SANTIGWAR

May pagkamangha ako't paghanga sa kinis ng lengguwahe, ganda ng mga imahen, at talino ng/sa mga linya't taludtod sa mga tula niyang tumutulay, tumatagos sa pana-panahon, na nagbibigay ng bago at kakaibang liwanag.

-Genevieve L. Asenjo
De La Salle University

May Ikatolong mata si Kristian S. Cordero na natao nin bagong kaisipan asin kahulogan dapit sa mga bagay na saiyang pinagmamasdan asin sinusurat--- na dai pang gayo napasabong asin napasabot ki isay man. Bagong patara-tara sa mga daan na natodan na....Dakula an pagkakaiba kan Santigwar sa Mga Tulang Tulala. Orog na nagin matarom si Kristian sa saiyang pagsurat ngonyan. Kulang sa suba. Dakul sa propesiya.

Jose Fernando P. Obias
Bikol Writer

An ikaduwang libro nin mga berso ni Cordero mababakal na sa mga bookstores kan Naga, Legazpi asin Iriga arog kan Papermart, St Pauls, Giringgiting, Libros, RCL Bookstore asin sa mga bangketa kaibahan an piniratang dvds. Kun gusto nindong makakua nin kopya, magsurat sana sa boronyog@yahoo.com. Padabaon sadiring tataramon.

i think i will like it here....

MAY MGA AGANG SIRING

May mga agang namamati mo an pait kan huring serbesa na naglamos saimo kasu huring banggi- na garo pigtatatsaran ka kan liwanag, na an enot na minalaog saimo idtong mga pirit mong pigsasaray sa diklom, idtong mga saimo sana, idtong ika sana an nagmamati.

May mga agang nagigimata ka na hinihidaw si mga nakaagi mantang pighihimati an mga kahapotan na pighahanapan mong kasimbagan na aram mong magiging kahapotan naman giraray. May mga agang dai mo aram kun ano na an buhay mo? May mga agang garo an gabos kabaing sa mga rawit-dawit na sinusurat mo asin luhay-luhay mo nahihiling an saimong mga sadiri, mga hinimong mong sadiri sa mga rawit-dawit asin duman ka na nag-eerok. May mga agang habo mo nang magsurat ta para ki ano pa. May mga agang nakakagadan an mga paghona.

Alagad, pinipirit mong magdesisyon, tuldokan an pirang bagay-bagay tanganing ini lingawan alagad aram mo na mas makulog an dai paglingaw. May mga agang nahihiling pa an bulan minsan hayag na an saldang.

May mga agang minawot mong dai na kuta nag-abot. May mga agang dai nang pagkamoot. May mga agang pano ka nin takot ta kaya mong baliwalaon an rayo, an lipot, an kamundoan, an sadiri asin siya na siring saimo naglalakaw naman sa ibang dalan na pareho nindong dapat atubangon.



dai na ako magirong sa mga masurunod na aga.

URULAY BUDAY

Gabos gayod na gamit an tamang rason kayang darahon sa marhay na pag-urulay an mga pagkabarangga, daing marhay na pagkasinabotan. Kayang bugkuson asin pagsaraon giraray nin an mga kontra-partido sa paagi nin pagtukaw, pagta’o nin oras asin pagdangog. An tawo kaipuhan na makiulay tanganing maipahayag niya an saiyang nasasabotan o namamatian asin kaipuhan na may magdangog sa saiya.

Kan nakaaging Marso 18, sadi Iriga, nagkaigwa nin pag-urulay manunungod sa mga babayi asin nin huli ta ini manunungod sa babayi dai kayang negaran na imbuwelto an kagbasan, an mga lalaki nin huli ta kita minaerok sa sarong kinaban man sana. Minsan may sarong libro na nagluwas na an mga lalaki daa hali sa Mars mantang an mga babayi man sa Venus nin huli sa halakbang na pagkakaiba kan duwang sekswalidad.

Sa pangengenotan kan SALAKAB theater group na sakuyang mga amiga lalo na ining si Jo Bisuña na aktibo man sa samuyang grupo, sa KABULIG, pinadalan asin dinara sa TAN’AW digdi sa Iriga an Vagina Monolugues na isina-Tagalog kan saro man na parasurat. Orihinal ining tinipon nin Eve Ensler tanganing darahon sa kadaklan an sensitibong tema kan mga babayi lalo na idtong biktima kan patriarka, kan gera asin iba pang porma nin marumpot na gawi laban sa mga babayi. Napapanahon an siring na aktibidad nin huli ta ini minahali kan mga darakulang lawi sa satuyang panan’aw. Dai pa man niyato manenegaran na kadakalan sa pang-aabuso nangyayari sa mga babayi asin mga kaakian. An mga tawong hinohonang maluya, laboy an puso asin daing isog an padagos na pigtitimhakan kan mga kulturang sugong an pag-isip. Sa Bikol, napapanahon an siring na mga isyu ta pinapasupog kaini an makusog, an mga abusado na an alimantak yaon sa puro kan saindang mga dara-dara. An Vagina Monologues nakuanan nin lokal na kolor kan mga Salakab sa paggamit paminsan-minsan kan tataramon na Iriganon. Duman ko nahiling na mas makusog an buntal kun an mga artista mina-ulay sa taga-Iriga. Nakakaua ini nin dakula na ngirit asin upak sa mga paradalan. Ini sa paghiling ko an kusog kan grupo na matawan nin sadiring pagbasa an sarong unibersal na teksto. Digdi maipapahiling kun paano napapayaman an sarong personal na naratibo pasiring sa tiripon na agi-agi asin osipon kan kadaklan. Binuksan kan Vagina Monolgues an mga pag-isip niyato manunungod sa sensitibong parte kan mga kababaihan na iyo pinapahiling na garo saiyang alter-ego. Magayon ining diskarte sa pagsurat asin dai man ini naglihis sa intensyon kan kagsurat asin man luwag an interpretasyon na pweding gibohon kan siisay man na makadalan asin makadangog. Sa salakab, padagos mga katood!

