
aro-aldaw nanambitan sa Dios
na masakit an maghanap nin pangsugpon
nin hinangos, taon-taon man nagbabados.
nagdakula
an mga tulak nin mga aki
garo mga nakahalon nin galon
minsan mayo man nganing pigkakan
buruklat, burulakog an mata kun nagagadan.
mantang
hinahapihap nin sarong pulitiko
an saiyang dakulaon na tulak
mantang nakatukaw sa kulimpiyo
asin naghahayop-hayop nin tabako
pigdadangog sa diklom an hukragong
kan natuturog na banwa.
PAGSANTIGWAR KAN BANWAAN
Kun orasyon, o pamibi na tinimo-timo
o inarang man nin hadi o padi
siring sa gurang na parasantigwar,
igwa na an banwaan kaiyan.
May nobena, dotoc, lagay-lay,
pasyon, penitensya,
ton-ton, tinagba, piyesta
asin kadakul pang ba.
Igwa naman na ariw na hali
sa buga kan pudpod na kandila
asin ilalahid saimo kun ika mapasantigwar
garo baga idtong maitumon na panganoron
na minaabot kun may mga bagyo.
Asin ini gabos nangangaranan,
nagigiromdoman nin may takot,
paghadit, pagmundong labi-labi.
Alagad, kaiba man kaini,
an mas lalong pagkusog nin bo’ot
nin mga tawong Bikolnon.
May Sineng na hona kan gabos
katapusan na nin kinaban
May Rosing, Monang asin Sisang.
Alagad tano ta an mga yawa kan banwa
na haloy nang panahon na minaringgaw
na guminibo na nin dinastiya nin kapangyarihan:
dai mangaranan, dai mabidbiran.
Santigwaron niyato an banwaan.
Kumu’a nin dakulang daso
na dai napapara an liwanag.
Gamiton an kalayo kan bulkan
na minapaisog kan satuyang mga kalag.
Asin kun mangaranan asin mabidbiran
na nyato an mga yawang ini
siring sa mga bagyo asin iba pang
kadimalasan, saka lamang maoomayan
an mga helang kan satuyang banwaan.
HALI A
(Y)
Haliya was another feast celebrated to adore the moon.
On the night of the full moon, the whole village would
create so much noise using their tambol and balalong
or any other instrument to scare away Bakunawa,
a monster they thought was very found
of swallowing the moon causing lunar eclipse.
-Danilo M. Gerona, From Epic to History:
A Brief Introduction to Bicol History, p. 32.
It was only in 1924, when the image of
Our Lady of Peñafrancia
was canonically crowned and declared
as the Queen and Patroness of Bicolandia
that the Bikolanos find its regional and true identity.
-Filomeno Aguilar, Bikol Historian
The word diabolic or Diablo comes
from the Greek word diabolos diabolos
which means to destroy the spirit,
and that is what the devil do to us Christians,
it unceasingly works to clash our spirit and
tear down the harmony and peace within us.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Ritwal nin paglagbuw sa yawa kan banwa
gibohon sa aldaw kan itum na babayi
bako an bulan an sambahon
bako an bulawan an dulukon.
Sa salog na biko-biko
kun saen nagpoon an buhay kan rehiyon
ipahiling an tunay na pagtubod, pusog
asin bakong lumbod, dayaday sa paglingkod
sa kapwa, palaadon an tunay na pagkamoot
sa itum na babayi, an simbolo nin pagkasararo.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Sa pakilaban ki Bakunawa
Magkuang liwanag sa saldang
asin mga bitoon na nakakorona
sa itum na babayi, an nagbabanaag
na kaagahan, magayon siring sa bulan
asin mangirhat siring sa hukbo
na andam sa pakilaban.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Sa kaaldawan kan itum na babayi
dai itugot na makasakay an mga yawa
dai itugot na makakapot sa gubing
ta lulupigan an itum na babayi,
an imahen na minasaro sa katawohan,
hahabonon, pipidasohon, ipapabakal
kan mga yawa, tanganing ribokon
an banwa asin an kalag kan lambang saro
mawara sa sulog kan salog na biko-biko.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Ini an satuyang bagong Haliya
sa kaomawan kan itum na babayi
na siring sa salog na biko-biko
asin sa natok na hale sa saiyang daghan
na pano nin pagkamoot,
burabod nin pagkasararo
gikan sa lindong kan saiyang manto.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
PAGDUROG KAN MGA ASWANG
Agawon mo kami sa gabos na maraot.
