POST-KOLONYALISMO SA LITERATURANG BIKOL

Sa pansulnupan na kaisipan, haloy na nagin isyu an pagbaranga, an pagpadis-padis, an pagsuhay-suhay. Ini sa hona ko an halakbang na pagkakaiba niyato sa pag-isip kan mga tawo duman. Minsan sabihon ta nang naulakitan man kita, igwa pa man giraray sa satuyang gira an sadiring agimad-mad asin pirit na mabalik asin masalingoy kita sa orihinal na panahon. Kan banga’on kan Papa Alejandro VI an kinaban na hinohona niyang patag, dai pa nakaabot digdi an mga Kastila, itinuyo na asin hinona na kan mga ini na an ano man na bagay, tawo o hayop, pagrorogaring asin oripon na ninda asin ini ipinagboboot kan Dios. An bagong kinaban na sa iskema kan kolonisayon babarangaon dangan sasakopon. Ini an nagdadalagan na kaisipan kaidto asin minsan sagkod ngonyan. Kun an mga kahimanwa niyatong Asyano na nalindogan kan Budismo asin iba pang pagtubod kan mga Intsik buda Hapon na mistiko asin pilosopo nagangapodan nin pagkasararo kan bilog na pagkatawo, an ibong na parte nin kinaban, nagtutubod sa dakulang pagkakaiba kan mga bagay. Suhay kun suhay. Bagong madali an siring na pagsuhay. O sabihon ta nang dai napadali. An dakulang kadimalasan gayod sa satuya iyo na rinunot kan mga enot na parasakop an satuyang sadiring pagkamidbid asin binansagan kitang mga pagano. Bakong sibilisado. Bakong syudadano. Ini an dakulang pagkakaiba kan Inglatera sa Espanya. Sa kaso niyato dai kitang masasalingoyan kundi an makulog na katotoohan na luhay-luhay na pigpapasabong sa satuya kan mga nakukutkot sa daga asin sa dagat. Sa kaso niyato, gadan an arkelohiya sa Bikol mas makusog pa an pagmina. Garo kita kastila na mas ogma sa bulawan kisa mga bagay na mabangraw sa satuyang pagkanitawo asin pagkatawo.

Haloy na panahon na kita nagin mga Kristiyano. Sa Bikol dominante an Katolisismo. Natitikbahan pa an iba pag yaon an arsobispo. Pigdadarahan pagkakan, inumon, pirak an mga padi asin madre asin an saindang mga hospisyos, eskwelahan asin iba pang linya kan saindang apostolado. Ini an mga natatadang masasarig na pundasyon kan kolonisayon asin kan pagtubod na satuyang inako. Dai ko pinamamasolan an pagigin kong Katoliko asin nagtutubod ako na mas dakul an karahayan kaini alagad sa ibong na lado an kolonisasyon man an pinakaharom na lugad na nakua niyato. Dai pa kita naoomayan kan dakulang lugad na ini. Kun kaya an paglaog kan Post-Kolonyalismo panibagong dalagan sa literatura Dai ko matukoy kun paano ini nagpoon sa satuya alagad dakula an pagtubod ko na ini nahihimo asin napangyayari na. May mga mitsa na ini asin naghahalat na sanag maglaad sa Bikol. Pakalihis kan magkapirang mga babasahon na puros sana simbahan an nagmamani-obra, may mga suraton na nagtutukar nin temang kaidto dai hinonang kayang suraton o minsan pag-olayan sa lamesa. Nagtutubod ako na an dalagan kan literaturang Bikol sa panahon nin Post-kolonisayon mas orog na marikas. An mga bagong rawit-dawit babakalon na garo mga nobena asin pangadyion. An mga osipon magigin ebanghelyo, an mga bagong ipapahiling kan teatro magiging mga senakulo asin an mga nobela magiging sarong halawig na pasyon nin pagrokyaw, pag-omaw sa giraray na pagkasararo kan mga binaranga, piglugadan asin pigsuhay-suhay kan kolonisasyon. Sabay-sabay ining madaralagan kaiba kan pagtambo kan iba pang porma nin komunikasyon. Alagad yaon man an dakulang tentasyon sa mga parasurat, iyo na an pagluyap nin sarong karungawaan, pagbaya, o pagigin bagong mga dios. Ini an kaso kan literatura sa manila na hinohona niyatong literatura kan Pilipinas. Naglaog sinda sa post-kolonisayon alagad rinibayan man ninda an mga dating mga dios-diosan. Dakul pa man an nag-iisip na pag haling Bikol, bakong magayon, bakong tama. Asin minsan mga Bikolano may arog kaining pag-isip. Nasaradit kita pagpinagolayan an Manila. Nagigin mapaabaw-abaw kun inako asin nakaabot na kita sa Manila.

An mawot ko dai niyato lingawan an mga bagay na inagihan na niyato. Dakul pa kitang dapat suraton asin ipahiling bako sana kan mga alisngaw kan hawak kundi an agrangay kan satuyang kalag. Ta digdi kita makua nin kusog, sa satuyang kaluyahan, sa satuyang mga lugad. An pinakamarhay na bulong gayod sa kagat kan halas yaon man lang sa lawas kan halas makukua. Nagtutubod ako na an pagusrat may ispiritwal na aspeto. Asin ini an dai lingawan kan mga nagsusurat ngonyan ta sa kusog kan sulog kan modernisasyon, dadarahon sana kita kaini sa mas hararom asin makagadan na karibongan. Mas marhay man giraray an nakagamot asin nag-aantabay sa sulog.