Magayon na an siring na aktibidad nangyari sa Iriga na sa paghiling ko mas dakul pang arog kaidto an mag-abot sadi kanatu. Kun an ibang mga syudad asin banwaan sa Bikol nagrorokyaw kan saindang pag-asenso sa negosyo, kan saindang mga nakukuang premyo asin pagmidbid sa luwas kan Bikol, hingowaon lugod kaining satuyang syudad na magin sentro kita nin kultura sa Bikol. Mahiling lugod ini kan satuyang mga lideres na pangatamanon an mga parasurat, pintor asin artista, itukdo sa mga kaakian, magbukas nin mas dakul na espasyo para sa mga siring na aktibidad. Kun naghihingowa an iba na atamanon an hawak kan tawo, mangyari man lugod an pangataman sa kalag kan banwaan asin mayong iba yan kundi an kultura tang sadiri, na naghihiro na magtulod lugod satuya danay asin tunay na pagtalubo.

DANAW

May danaw sa sakuyang puso.

Nag-iitok sana an tubig kani
sa rikas kan sakuyang paghangos.

Nagpoon ini na sadit sanang burabod.

Sagkod na maghiwas,
sagkod na umuntok sa pagtalabo.

Dai kaini kasugpon an Pasipiko
o an salog na biriko-biko.


Daing mga parasirang disipulos
na ribaraw sa pag-abot
kan darakulang alon

daing mga sira, daing gira
ngani nin anuman na buhay—

dai pang nalamos digdi
apwera kaidtong mga suanoy na pangiturogan
asin mga dai nasayod na pagkamoot

na pigpalataw-lataw ko sana sa ibabaw
kan daing namit asin daing sulog

na danaw mantang naglalakaw-lakaw
an sarong dios.

Kristian S. Cordero
-Marso 10, 2006

KWARESMA

Maralangsa giraray an satuyang mga dalan,

siring kayan an parong pagminasalak an kasalan sa kabanalan.

(An retrato kinua ko sa UNEP Chapel kasuudma, pagpa-recollection mi duman.)

BOOK LAUNCHING SA USANT

Pig-usad na sana su grand catechetical day saka su book launchiong ko sadtu USANt, Iriga City. Kaibahan ko sadi su mga maestra na nagtabang kanako sa papamyo nin Maam Bibs Veras, a area chairperson ka values Education Department saka ka principal na si Maam Becky Regala. Mabalos USANT sa pag-anduyog. Maray a pagmati ka magbabalik sa pinanggalinan.

RETRATO, RETRATO, RETRATO

Sa Ateneo ini kaibahan an mga estudyante, si Maam Correo asin si Frank na bagong bulog.

Si Adrian Remodo mantang binabasa an TUBIG.

Pagbasa kan Kino

Si Fr. Wilmer Tria, pamayo kan Departamento nin Pilosopiya na
minsan nagsurunggo, nagta'o man giraray nin ripaso sa libro.

An Salakab Theater Group pigbasa an koleksyon kan HALI(Y)A

Ateneo de Naga ini

Sa UNC

Mga parasurat, paratukdo sa UNC kaibahan si Zaldy Manrique, Esting Jacob asin Rudy Alano.

Uni an mga magkapirang retrato kan mga nakaaging book launching kan SANTIGWAR. Yaraon si mga tawong may pagpadaba sa literaturang Bikol asin si mga ma-miron sana man kun ano man an pigparasabi kaining pobreng parasurat. Mabalos sa gabos...

PAGLAGDA SA AQUINAS

mabalos na dakulaon sa aquinas sa pag-ako sakuya. Ki Jas Llana asin si ga saiyang pag-iriba. Ki father Mon, OP, ki Manoy Gode, Ki manoy raffy sagkod sa gabos na nagduman sa aquinas. dakulaon na salamat.
sa lunes (pebrero 27) IMC, 4pm sa UNC naman dangan sa Ateneo ngonyan
na martes (pebrero 28) 4pm, IMC man ninda. An mga muyang magbakal na ki kopya nin libro mababakal na ini sa STPAULS, sa GIRINGGITING saka sa mga tindahan nin piniratang cd nakatago kaibahan si mga scandals gayod. Bumakal man tabi kamo bago mapraning si duwendeng itum sa Malacañang.

Bagong Tinagba

Para sa arog kong kahimanwa ni Nora Aunor (sadi Iriga) an bulan na Pebrero may duwang boot sabihon. Enot bilang pakisumaro sa kagabsan, ini bulan man nin pagkamoot (Valentine’s day) asin an sunod, bulan man ini kun saen kami minatinagba. Suanoy na Bikol an tataramon na Tinagba na boot sabihon pagdulot, pagtao nin atang asin pagpasalamat. Pamibion, sarong pag-arang ki Gugurang. Bako sanang Iriga an may deretso na mag-ako na sadiri mi o samuya an tinagba nin huli ta ini sarong gawi kan mga Bikolnon o minsan nin siisay pa man na tribo kaidto pang panahon. Pwedi ta man nganing isipon na an kada relihiyon may sadiring gawi o paagi nin saindang pagtinagba. Poon kan magmansay an tawo sa kahiwasan asin mahiling niya an dai marurip kan saiyang isip na mga pangyayari asin an palibot, poon kan nagngalas an tawo sa kinaban, poon kan matuklasan kan tawo an kalayo asin ini saiyang sinamba, nakanood naman siyang magtinagba. Dakul an dahilan kun tano minatinagba o minaatang an tawo sa Dios o dios-dios. Pwedi niyatong sabihon na ini nakagamot sa paghiling kan tawo sa dakulang balakid na boot niya sa kagurangnan. Pagpasalamat. Pwedi man ining magin sarong paghagad na ipadagos nin Dios na iwaras an saiyang mga balaog sa daga asin dagat. Pwedi man ining pag-arang nin mas dakul na bendisyon, mas dakul na ngimot na kaipuhan bahugon asin basugon. Pwedi man ining magin sarong pagpahiling kan dsakulang karahayan nin Dios. Entonces, bago pa man asin minsan kan uminabot na an mga Kastila, an Tinagba igwang kolor na panrelihiyon. Saro ining gawi nin kalag nin tawo na minaatubang asin minaako kan katotoohan na igwa, o yaon an Dios na iyo an kagta’o kan gabos. Ipinadagos an mga siring na gawi minsan kita nagin nang mga Kristiyano nin huli sa mga parehong elemnto na makukua sa dati asin bagong pagtubod. An karahayan kan pagdulot, an pagbisto sa mahal na Dios asin an pagkaboronyog kan mga tawo sa irarom kan saiyang pangataman.