Hali sa Ama Niamo
Sa salog tinatapos an pinunan na sibilisayon
an sulog kaini minapaduman sa katapusan.
Mga itom na panganoron an nagtiripon
Sa pandok kan bulan. Marikas an pagdangadang.
Nagbabagong lawog an gabos po’on
sa mga kabukidan sagkod sa pangpang
kan salog na biko-biko na may pinasusulog
na mga troso hali sa Bukid Isarog
kasabay an mga gadan na hawak nin tawo
na buruklat an mga mata na nakua kasuudma.
Nagkukurahaw an mga gamgam kan diklom
asin biglang mahilom asin mahiyom-hiyom.
Nadadangog an ta’ol kan ayam sa natad:
Purisaw asin had’it ta ano na siya na gagadanon
Sa aga sa kaomawan kan itum na babayi
an nakahihiling kan pagdudurog kan mga aswang
sa pangpang kan salog na biko-biko.
Na siya na hinohona mayong bo’ot
ta dai tataong magikol-ikol an ikog
iyo an saksi kun pa’no minaluyap
an karatan na garo kulisap.
Mantang nadadangog niya an makabungog
na pangadyi kan mga gurang na babayi
na dawa dai naman ngani namamansayan an mga letra
asin ginuyod baga an mga tingog hali sa irarum kan daga
na dai naman laban tanganing mapugolan an mga aswang
na nakanood naman ngani na magbuyboy nin mga orasyon,
magkugos sa krus, magluhod, manambitan, mag-arang
manuga asin magraway mantang minaantada gamit
an agwa bendita, na sa aga, pagprusisyon kan itum na babayi
sa salog na magigin sagrado, may mga tawong malubto
sa tubig na benditado, maiba sa sulog kan salog,
makurahaw, madurumog, kasabay an mga aswang
na tapos pa sanang magdurog.
PULANG SIGNOS
Pagkatapos magdurog kan mga aswang
nagluwas an mga pulang signos
Bakong mesiyas an maabot
kan magluwas an mga pulang liwanag
na itinugrok sa harani kan tuktok nin mga bukid.
Iyo na marahil ini an pagbutwa kan mga yawa.
Garo mga mata nin buwaya
Na minakimat-kimat an mga pulang liwanag.
Minaakit na garo Tore nin Babel na binabago
an tataramon, pinagsasalak, pinalilipot
an mga numero, letra asin oras nin pag-orolay.
Asin an iba pang tore nin mga radyo
na may pula man na liwanag,
tinugpaan nin mga barukikik
na minabantay sa mga makapangyarihang tawo.
Lain pa kaiyan an mga pulang liwanag
Na suminirang sa kaomahan nin pirang banwaan.
Mga pulang burak na haloy nang luyos
asin biglang tuminambo para sa mga paslong kuraragbaw.
Nagin bantugan ini sa mga mapupulang ngabil,
pi’ad, tabay asin pandok kan mga babaying
nagsasayaw na mayong gubing.
Igwa man nin mga pulang ideolohiya
na ipinaglalaban kan ibang tuminikad:
simbolo an tinataklang karit, an pan-asyab nin kagadanan
asin mga kamot na nakakuyom.
Rinibok kan mga gadan na hawak nindang nakua
Sa salog na biko-biko an toninong na sulog kaini.
An huring signos, iyo na kan mayong pulang tagok
na nagluwas sa hugbos nin kamote, kaya an ginibo
kan ina, pinaanod an omboy sa salog na malaboy.
An signos man nanggad nahihiling asin naaaraman
kun uminagi na an kagadanan.
PAGKAMUNDAG NI BAKUNAWA
Binaak an tulak kan ina ni Bakunawa
Tolos namangno an dakulang hawak
kan omboy, nag-ogma an banwaan
ta bako daang totoo an sumpa
dawa ngani aram ninda na sa uwak
ipinangidam an aking mapadagos
kan dinastiya sa probinsya.
Pagkurahaw kan omboy,
Pinatanog an hinabon na balalong
kan ama ni Bakunawa.
Nagsayaw an mga babayi,
Nagpangadyi sa mga harong kan lagdong
Asin tulos na binonyagan an bagong aki
Mantang naglulukso sa kaogmahan an mga kiti-kiti
sa binubong agwa bendita
asin dawa pira pang bagting sa kampanaryo
dai maturutunlag an mga paniki
asin an barukikik na nakakugos sa krus.
KANSYON NIN BULAN PARA SA PANGANORON
Aaaaay! Makidumamay ka sako, katood na Panganoron,
kaining makaherak kong kamugtakan. Hilinga, dai ko na nahihiling
an sakong pandok sa salog na biko-biko, na iyo kuta an minapalibong
ki Bakunawa, tanganing duman siya magtagdon asin malamos, tanganing
dai na nungka magbalik asin agawon an liwanag sa banwaan.
Alagad, uminitom na an salog, tinambakan ninda nin mga ati,
hinihi’an, inudoaan, pinaglustaban, sinukahan nin mga burat, inaponan
nin mga gadan na ido, ikos, kino asin….tawo!
Mapagalon na an arog kaining sitwasyon,
hahalunon, iluluwa, hahalunon, iluluwa,
arog kaiyan si Bakunawa, pinalilipat-lipat,
pinagpapasapasahan an daing ontok na pagringgaw sa banwaan.
Kaya, itago mo ako Panganoron, siring sa mga mapanas na bitoon,
siring sa bulkan na saimong kailusyon. Gubingan mo ako, ta haloy nang panahon
ako huba, asin hayag sanang kakanon ni Bakunawa, anong oras man
siyang abutan kan saiyang gutom. Magtarabangan kita, Panganoron.
Ika, ako, an bukid asin an salog, igwa kitang pagkaboronyog
ta sa sarong pusod kita naghali, asin kun totoong, minalangkaw an tubig
sa kapiyestahan kan itum na babayi, tabangan mo ako,
lipodan mo an Isarog, patuson mo ini, ulangon
ta si Bakunawa na masakat sa bukid, tanganing
duman sa halangkaw na bulod mas mapadali
an paghalon sako, pupuludon niya an mga kahoy
na minaulang sa saiyang dalan, ipapaanod niya ini sa salog
dangan pabulusan ta an uran, tiponon mo an saimong kusog
palangkawon an tubig sa salog sagkod na an tawo makanood.
PAGKATAPOS HALUNON NI BAKUNAWA AN BULAN
nagdakula
an tulak kan mga lalaki
ta magdamlag na nag-inom
nin lambanog, sumsuman
an hinabonan na damulag.
nagdakula
an tulak kan mga babayi
aro-aldaw nanambitan sa Dios
na masakit an maghanap nin pangsugpon
nin hinangos, taon-taon man nagbabados.
nagdakula
an mga tulak nin mga aki
garo mga nakahalon nin galon
minsan mayo man nganing pigkakan
buruklat, burulakog an mata kun nagagadan.
mantang
hinahapihap nin sarong pulitiko
an saiyang dakulaon na tulak
mantang nakatukaw sa kulimpiyo
asin naghahayop-hayop nin tabako
pigdadangog sa diklom an hukragong
kan natuturog na banwa.
PAGSANTIGWAR KAN BANWAAN
Kun orasyon, o pamibi na tinimo-timo
o inarang man nin hadi o padi
siring sa gurang na parasantigwar,
igwa na an banwaan kaiyan.
May nobena, dotoc, lagay-lay,
pasyon, penitensya,
ton-ton, tinagba, piyesta
asin kadakul pang ba.
Igwa naman na ariw na hali
sa buga kan pudpod na kandila
asin ilalahid saimo kun ika mapasantigwar
garo baga idtong maitumon na panganoron
na minaabot kun may mga bagyo.
Asin ini gabos nangangaranan,
nagigiromdoman nin may takot,
paghadit, pagmundong labi-labi.
Alagad, kaiba man kaini,
an mas lalong pagkusog nin bo’ot
nin mga tawong Bikolnon.
May Sineng na hona kan gabos
katapusan na nin kinaban
May Rosing, Monang asin Sisang.
Alagad tano ta an mga yawa kan banwa
na haloy nang panahon na minaringgaw
na guminibo na nin dinastiya nin kapangyarihan:
dai mangaranan, dai mabidbiran.
Santigwaron niyato an banwaan.
Kumu’a nin dakulang daso
na dai napapara an liwanag.
Gamiton an kalayo kan bulkan
na minapaisog kan satuyang mga kalag.
Asin kun mangaranan asin mabidbiran
na nyato an mga yawang ini
siring sa mga bagyo asin iba pang
kadimalasan, saka lamang maoomayan
an mga helang kan satuyang banwaan.
HALI A
(Y)
Haliya was another feast celebrated to adore the moon.
On the night of the full moon, the whole village would
create so much noise using their tambol and balalong
or any other instrument to scare away Bakunawa,
a monster they thought was very found
of swallowing the moon causing lunar eclipse.