Alagad, sa paglaog kan satuyang panahon an siring na mga suanoy na gawi asin pagtubod nagin naman na sekular asin sarong okasyon tanganing buhayon an turismo sa magkapirang banwa. Kada banwaan igwang sadiring pagpamidbid bako tanganing sakopon kundi tanganing aramon kan ibang tawo an sainda man na pagsuru-sadiri. Natawan nin bagong pandok an Tinagba nin huli ta dai man ini ligtas sa pagbabago kan panahon siring na tawo nagbabago man sa pag-isip asin paghiro-hiro. Mahihiling ta man sa Tinagba an pagsaralak kan mga sarong tinambunan na kultura na pirit na binubuhay o tuyong pinapangyari kan panahon na ini tamang-tama man sa elemento kan Kristiyanismo. Sa Emerald Grotto dinadara an gabos na tagba asin ini inihihiras sa mga tawong tikapo asin alabado.

An Tinagba katakod sa kapiyestahan kan mahal na Ina kan Lourdes na iyo an dakulang simbolo kan Kristiyanismo na minasalak sa mga elemento kan suanoy na Bikolnon. Masasabi ta man an pagsaralak kan iba-ibang kultura sa Tinagba, pag-arog-arog na minsan iyo na an minatahod sa kalg kan okasyon. Saro ining dai maibitaran na penomenon o pangyayari na minsan siisay man tawo dai makakataram na siya dai naulaktan. Kan sakuyang pagdalan kan tinagba ngonyan na taon, mas orog ining makolor, nagin mahiro an mga pagsayaw sa tinampo, an mga modernong tambol asin balalong kaiba an mga sound systems na inilaag sa palibot kan mayor na tinampo sa syudad, gabos ini maay tempong marikas, tempong moderno asin tempong antigo. Dakul man an nagmiron sa prusisyon kan mga atang. Dakul na pagbabago sa tinagba ngonyan, alagad yaon pa man si mga dating elemento na dai na mapapara arog kan mga kareta na pano-pano nin gulayon asin batag, bungoran, saba, latundan, sinampablo, señorita, na pweding ibirdura o lubakon, an pagpagap nin mga amri’an, apwera sangkaka ta akisende an abot asin an mga ati-atihan na sa hiling ko katunayan kan presenya kan mga Agta sa samuyang banwa. May mga pag-arog-arog man kan higantes kan Laguna asin an pagbitbit kan imahen nin Ina na minapagiromdom man sako kan Sinulog sa Cebu asin Dinagyang sa Iloilo. Ini an pig-aapod na hybridity na dai niyato madudulagan alagad may dakulang angat satuya digdi iyo na minsan mahiling asin kuguson niyato an mga siring na kultura na minsan totoo man garo sato alagad ngonyan lang kita nagkakaagimad-mad, mas marhay na sa pagtinagba mas lalo niyatong mabisto an sadiri niyatong kultura, an sadiri tang mga kalag.

Asin an orog sa gabos iyo na kita magtinagba bako sana kan satuyang mga gusi kundi kan satuyang mga sadiri. Susog ngani sa sagradong kasuratan, hagad nin Dios bakong tinutong na tang kundi pusong malinig asin nagsusulsol. An pinakamarhay niyatong maititinagba man nanggad iyo an satuyang mga sadiri, ta an tawo pa man giraray an pinakorog sa gabos na linalang na kun ini minabalik o minadulok sa dios, o ki Gugurang na Dios nin pagkamoot dai ini nakakasayuma, minadalagan ini, tanganing sabaton an aki asin minapakatay kan saiyang pinakamatabang baka.

TINAGBA SADI IRIGA

Dawa masakit kanakong bumunat, pinirit kongowan na taontangning magkuko nin pirang retrato ka Tinagba, taunan ading festival man sadi Iriga. Sadi kanamu. Tadi di pirang retratong kuku ko. Kun gusto nindong mag-upload kadi, paisiyun sana ko.

abangan an pagluwas kan mga siring na antolohiya

magpadara tabi kamo sa enot na antolohiya na gigibohon na ini. abangan an mga masurunod na anunsyo asin detalye.

BIKOL WRITERS

Si Rudy Alano, Ako, si Gode the Great asin si Esting Jacob.

PAGMIMINA SA SATUYANG DAGA
ni Abdon M. Balde Jr.

An pagmimina bakong maraot. Natural lamang na pakinabangan ta an yaman kan satuyang daga, siring man kan pakinabang ta sa yaman kan dagat buda kadlagan.
Alagad kulang an teknolohiya buda pondo kan satuyang banwa para sa moderno buda ekonomikong pagmimina. Kun gagamiton ta an dati buda luma nang mga paagi sa pagmimina, magiging hababa an produksyon buda halagkaw an presyo kan satuyang produktong mineral. Dai mababakal an produkto sa global na merkado. Kaya nagaagyat kita ki mga dayuhan na kompanyang igwang pundo buda kapasidad na magmina sa modernong paagi.
An problema, kun tiwali an satuyang mga nanunungod sa gobyerno, mga tiwali man na kompanya an nakukuang magmina digdi satuyang daga. Arog baga kan Placer Dome kan Canada na nagmina ki copper sa Marcopper, Sta. Cruz, Marinduque: rinatakan su Marinduque River buda Calancan Bay alagad dai man napundo kan gobyerno dahil si Ferdinand Marcos na mismo palan su kasusyo kan Placer Dome. Kan Marso 24, 1996 maabot sa 3 milyong metro kubiko na toxic tailings an buminaha sa Boac River. Sa laog kan 16 na taong operasyon kan Marcopper, maabot sa 200 milyong metro kubikong tailings an naitambak sa Calancan Bay.
Iyo man an Unocal na may Geothermal sa Tiwi buda Bacon. An Unocal sarong kompanya na an mga kaso ki pagratak sa kadagatan buda kabubuldan nagpoon pa sa California, sagkod sa Burma buda Thailand. Sa Tiwi, su enot na operasyon kan Phil. Geothermal Inc. (PGI), na susyo kan Unocal buda NAPOCOR, rinaot su baybay-dagat sa Sogod, linuho su mga pribadong daga sa Tiwi, buda binayaan su mga pigtatakla nang mga lumang makinarya buda tubo poon sa gilid kan Bulod-Malinao sagkod sa baybay-dagat kan Lagunoy Gulf.
Ngonian nyaon na man an Lafayette kan Australia sa Rapu-Rapu. Nagpoon na an pagratak sa mga salog buda kadagatan kan Albay Gulf.
May naghahapot: kun maproblema an pagmimina, nata ta padagos na nagmimina an mga kompanyang ini? Nata ta pigkokonsente kan mga nasa gobyerno? An simbag: Madaling magkakuwarta sa pagmimina.
Siring kaini an mga paagi sa madaling pagkakuwartahan na pagmimina: An paggawad kan kontrata sa pagmina pipaagi sa proseso ki subastahan o bidding. An may pinakahalangkaw na maibabayad sa gobyerno bilang parte kan ganansiya sa pagmimina iyo an gigawadan kan kontrata.
Sa subastahan pa sana, an mga taga-gobyerno naghahagad na ki lagay o suhol tanganing an sarong dayuhan na kompanya makaiba sa listahan kan mga matao ki bid proposal. Kaya an mga kompanya man na nakaiba sa listahan, imbis na maglabanan, nagkukurumplotan na sana. Lutong-makaw an subastahan. Imbis na pahalangkawan, napapababa an bayad na parte sa gobyerno.
An pagmimina igwang mga tax incentives o bawas sa buwis dahil kwalipikadong pioneering business ini. An mga nasa BIR, imbis na hagadan ki tamang buwis, tituruan pang mandaya an dayuhan na kompanya. An nadaya na bawas sa buwis pigbabanga na sana kan kompanya buda kan tiwaling komisyonado kan BIR.
An gastos sa start-up operation o pagpoon kan operasyon tuyong ititaas kan nagmiminang kompanya tanganing tulos na nababawi an kapital o puhunan—front-loading an apod digdi.
An mga enot na makinaryang ililaog sa Filipinas harababa o daing buwis. Dawa siring, ititaas man giraray an mga kantidad tanganing madaling mabawi an kapital. An mga makinaryang ini, kadaklan luma buda may mga raot na. Tituyo ini tanganing makapag-import ki dakol na piyesang pangmantine.
Arog kaini an kuwentada kan ganansiya: An mga gastos sa operasyon, arog kan makinarya buda piyesang pangmantine, ibibawas sa kantidad kan mga namiminang produkto, halimbawa bulawan o copper. Kun halangkaw an gastos, hababa ang ganansiya, hababa an ibabayad sa gobyerno. Kaya an modus operandi: pipahalangkaw an gastos buda pipahababa an kantidad kan naminang produkto.
An mga importasyon kan makina buda piyesa kadaklan sa papel sana, sa aktwal diit lang ang minalaog sa Filipinas. Su dai man totoong binakal, gigibong kuwarta na sana na idedeposito sa banko kan nagmiminang kompanya buda kan mga kasapakat na opisyal kan gobyerno kan Filipinas. An mga kuwartang ini dolyares; an mga banko nasa ibang nasyon. Ini an pig-aapod na dollar salting.
An pagratak kan satuyang kapalibutan o environment kaibanan sa modus operandi: Pagka an operasyon kan pagmimina inabot na su pig-aasahan na ganansiya buda naghahalangkaw na an gastos sa pagmantine kan lumang mga makinarya, tutuyuhon nang magpaluwas ki mga toxic waste, raraoton an mga salog, kakahuyan buda kadagatan.
An dayuhan na kompanya na mismo an maorganisa ki pekeng environmentalist group na susulsulan ninda tanganing magprotesta sa pagkaraot kan environment. Sagin man mapundo-maadar an operasyon; sasabihon nagtitindog sinda ki anti-pollution devices. Pero sa totoo, andar-pundo na su mga luma buda raot nang makinaryang dai na pigmamantine ta magastos.
Mahababa na an produksiyon. Babasulon su mga nagpoprotesta ta dai nang ganansiya su operasyon. Dai nang maibabayad sa gobyerno, ipambabayad na sana su mga makinarya—na kadaklan mga raot na man ngani.
Nakadulag na paluwas kan Filipinas su dayuhan na kompanya bago ta maaraman su kadakulaan kan ratak o destroso sa satuyang daga buda dagat.
An masunod na hapot: Ano an nakukuang benepisyo kan mga residente sa pigmiminang lugar? Kadaklan na simbag: suweldo sa trabaho. Alagad hilingon an trabahong naitatao sa mga residente—na kadaklan mga hababa man sana an inadalan.
An tulos na ititaong trabaho su mga manwal na trabaho. Ordinaryong piyon: mga nagpapala, nagaasadol, naghahalo ki simento, nag-uukad imbornal, nagkakarpintero. An magaan na trabaho ititao sa mga rekomendado kan barangay chairman, mayor o gobernador: mga bantay (sikyo), time-keeper, dyanitor, mensahero o kusinero.
An mga teknikal na trabaho kapot kan mga dayuhan o Filipinong nakapag-adal buda hale sa Manila o ibang banwa.
Su mga residente, nauugma ta may suweldo na, may kuwartang nakakaputan. Alagad dahil maghapon na an trabaho sa kompanya, napapabayaan na man su pag-uma, su paninira, su pagtanom gulay o ibang dating trabaho. Su mga natural na produkto arog kan bagas, sira, gulay pigbabakal na hale sa banwa o ibang lugar. Kaya sa katapusan kan bulan, diit man sana an ganansiya kan ordinaryong residente.
Anong negosyo an naitatao kan pagmimina? Mga saradit na tindahan ki kaonon. Kasera para sa mga dayuhan. Traysikad o ibang pamasada. Alagad dara man su mga bisyo: inuman na dakol an iriwal, kabaret na may darang prostitusyon buda ribok kan videoke. Pagka dakol an dayo, minahalangkaw an mga kaso nin kriminalidad.
An nagmiminang kompanya, dakol an pigsasabing gawad na benepisyo sa lokalidad. Alagad hilinga ta mga pakonsuwelo-de-bobo man sana ini: Basketball court para sa kaakian. Waiting shed. Bomba sa tubig. Kooperatiba na nagpapautang. Klinik na libre an eksamen sa baga kun sain may mina ki simento.
Sa Tiwi, may diskuwento sa bayad sa koryente, alagad an por kilowatt-rate duman halangkaw ngani kaysa Manila—na pigdadarahan kan koryenteng hale sa Tiwi. Kasu may residente kan Tiwi na nagreklamo, ano an simbag kan PGI? An mga taga-Tiwi daa dai man dapat mag-arang ki benepisyo dahil an yaman kan Geothermal bako man sadiri kan Tiwi kundi sadiri kan Filipinas.