-Danilo M. Gerona, From Epic to History:
A Brief Introduction to Bicol History, p. 32.
It was only in 1924, when the image of
Our Lady of Peñafrancia
was canonically crowned and declared
as the Queen and Patroness of Bicolandia
that the Bikolanos find its regional and true identity.
-Filomeno Aguilar, Bikol Historian
The word diabolic or Diablo comes
from the Greek word diabolos diabolos
which means to destroy the spirit,
and that is what the devil do to us Christians,
it unceasingly works to clash our spirit and
tear down the harmony and peace within us.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Ritwal nin paglagbuw sa yawa kan banwa
gibohon sa aldaw kan itum na babayi
bako an bulan an sambahon
bako an bulawan an dulukon.
Sa salog na biko-biko
kun saen nagpoon an buhay kan rehiyon
ipahiling an tunay na pagtubod, pusog
asin bakong lumbod, dayaday sa paglingkod
sa kapwa, palaadon an tunay na pagkamoot
sa itum na babayi, an simbolo nin pagkasararo.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Sa pakilaban ki Bakunawa
Magkuang liwanag sa saldang
asin mga bitoon na nakakorona
sa itum na babayi, an nagbabanaag
na kaagahan, magayon siring sa bulan
asin mangirhat siring sa hukbo
na andam sa pakilaban.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Sa kaaldawan kan itum na babayi
dai itugot na makasakay an mga yawa
dai itugot na makakapot sa gubing
ta lulupigan an itum na babayi,
an imahen na minasaro sa katawohan,
hahabonon, pipidasohon, ipapabakal
kan mga yawa, tanganing ribokon
an banwa asin an kalag kan lambang saro
mawara sa sulog kan salog na biko-biko.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Ini an satuyang bagong Haliya
sa kaomawan kan itum na babayi
na siring sa salog na biko-biko
asin sa natok na hale sa saiyang daghan
na pano nin pagkamoot,
burabod nin pagkasararo
gikan sa lindong kan saiyang manto.
Halia an mga Yawa!
Halia si Bakunawa!
Ibalik an Bulan!
Iligtas an Banwaan!
Thursday, January 20, 2005
PARADOX OF OUR TIME
Thanks to my good friend for sending this to me.
The paradox of our time in history is that we have
taller buildings but shorter tempers, wider freeways
but narrower viewpoints.
We spend more but have less; we buy more but enjoy
less. We have bigger houses and smaller families, more
conveniences, but less time.
We have more degrees but less sense; more knowledge
but less judgment; more experts yet more problems;
more medicines but less wellness.
We drink too much, smoke too much, spend too
recklessly, laugh too little, drive too fast, get too
angry, stay up too late, get up too tired, read too
little, watch TV too much and pray too seldom.
We have multiplied our possessions, but reduced our
values. We talk to much, love too seldom, and hate too
often. We’ve learned how to make a living but not a
life. We’ve added years to life but not life to years.
We’ve been all the way to the moon and back, but have
trouble crossing the street to meet a new neighbor. We
conquered outer space but not inner space. We’ve done
larger things but not better things. We’ve cleaned up
the air, but polluted the soul. We’ve conquered the
atom but not our prejudice.
We write more, but learn less. We plan more, but
accomplish less. We’ve learned to rush but not to
wait. We build more computers to hold more
information, to produce more copies than ever, but we
communicate less and less.
These are the times of fastfoods and slow digestion,
big men and small character, steep profits and shallow
relationships.
These are the days of two incomes but more divorce;
fancier house but broken homes. These are days of
quick trips, disposable diapers, throw-away morality,
one night stands, overweight bodies and pills that do
almost everything: from cheer, to quiet, to kill. It
is a time when there is much in the showroom window
and nothing in the stockroom. A time when technology
can bring this letter to you, and a time when you can
choose either to share this insight, or just hit
‘delete’.
Remember: spend some time with your loved ones,
because they are not going to be around forever.
Remember to say a kind word to someone who looks up to
you in awe, because that little person soon will grow
up and leave your side.
Remember to give a warm hug to the one next to you,
because that is the only treasure you can give with
all your heart, and it doesn’t cost a cent.
Remember to say “I Love You” to your partner and your
loved ones, but most of all mean it. A kiss and an
embrace will mend hearts especially when it comes from
deep inside you.
Remember to hold hands and cherish the moment, for
someday that person will not be there again. Give time
to love, give time to speak, and give time to share
the precious thoughts in your mind.