An mga taga-Rapu-Rapu dai man dapat mag-arang ki benepisyo dahil an yaman kan mina bako man sadiri kan Rapu-Rapu—sadiri kan mga taga-gobyernong nagpakontrata sa Lafayette.
Kaya siguro an mga taga-Rapu-Rapu dai man dapat magreklamo kun nahuhudong o nagkagaradan an sira buda yamang dagat dahil an kagsadiri kan dagat bako man mga taga-Rapu-Rapu.
Kaya dai pang minahan digdi satuya na nakapagtao ki permanenteng benepisyo sa mga residente kan lugar na pigmimina. Mahihiling ini sa Benguet, Cebu, Marinduque, Leyte, Mindoro, Paracale, Palanog, Tiwi, ngonyan sa Rapu-Rapu!
Ikang taga-Rapu-Rapu, ano an gigibuhon mo ngonyan?

An nagsurat si Abdon M. Balde Jr. taga-Busac, Oas, Albay. Inhinyero buda parasurat. Nagsurat kan nobelang “Hunyango sa Bato” na nagawadan kan Juan C. Laya Prize for Best Novel of 2004, kan “Mayong” na nagawadan kan 2003 National Book Award, buda kan “Supay” na nanggana sa 2003 Palanca Memorial Award for Literature. Nagawadan man siya kan Rokyaw Ibalong 2003 Most Outstanding Bikol Achievement Award in Literature. Limang libro na niya an napublikar kan UST Publishing House.

http://www.rapu-rapu.gov.ph

BOOK REVIEW TULOS

SANTIGWAR: AN PARASURAT BILANG
PARABASA KAN SIGNOS NIN PANAHON
H. Francisco V. Peñones Jr.

Sa Santigwar, an ika-duwang koleksyon nin mga rawit-dawit asin tula kan taga-Irigang parasurat na si Kristian S. Cordero, pinadagos niya an risang sulog kan nagkukusog na literaturang Bikol, an pagkutkot sa naka-agi, sa mga agi-agi, kasaysayan, suanoy na pagtubod asin gawi-gawi kan rona, bilang pasunadan kan pagsurat. Padumanan ining mahihiling sa sakuyang “Opon sa Ibalon: Pagcahale kan Mascara” kan dekada-70; magin sa Cantada ni Daragang Magayon ni Merlinda Bobis kan dekada-80. Tulos-tulos na masasalom an direksyon na ini sa titulo mismo kan saiyang koleksyon. An santigwar sarong lumang paagi nin mga parabulong sa Bikol sa pagbasa kan namamatean na hilang kan pasyente. Kabaing ini kan diagnosis kan mga propesyonal na doktor. Sa mga baryo kayang dai pa inaabot nin serbisyo medical kan gobyerno o kaya nin tinampo, an lokal na parabulong iyong dalaganan kan mga tawo, magpoon sa lapo abot sa mga naibanan o na-engkanto. An huring gibong ini kan parabulong, an ispiritwal na lado, iyong nagin metaforia o nagluluwas asin boot ipahiling ni Cordero bilang bagong papel o funccion kan parasurat sa satong panahon. Huling an parasantigwar dai lang nagbabasa kan signos, nagpapatanid asin nangangapodan pa siya manongod kaini. “Santigwaron niyato an banwaan/Kumu’a nin dakulang daso/gamiton an kalayo kan bulkan/na minapaisog kan satuyang mga kalag,” an agda niya sa Pagsasantigwar kan Banwaan, na minaaniningal man kan pangapodan sa sakuyang Handiong sa Atubangan ni Rabot: “Kaya santigwaron ta an nakaiba/sa satong iribahan, angongolood/sa salog kan satong minamawot/kaulayan an baliana, magtinagba/bulongon an busong kan satong banwa.”

Sa librong ini, an parasantigwar dungan na nagtataong pangaran sa helang asin karatan kan banwaan asin nagtataong pag-asa asin bagong direksyon o padumanan para sa mga namamanwaan. Gamit an mga karakter asin lumang gawi sa suanoy na mito kan Bikol, binasa asin pinangaranan ni Cordero an mga kahilangan kan rehiyon. An bakunawa, aswang asin an yawa, nagin leitmotif asin metaforia kan mga problema asin nagpapasakit sa mga tawo. An pagratak sa kapalibutan na “kun titiponon/sana an kusog kan sulog, kayang palaadon/an pirang bombilya para sa rinibong gadan na pagbibilaran.”(Dalihig kan Tubig). An giyerang ideolohikal, an ironiya kan komunikasyon sa texting asin an comodificacion kan lawas, mga kontemporaryong isyu na pinagsaralak sa Pulang Signos: “Mga pulang burak na haloy nang luyos/asin biglang tuminambo para sa mga paslong kuraragbaw.” An militarisasyon (Pangiturogan), labor export asin dahas laban sa unionismo (sa Disyembre asin sa Mga Alibangbang sa Azucarera); magin man an mga politiko (sa Pagkamundag ni Bakunawa asin sa Pagkatapos Halunon ni Bakunawa an Bulang kun sain: “…hinahapihap nin sarong politiko/an saiyang dakulaon na tulak/mantang nakatukaw sa kulimpiyo/asin naghahayop-hayop nin tabako/pigdadangog sa diklom an hukrakong/kan natuturog na banwa.”

Lugak an sulog kan mga tataramon asin imahen ni Cordero sa Santigwar kun ikukumpara sa naenot niyang Mga Tulang Tulala. Digdi, an darusdos kan mga linya dagos-dagos, daing preno haros; kaya dai maiibitaran na may nawawara o naisasakripisyong puede kutang masasabing kagayonan. May mga instancia ngani na garo haros lataw an istorya asin natatahuban an rawit-dawit. Garo si ikos sa pambukas na Banggi, kun sain siguro an tanog na sato sanang madadangog iyo an maluway na lagatob kan naligis na hayop. Kun makasalingoy o matanyog man kita, depende na siguro sa pagkadangog ta o si pagkahiling ta kan kilyab kan saiyang mata bago siya marumsa kan rueda.

Alagad, maliwanag na huli ini sa paggamit ni Cordero kan istilong naratibo sa saiyang pagrarawit-dawit. Istelo ining nag-oosip, na iyo man ngani an ugat kan rawit-dawit sa depinisyon kaini ni Lisboa, magin man si Mintz. An istelong ini nagtatao nin tono sa saiyang mga gibo nin garo sana sa ordinaryong pag-oolay kun sain an mga tataramon libreng minaluwas, daing gayong nababagatan nin ano man na ulang, arog sa tradisyon kan osipon na naglalataw sa koleksyon na ini asin nagtutukdo man kan sarong posibilidad na direksyon kan literaturang Bikol, partikular sa rawit-dawit.

An santigwar, bilang ritwal asin koleksyon nin mga rawit-dawit, mahihilingan nin pagigin mestiso o hybrid kaini. An mga simbolismo asin pangadyion sa santigwar, bilang ritwal, na katubuan Latin o Kastila kasalak kan mga suanoy na pagtubod, halimbawa, sa tawong lipod. An epekto iyo na mahihiling ta an gatak sa dakulang naratibo kan Kristianismo, an pagkakaigwa kan inaapod na split-level Christianity kan mga Filipino. An mga rawit-dawit sa Santigwar, mahihilingan man kan hybridity o pagigin mestisong ini, orog na sa lengwahe kun sain nagkakasaralak man an mga tataramon na Kastila (agua bendita), Tagalog (marahil), Albay Bikol (buda), magin Rinconada (lilinti) sa kadaklan na pigkokonsodirar na Naga Bikol; na huli ngani kaiyan; nalalaag sa kahapotan o pagrikisa an posisyon o dominasyon kan inaapod na standard Bikol. Digdi, an dominasyon na ini bako nang totoo, saro na ining mito asin an dominanteng diskurso asin lengwahe, magin man an mga rawit-dawit sa Santigwar, naulakitan na kan hybridity o pagigin mestisong ini; na saro sanang indikasyon man kan satong kasaysayan asin inagihan bilang mga dating sinakop na banwaan o post-colonial. Sa pagbukas sa arog kaining panan-aw asin pag-oorolay, may pinangaranan asin natukdo an Santigwar sa satong pagrarawit-dawit, magin alternatibong diskurso; asin ini iyo an posibilidad na paglungkas kan sakal sa satong liog kan kolonyalismo, halimbawa sa depinisyon sa kun ano (man) an satong sadiring rawit-dawit.

Afuera digdi, an Santigwar sarong bagong dugang sa nagtatalubo nang literature sa Bikol huli man sa personal asin magian kaining pagsasalaysay, arog sa Kansyon kan mga Doot, Yaon an Kagadanan, Sa Sakuyang Imbalsamador, Puso, Sa Pantalan, Bulan, Tubig, Pisog nin Pagkamoot asin Quince Martires; magin man sa mga piyesa sa Filipino kun sain ipinahiling ni Cordero an pagigin niyang matarom na propeta asin parasantigwar, na nagbabasa, nagririsa asin nagtataong tingog sa mga kakundian, kakulangan, kakulgan, magin kagayonan kan saiyang kinugos na pagtubod asin ginikanan na banwaan.

Si Frank Peñones saro sa primero klaseng parasurat sa Bikol. Nag-ako nin manlain-lain na onra an saiyang mga obra asin ginawadan na siya kan lokal na gobyerno kan Iriga nin Sumagang Awards for Arts and Literature. An saiyang kolum sa Bikol Reporter nagkamit na sa magkapirang beses kan St. Peter Baptist Catholic Mass Media Awards.

PIRANG ALDAW NA LANG!

Kristian Sendon Cordero performs a Santigwar

Bicol region’s exciting poet Kristian Sendon Cordero follows up his first book Mga Tulang Tulala with his latest offering Santigwar.

A collection of poems in Bikol and Filipino, this new volume promises nothing less but the supernatural, the santigwar being a traditional Bikol spiritual therapeutic practice. Now in the form of Cordero’s soulful poetics, it has morphed as curative balm assuaging various sociological ills and ideological maladies.

The book will be launched in Aquinas University Center for Culture and the Arts on February 21, 2006, in University of Nueva Caceres on the 27th and in Ateneo de Naga University on the 28th. It is published by the Goldprint Publishing House in Naga City.

Cordero has won writing fellowships from the UP and Ateneo National Writers Workshop. A columnist in the Bicol Mail, he is a consistent HomeLife poetry awardee. He has also won top honors from the Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon, Sumagang Award for Literature and the Catholic Mass Media Awards.