Life is not measured by the number of breaths we take,
but by the moments that take our breath away…
Wednesday, January 12, 2005
AN MGA BAKA SA BULOD KAN PECUARIA
Pagpapuli ko minsan pa-Iriga
Ini an sarong ladawan nin kaontokan
Na nanumpungan ko sa dalan:
Mga bakang nagsabsab sa kabulodan
Kan Pecuaria.
Kan maghiling ako sa bintana
kan sakuyang linulunadan
Tinuruhukan ako kan mga baka
Garo nagpapaara sinda kan mga doot
Na saindang pigsasapa.
Garo pig-oorgolyo nindang marhay
An saindang mga pagsasadiri.
Linuluwas an dila na garo baga
Nagpapaara an mga baka.
Dangan nagbalik sinda sa pagsabsab
Winiwitik an ikog sa pagbugaw
Kan mga langaw.
Iniisip kong daing paghadit an mga baka.
Daing mga baka sa buhay an mga baka.
Dai ini iniisip kan mga baka
na baka maubos an doot sa Pecuaria.
Dai minalaog sa isip kan mga baka
Na baka sarong aldaw bigla
Na lang sindang guyudun sa bunu’an.
Dai iniisip kan baka na baka ining sakuyang
Linulunadan mawaran preno,
makabungo sa sarong akasya
Asin sinda mapukanan.
Dai iniisip kan mga baka an kagadanan na siguro
Pigriririmpos ninda siguro na ining buhay,
ining mga doot, ining mga bulod kan Pecuaria,
an langit asin daga, sarong dakulang milagro.
Ini an sarong ladawan nin kaontokan
Na nanumpungan ko sa dalan:
Mga bakang nagsabsab sa kabulodan
Kan Pecuaria.
Kan maghiling ako sa bintana
kan sakuyang linulunadan
Tinuruhukan ako kan mga baka
Garo nagpapaara sinda kan mga doot
Na saindang pigsasapa.
Garo pig-oorgolyo nindang marhay
An saindang mga pagsasadiri.
Linuluwas an dila na garo baga
Nagpapaara an mga baka.
Dangan nagbalik sinda sa pagsabsab
Winiwitik an ikog sa pagbugaw
Kan mga langaw.
Iniisip kong daing paghadit an mga baka.
Daing mga baka sa buhay an mga baka.
Dai ini iniisip kan mga baka
na baka maubos an doot sa Pecuaria.
Dai minalaog sa isip kan mga baka
Na baka sarong aldaw bigla
Na lang sindang guyudun sa bunu’an.
Dai iniisip kan baka na baka ining sakuyang
Linulunadan mawaran preno,
makabungo sa sarong akasya
Asin sinda mapukanan.
Dai iniisip kan mga baka an kagadanan na siguro
Pigriririmpos ninda siguro na ining buhay,
ining mga doot, ining mga bulod kan Pecuaria,
an langit asin daga, sarong dakulang milagro.
SOLITARYO
Sa may pasamano kan bintana
na sinagom nin tubig-uran
asin ngonyan luhay na sinusupsop
kan bulanit kan saldang na garo algodon
na idinukot sa nagtutuming lugad
natan-aw si manay, nahiling sa harayo
asin pagkatapos, minakawat nin solitaryo
siring sa saiyang paghalat,
luhay-luhay niya man na binubuklat
ining mga pades kan baraha,
sinosolo ni manay an saiyang pagmati:
an kaogmahan kun natatapos an kawat
an sogot na dayaon an sadiri, an langkag
asin gabat kan naghahalat.
Haros tolong bulan ko nang
nahiling si manay na arog kaini pagkakahapon
kaibahan ining mga tawong duwa an payo
nagsusugpon nin hinangos asin mga numero,
asin nangingidam nin labi-labing kamunduan.
01052005
na sinagom nin tubig-uran
asin ngonyan luhay na sinusupsop
kan bulanit kan saldang na garo algodon
na idinukot sa nagtutuming lugad
natan-aw si manay, nahiling sa harayo
asin pagkatapos, minakawat nin solitaryo
siring sa saiyang paghalat,
luhay-luhay niya man na binubuklat
ining mga pades kan baraha,
sinosolo ni manay an saiyang pagmati:
an kaogmahan kun natatapos an kawat
an sogot na dayaon an sadiri, an langkag
asin gabat kan naghahalat.
Haros tolong bulan ko nang
nahiling si manay na arog kaini pagkakahapon
kaibahan ining mga tawong duwa an payo
nagsusugpon nin hinangos asin mga numero,
asin nangingidam nin labi-labing kamunduan.