--JJC

pangiturogan

SUP'AY SA RAWIS: TAON NIN PISIPIS

Kun aki an sakuyang enot na librong Mga Tulang Tulala na iniluwas kan Enero 30, 2004 asin pinublikar kan Goldprint Publishing House, nakakalakaw na kuta ini, nakakadalagan, nakakataram asin nakakapasabot na kun ano an saiyang namamati. Espesyal sakuya an aldaw na idto. Kan nakaaging Enero 30, hilom kong giniromdom an okasyon na ini, duman sa taonang pagtiripon nin mga para-surat, para-awit, parabayle asin iba pang disipulos kan arte sa kahadean nin Rawis, sa Unibersidad kan Aquinas. Pig-aapod na Sup’ay an pagtiripon na ini asin tolong beses na akong nakadayon sa arog kaining pagtiripon. Sup’ay nin huli ta itinalaan ini tanganing palipwason an tubig kan Rawis nin mga rawit-dawit, kansyon, pag-omaw asin pagsalingoy, pagmansay sa sadiring kalag.

Minsan kadakul gibo asin iba pang lakaw, hinihingowa ko na maka-abot sa Aquinas nin huli gayod sa pagsaboot kong odok kan sakuyang pangapodan bilng saro man na parapadangat kaining tataramong Bikol. Kaiba an amigo asin kaklase kong si Adrian Remodo, naabotan ming nagpopo’on na an programa. Yaon an iba pang parasurat na nakabase sa Aquinas asin si Manoy Raffy Banzuela na saro sa kagsurat kan librong Durungan (Ibalon Press, 2004) an giraray na emcee. Yaon naman si Esting Jacob na kalalagda pa sana kan saiyang koleksyon nin rawitdawit an Mga Nirukitdukit (NCCA, 2005) asin an mag-agom na si Rudy asin Selina Alano. Si Rudy an Bikol coordinator for Literary Arts sa National Commission for Culture and Arts. Yaon man duman an presidente kan unibersidad na si Fr. Mon Mendez, OP na tinawan kami nin kopya kan saiya man na Assorted from American Pulpit, sarong koleksyon nin mga sermon asin paghorop-horop na saiyang naisurat kan siya madestino asin mag-adal sa Estados Unidos. Sa tolong taon na pag Sup’ay ko an pading ini dai minapahuri, minabasa man siya nin saiyang rawit-dawit asin dai minahali tulos sagkod na an okasyon matapos. Nagbasa an si Ben Escoto na tubong Gubat, Sorsogon alagad ngonyan yaon na sa Iriga asin si Noel Durante kan Tabaco. Susog ki Manoy Raffy, mas nag sup’ay an mga awit kan banging idto nin huli gayod ta dakul sa mga parasurat an dai naka’abot arog ni Frank Peñones na nakatagamang mabentusa kan daga mantang binabasa an rawit-dawit tanganing mabulong an daga na minalupig sa katawohan, lalong lalo na sa Rapu-Rapu. Dai man nakaiba si Zaldy Manrique asin si Jo Bisuña asin si Mary Anne Moll.

Alagad minsan dai nakaabot an ibang parasurat-Bikol, nagin maogma asin makahulogan pa man an banging idto nin huli sa pagbutwa nin saro sa pinakabagong tingog asin presko sabi ni Jas Llana na director kan Aquinas Center for Culture and the Arts. Ini gayod sa paghiling ko an taon nin pisipis o tabagwang nin huli sa rawitdawit na binasa ni Adrian Remodo kan Ateneo de Naga University asin taga-Lagonoy. An rawitdawit niya an nakakua nin grabeng hurukhutok asin girok sa mga yaon duman. Sa pinakasimpleng metapora natawan ni Remodo nin magkakanigong pagmani-obra an sarong imahe na harani sa nguso asin puso. Lipotok na mga tataramon, asin daing gayong pagsunod sa siste nin tradisyonal na pagsurat, tinawan niya nin dakulang kuwarto an mga parahinanyog na basahon an saiyang rawit-dawit sa boot nindang pag-intindi. Daing mga paghulit. Dai ako mangalas na sa mga sunod na bulan saro siya sa mabanaag na bitoon sa terasa kan satuyang literatura. Tanganing mabasa an rawitdawit na ini asin an iba pang sinurat ni Adrian, bisitahon an saiyang blog na http://www.animobikolano.blogspot.com/. Mas dakul pa lugod an magsurat sa Bikol asin para sa Bikol. Bako ining madali ta kaipuhan nin sarong odok na pagdesisyon asin paghingowa na mas lalong mabisto asin masabotan an sadiri niyato huring-huding, sadit na tingog sa ma’aniningal na kinaban. Oras na gayod tanganing mag sup’ay kita. Ini enot na mapangyayari kun an akademya na arog kan Aquinas mahingowa man na an mga literaturang Bikol, itukdo, itulod sa satuyang mga aki. Oras na tanganing bako na sanang Sarung Banggi asin an istorya ni Daragang Magayon an itukdo kun pag-oolayan an literatura asin kulturang Bikolnon. Taon na ini nin Pisipis!

MGA RETRATO SA SUP'AY

An mga parasurat kan Kabulig, si Esting Jacob kan UNC (presidente kan Kabulig asin kagsurat kan MGA NIRUKITDUKIT, Ubod Series, NCCA Publication) , si Adrian, si Selina, ako dangan si Rudy Alano sa Sup'ay dos mil sais.


Si Jazz Llana an balyana kan Aquinas na husto na sana an pagmakulog sa literaturang Bikol. Sarong parasurat asin artista sa teatro. An tula niyang RECUERDOS an saro sa mga rawit-dawit na enot na nagpahibi sako.

Tolong rawit-dawit an binasa ko idtong Sagrada Sagada,
Sa Pantalan asin si pinakabago Sa Sakuyang Imbalsamador.

An Bikol Coordinator sa NCCA Literary Arts na si Rudy Alano asin saro sa mga gurangan sa Sup'ay nagbasa man nin saiyang mga rawitdawit.