01052005
FRENCH LESSONS
A french teacher was explaining to her class that in French, nouns,
unlike their English counterparts, are grammatically designated as
masculine or feminine.
For example,"House" in French, is feminine...."La maison". "Pencil"
in French, is masculine...."le crayon". One puzzled student
asked, "What gender is a computer?"
The teacher did not know, and the word was not in her French
dictionary. So for fun she split the class into two groups,
appropriately enough, by gender, and asked them to decide
whether "computer" should be a masculine or a feminine noun. Both
groups were required to give four reasons for their recommendation.
The boys group decided that computer should definitely be of the
feminine gender ('la computer"), because:
1. No one but their creator understands their internal logic;
2. The native language they use to communicate with other computers
is incomprehensible to everyone else;
3. Even the smallest mistakes are stored in long term memory for
possible later review;
4. As soon as you make a commitment to one, you find yourself
spending half your salaries on accessories for it.
The girl's group, however, concluded that computers should be
masculine ('le computer") because:
1. In order to do anything with them, you have to turn them on;
2. They have a lot of data but still can't think for themselves;
3. They are supposed to help you solve problems, but half the time
they ARE the problem;
4. As soon as you commit to one, you realize that if you had waited
a little longer, you could have got a better model.
unlike their English counterparts, are grammatically designated as
masculine or feminine.
For example,"House" in French, is feminine...."La maison". "Pencil"
in French, is masculine...."le crayon". One puzzled student
asked, "What gender is a computer?"
The teacher did not know, and the word was not in her French
dictionary. So for fun she split the class into two groups,
appropriately enough, by gender, and asked them to decide
whether "computer" should be a masculine or a feminine noun. Both
groups were required to give four reasons for their recommendation.
The boys group decided that computer should definitely be of the
feminine gender ('la computer"), because:
1. No one but their creator understands their internal logic;
2. The native language they use to communicate with other computers
is incomprehensible to everyone else;
3. Even the smallest mistakes are stored in long term memory for
possible later review;
4. As soon as you make a commitment to one, you find yourself
spending half your salaries on accessories for it.
The girl's group, however, concluded that computers should be
masculine ('le computer") because:
1. In order to do anything with them, you have to turn them on;
2. They have a lot of data but still can't think for themselves;
3. They are supposed to help you solve problems, but half the time
they ARE the problem;
4. As soon as you commit to one, you realize that if you had waited
a little longer, you could have got a better model.
KINO
Nagdakula akong may ataman
na kino sa laog kan lawas.
Ining kino sa daghan dai ko
naggad pinaparisa lalo
na sa ama kong suldados.
Tinubtub niya minsan
an sakuyang daghan
tanganing an ataman
na kino magadan.
Poon kaidto,
nagtago an kino
sa sakuyang puso.
Ining kino sa daghan
an nagin ina kan gabos
na kino sa sakuyang hawak.
Nag-ugbon si kino
sa sakuyang daghan
nin iba pang mga kino
sa may tulak na garo
saradit na pandesal,
sa tabay sagkod sa braso.
Dai na ini ikina’angot
kan sakuyang ama
asin dai niya naman
nagiromdoman si kino
sa sakuyang daghan.
01052005
na kino sa laog kan lawas.
Ining kino sa daghan dai ko
naggad pinaparisa lalo
na sa ama kong suldados.
Tinubtub niya minsan
an sakuyang daghan
tanganing an ataman
na kino magadan.
Poon kaidto,
nagtago an kino
sa sakuyang puso.
Ining kino sa daghan
an nagin ina kan gabos
na kino sa sakuyang hawak.
Nag-ugbon si kino
sa sakuyang daghan
nin iba pang mga kino
sa may tulak na garo
saradit na pandesal,
sa tabay sagkod sa braso.
Dai na ini ikina’angot
kan sakuyang ama
asin dai niya naman
nagiromdoman si kino
sa sakuyang daghan.
01052005
A CULTURAL ICON
The late National Artist for Literature Nick Joaquin called the Santo Niño de Cebu as a culture hero of the country. History shows that Magellan presented this little image of the Child Jesus as a gift to the Queen of Cebu. This coming Sunday, January 16, the Catholic Church in the Philippines will celebrate the feast of this little child with great fervor and devotion. After the feast of Jesus Nazareno (Jesus Carrying the Cross), Catholics will again venerate the same God-man in a different light, in another form. And this time not as the Suffering Messiah but as a triumphant Child-King who holds the world in His hand. Our love for this Christian image reflects the growth of Christian maturity. We have been Catholics more than five centuries and yet our faith like the Santo Niño remains infantile.
In Southern part of the country, especially Cebu and Aklan, indigenous drums will start beating the tribal rhythm and cadence with ephemeral dances in the street and colorful costumes and joyful shouts of Pit Señor will be heard in all corners of the polis. How did it become a cultural icon of this country will require us to travel 600 years ago when this little traveler reached our shore and from that time on, he has changed the terrain of our history. Aside from the cross, which Magellan erected, the Santo Niño has become a symbol of Catholicism in the country; a towering icon that made the epochal voyage that proved the world is round. For Magellan, this little child was his personal patron. The orb in his fist challenged Magellan to circumnavigate this world amidst the prevailing belief that the world is flat. Magellan faced obstacles and crossed barriers and traversed the vast ocean to discover new frontiers and unknown geography. Magellan and company, now dusts, would be good advertisers for Ginebra’s latest ad campaign Bilog ang Mundo!
In Joaquin’s book Culture and History, he described the coming of Santo Niño as the birth of the country called the Philippines. Our love to this image of Christ sprang forth the moment the tribal queen of Cebu received it as a gift. Seeing the image for the first time, the native queen felt in love with it that according to written accounts by the chronicler, the queen wept and asked to be baptized. The love for the image continued even after Magellan’s death. The kingdom of Cebu continued honoring the Santo Niño. It became a tribal god, primarily, the rain god of the people, a powerful deity that during the arrival of the Legazpi expedition, the Santo Niño has already established a renowned refutation of being powerful and mightier compared to other tribal gods. Such was his power and might that the natives fleeing the coming of the Spaniards whom they thought will vindicate for Magellan’s death, burned all the houses and places of worship except the house where the rain god was venerated. In Cebu, like in the Egypt, wherein the Holy Family fled and became refugees, the same Christ functioned a pagan role unnoticed and unknown. Our present tradition of venerating the image also traced its roots to our pre-Magellanic era, Joaquin wrote that to make rain, it was carried in procession to the sea and dipped in the water, sacrifices were offered to it and it was anointed with fragrant oils. A ritual of dances and wild hopping were developed in accordance with the celebration that even today, this kind of celebration survives. The bathing of the image in the sea to make pleas for rain continue to exist in the fluvial procession. Water is indeed an important element in human civilizations. Can this be the same reason that could explain our own fluvial procession of the Lady of Peñafrancia and her son, Jesus Christ?
Through the years, we have seen how this little child has played an important part in the life of every Catholic Filipinos. From Cebu, the Spaniards brought the devotion to the little child to the North, to the old kingdom of Tondo. The same image has been evolving through the years of Christianization and the rest become history. Now we have many images of Santo Niño. From the first image of Santo Niño de Cebu, the same image of Christ traveled into our homes, schools, department stores, tiangges, jeepneys, hospitals, and government houses, police stations and even in beer houses. We have seen it printed in calendars, books and devotional materials. It has been an image of refuge, a patron, a devotional statue to the poor and miserables, a lucky charm to some fanatics, and a cultural icon, a symbol of a Catholic and yet most of the times, an unchristian country.
In Southern part of the country, especially Cebu and Aklan, indigenous drums will start beating the tribal rhythm and cadence with ephemeral dances in the street and colorful costumes and joyful shouts of Pit Señor will be heard in all corners of the polis. How did it become a cultural icon of this country will require us to travel 600 years ago when this little traveler reached our shore and from that time on, he has changed the terrain of our history. Aside from the cross, which Magellan erected, the Santo Niño has become a symbol of Catholicism in the country; a towering icon that made the epochal voyage that proved the world is round. For Magellan, this little child was his personal patron. The orb in his fist challenged Magellan to circumnavigate this world amidst the prevailing belief that the world is flat. Magellan faced obstacles and crossed barriers and traversed the vast ocean to discover new frontiers and unknown geography. Magellan and company, now dusts, would be good advertisers for Ginebra’s latest ad campaign Bilog ang Mundo!