Sa kaenot-enoteng pagkakaton naka'iba si Adrian Remodo kan Ateneo de Naga. Binasa niya an mga rawit-dawit niyang sinambit ni Jas Llana na mga presko asin masing'gaya arog kan May Mga Gusto akong Ihapot Tay, Kan Huri Tang Pagdurog asin an pinakapaboritong Pagluto asin Pagkakan nin Pisipis.

Nagbasa man si Arnel kan Aquianas asin nanuga na masurat man siya kun paano an pagluto asin pagkakan nin tuwad-tuwad (an apod kan pisipis sa Sorosogon). Mapagsasararo mo talaga an mga Bikolano basta sa pagkakan, pagpamibi saka si kaoragan.


Si Manoy Raffy Banzuela, saro sa mga Kagsurat kan DURUNGAN (2004, Ibalon Press) asin si Adrian Remodo kan Lagonoy.

Si Father Mon Mendez, OP (an may salming) (Kagsurat kan Assorted from American Pulpit) asin presidente kan Aquinas, si Adrian (an nasa tahaw) asin si Selina, agom ni Rudy Alano asin saro man na parasurat.

Hirilingan giraray sa sunod na taon!

MA SUP'AY ATYAN

Ma sup'ay atyan sa legazpi, duman sa kahadean sa Rawis, sa unibersidad kan mga Dominakano, sa Aquinas University. Hirilingan kita asin maghoron-horon, maghimate sa mga hinabol na tataramon asin osipon. Ala sais nin banggi an po'on.

SA SAKUYANG IMBALSAMADOR

Enot mong hahapoton
kun ano an sakuyang ikinagadan.

Hohona’on mong aksidente
o kaya helang o kaya ginadan,
nilugos, hinabonan, natripan

nin adik, nakagat nin halas o ido
naihian nin kino, nakakan nin kuracha
sa kinalas, natetanos o naghugot

nag-inum nin baygon o napaturog sa kotse
mantang nag-aandar an aircon.

Dai ta ka mababasol
kun arog na kaan an natudan mo.

May darang kasimbagan an kagadanan nin tawo
minsan sa aldaw mo pa sana ako kaiyan nahiling, nabisto.

Ipamutang ta baga na mayo sa mga hinohona mo
an kawsa kan sakuyang kagadanan.

Ipamutang ta na sa kamundoan ako nagadan.
Kamundoan na dai na dapat pig-oolayan.

Kamundoan na dai masayod.
Kamundoan na daing omay.

Mas dakul na kahapotan an mamumundag
mas dakul pa sa tursido na isusursi mo
sa sakuyang hawak.

Asin aram ko na dai kana mahapot nin ano pa.
Dai mo na iisipon an kamundoan na pigtutukoy ko.

Mas papaorogon mo an sadiri mong buhay—
an sadiri mong mga kahapotan.

Ipapadagos mo an pagbaak sa sakuyang tulak,
iluluwas an mga dagom na masupsop kan sakuyang dugo

lalaagan mong algudon an sakuyang dungo,
talinga, uugayon mo an sakuyang buhok

asin baad isipon mong mas madaling imbalsamaron
an arog kong nagadan sa kamundoan

ta daing dakul na lugad na itatago
daing mga malalata, daing pagbabago
sa kolor kan hawak—

o baad dai mo na hapoton
kun ano an kinagadan ko.

Diretso mong iluluwas an mga gamit.
Ibibiklad an nakatahob na yamit.

Tutusukon nin duun an lawas.
Papaluwason an dugo

sagkod na maalang an kublit
sagkod na dai nang matada na gira nin buhay.

Ta sa isip mo pamagol an kagadanan
sa gabos na kakulogan.

Enero 27, 2006

SANTIGWAR

Sa daigdig ni Kristian Cordero ay malabo anghanggahan ng Paraiso at ng Gagamban; ng Impiyerno atng Kamurawayan. Kaya mag-ingat sa pakikinig sa mgababala ni Juan Bautista at San Benito at baka angnauulinig mo’y mga pahiwatig ni Handyong o ngBakunawa. At bago lumuhod sa harap ng altar,pakasilipin at baka nananalangin ka sa barukikik nanakayapos sa krus. Ngunit kung sakaling maliyo sasalimuot ng mga talinhaga, huwag mabahala, may kaibanglunas ang santigwar na dala ng kaniyang matalisik namga taludtod. Oragon ang aking ini! Daog sa kusog nin buot su agilang nag-iipot sa payo kan mga martires!---Abdon M. Balde Jr.


May Ikatolong mata si Kristian S. Cordero na natao nin bagong kaisipan asin kahulogan dapit sa mga bagay na saiyang pinagmamasdan asin sinusurat--- na dai pang gayo napasabong asin napasabot ki isay man. Bagong patara-tara sa mga daan na natodan na.

Kaipuhan an ikatolong mata sa pagsantigwar asin pakilaban sa karatan. Kaipuhan an ikatolong mata sa pagmasid asin pagsaligsig sa mga kakundian asin kakulangan sa buhay tanganing ini mahipnoan.

Si isay an mahona na an agila sa plaza nabubuhay kun matanga asin naipot sa Quince Martires? Dai ako mangalas kun isinurat ni Kristian na sarong amay na aga dai na mahiling an lagdong kan Quince Martires asin natada na sana an agila, pigrabnotan asin barare an lawe, saklot an lagdong kan kapay sa plaza.

May pakubhan asin pagpagimata an Kristian Cordero ngonyan--orog na sa mga tema asin figura sa Katolisismo. Alagad yaon pa man gayod an pagtubod niya bilang Cristiano.

Dakula an pagkakaiba kan Santigwar sa Mga Tulang Tulala. Orog na nagin matarom si Kristian sa saiyang pagsurat ngonyan. Kulang sa suba. Dakul sa propesiya.

Makapot ta makapot an kamot sa Santigwar sagkod na dae ini matapos basahon nin magkapirang pahonga. Jose Fernando P. Obias

BOOK LAUNCHING will be on February 21, 2006, Daragang Magayon Hall, Aquinas University of Legazpi, Legazpi City and february 28, 2006, Instructional Media Center, Ateneo de Naga University, Naga City. For details please text me at 09282897546 or email me at boronyog@yahoo.com.