In Joaquin’s book Culture and History, he described the coming of Santo Niño as the birth of the country called the Philippines. Our love to this image of Christ sprang forth the moment the tribal queen of Cebu received it as a gift. Seeing the image for the first time, the native queen felt in love with it that according to written accounts by the chronicler, the queen wept and asked to be baptized. The love for the image continued even after Magellan’s death. The kingdom of Cebu continued honoring the Santo Niño. It became a tribal god, primarily, the rain god of the people, a powerful deity that during the arrival of the Legazpi expedition, the Santo Niño has already established a renowned refutation of being powerful and mightier compared to other tribal gods. Such was his power and might that the natives fleeing the coming of the Spaniards whom they thought will vindicate for Magellan’s death, burned all the houses and places of worship except the house where the rain god was venerated. In Cebu, like in the Egypt, wherein the Holy Family fled and became refugees, the same Christ functioned a pagan role unnoticed and unknown. Our present tradition of venerating the image also traced its roots to our pre-Magellanic era, Joaquin wrote that to make rain, it was carried in procession to the sea and dipped in the water, sacrifices were offered to it and it was anointed with fragrant oils. A ritual of dances and wild hopping were developed in accordance with the celebration that even today, this kind of celebration survives. The bathing of the image in the sea to make pleas for rain continue to exist in the fluvial procession. Water is indeed an important element in human civilizations. Can this be the same reason that could explain our own fluvial procession of the Lady of Peñafrancia and her son, Jesus Christ?
Through the years, we have seen how this little child has played an important part in the life of every Catholic Filipinos. From Cebu, the Spaniards brought the devotion to the little child to the North, to the old kingdom of Tondo. The same image has been evolving through the years of Christianization and the rest become history. Now we have many images of Santo Niño. From the first image of Santo Niño de Cebu, the same image of Christ traveled into our homes, schools, department stores, tiangges, jeepneys, hospitals, and government houses, police stations and even in beer houses. We have seen it printed in calendars, books and devotional materials. It has been an image of refuge, a patron, a devotional statue to the poor and miserables, a lucky charm to some fanatics, and a cultural icon, a symbol of a Catholic and yet most of the times, an unchristian country.
Monday, January 10, 2005
NIÑOS INOSENTES
Bako nang bago an siring na istorya:
Mga hade pinapagadan an mga omboy
Po’on sa paraon kan Ehipto
sagkod ki Herodes
Nakagira ini sa mga palad
ni Jesus asin Moises
ngonyan, kadakul pa man
na aki an namumundag,
asin ginagadan sa kinaban
na mayo ni sarong pangaran
sa historya an nagigiromdoman.
Sariling salin ko sa Filipino
NIÑOS INOSENTES
Hindi na bago ang kuwento:
Mga haring pinapapatay ang mga sanggol
Simula pa sa paraon ng Ehipto
hanggang kay Herodes
Nakaukit na ito sa mga palad
ni Jesus at Moises
ngayon, marami pa ang
mga batang ipinapanganak
at pinapatay sa mundo
na wala kahit isang pangalan
ang matandaan sa kasaysayan.
Mga hade pinapagadan an mga omboy
Po’on sa paraon kan Ehipto
sagkod ki Herodes
Nakagira ini sa mga palad
ni Jesus asin Moises
ngonyan, kadakul pa man
na aki an namumundag,
asin ginagadan sa kinaban
na mayo ni sarong pangaran
sa historya an nagigiromdoman.
Sariling salin ko sa Filipino
NIÑOS INOSENTES
Hindi na bago ang kuwento:
Mga haring pinapapatay ang mga sanggol
Simula pa sa paraon ng Ehipto
hanggang kay Herodes
Nakaukit na ito sa mga palad
ni Jesus at Moises
ngayon, marami pa ang
mga batang ipinapanganak
at pinapatay sa mundo
na wala kahit isang pangalan
ang matandaan sa kasaysayan.
Saturday, January 08, 2005
ECCE HOMO
Itinanghal ni Pilato si Kristo sa madla
at sumigaw
Ecce Homo!
At sila'y nagsigawan
Ipako sa krus! Ipako sa krus!
Ibinigay niya Siya sa kanila
at naghugas ng kamay si Pilato.
Itinaas ng pari ang hostiya
at nagsabi
Katawan ni Kristo
At taimtim na sinagot ng nagkokomunyon
Amen.
Pagkatapos, naghugas ng kamay
ang pari.
at sumigaw
Ecce Homo!
At sila'y nagsigawan
Ipako sa krus! Ipako sa krus!
Ibinigay niya Siya sa kanila
at naghugas ng kamay si Pilato.
Itinaas ng pari ang hostiya
at nagsabi
Katawan ni Kristo
At taimtim na sinagot ng nagkokomunyon
Amen.
Pagkatapos, naghugas ng kamay
ang pari.
Subscribe to:
Posts (Atom)