( An retratong kahoy, ku'a ko kan minsan magtukad ako sa bukid Isarog. (C) Kristian S. Cordero)

LADAWAN #3

Dai ko madulagan an liwanag.

Hmmmm....

Arog kani pagbasog na saka may tama na.

SIGNOS

nahiling ko ini digdi sa may parokya asin dai ko maibitaran
na mapangirit. Siisay daw an nagsabi kaini? proyekto ini kan mga hobenes na magpagiromdom o magtao nin mensahe nin paglaom, pag-ataman sa kapalibotan, pag-pakarhay kan buhay, pagmawot kan katoninongan. Alagad lihis an siring na mensahe garo mas marhay pa an magadan, mas madali pa an magadan nin huli ta dai man talaga mahihimo an sarong kinaban na matoninong. Si Hobbes nagsabi na an tawo sarong dayo sa kapwa niya tawo. Asin sabi ngani nin sarong Cardinal, masakit daa an katoninongan kun an leon dai pa nakakanood magkakan nin doot. Napapahangos ako sa kada pagburulukon-lukon ko sa kakatawa.

SACADA

Bako ini sa Negros o sa Hacienda Luisita
dyan lang ini sa may Ocampo.

LADAWAN #2

Saro ini sa paborito kong ku'a, an kolor na garo dugo.
Sa laog ini kan Villa Magdalena.

VILLA MAGDALENA

Kun an harong na ini may kapangyarihan na gibohon asin an siisay man na maghiling, pirang ribong beses na gayod ako nagin siring nin huli ta dai ko maibitaran na magsalingoy, maghiling, turuhukan an harong na ini sa may parteng Tigaon. Hinapot ko an saro kong amigang parasurat manunungod ka ini, pig-aapod daa ining Villa Magdalena. Dai pa haman an istorya kan relikwaryong ini para sa sako. Sa enot baka isipon na isi sarong haunted house, alagad kan pagduman ko, may mga tao ngani sa laog, mga para'oma, paratubo na nagpapahingalo. Dai man pigtatakotan kan mga tao sa saiyang palibot. May nakasurat na 1927 sa taas sa ikaduwang palapag, taon gayod ini kan nahaman an harong na ini. Kun siring panahon ini kan mga Kano kan ini ginibo. Mabalik ako giraray sa harong ini. May istorya ining isasawalat satuya.

****

Ikinakaogma ko pa man an pagkamoot
minsan dai inaabot kaining sakong pagsabot.

LADAWAN

Ini si mga nagkaerenot kong ku'a, sa Garchitorena ini
dai ko aram alagad igwang kakayan an mga ladawan
na magtao nin mensahe, garo mga rawit-dawit. Ini an muya kong gibohon
sa mga aldaw na ribaraw an mga alon asin dai ako napapasurat. Sabi ni Manoy Frank Peñones, marhay daa yan tanganing igwang alternative, sa sakuya gusto ko ining gibohon na buhay, garo paghangos, pag-andam sa duros.

AKING AGTA # 1

Patukad ako kaidto sa Bukid kan Asog tanganing dumanan
idtong sarong lugar na pig-aapod na Rumbang, an pinakaharayo sa mga sityo
kan mga Agta kan maagihan ko an aking ini.
Dai niya aram na kinuanan ko siya nin retrato.
Pig-iisip ko kun ano an gingibo sa muro niya,
o kun dai siya nagagabatan sa tulak niya na haros
kadakula na kan payo niya, tibaad naghihingowa
siya na makanood magbilang asin pigbibilang niya
gayod sa mga panahon na dai siya nagkakan.

LIBRO NI THOMAS MOORE

Enot kong nabasa an Care of the Soul, duwang taon na an nakalihis, dai ko natapos ito ta garo magabat sa pagmati ko kaidto, napiritan lang ako nin huli ta mayo nang ibang basahon kan mga bulan na idto. Namamaluan ko man siya idtong santo na patron nin mga abogado si St. Thomas More na saro sana an "o" sa apelyido. Kasubanggi pigpunan kong basahon ining saiyang meditasyon o mga paghorop-horop manunungod sa buhay monghe. Marhay an librong ini, madaling basahon, bakong magabat asin may tono nin canto asin rawit-dawit. Pigtatapos ko ining basahon ta igwa siyang mga bagong mitsa na minapalaad sa pag-isip asin minapahimbong sa puso. Igwa siyang pig-aapod na poetic theology na gusto ko pang aramon, susuraton ko ini sa mga masurunod na aldaw.

" At the sight of nothing, the soul rejoices." Thomas Moore

HORON-HORON SA ATENEO

May bagong horon-horon na gigibohon sa Ateneo sa Miyerkules, Enero 21, mataram si Ma'am Myrna Nocos kan Philosophy Department asin si Cyril Conde kan Literature Department manungod ini sa pilosopiya asin literaturang Bikol. Magduman kita!

HOROP-HOROP NI TIYO

-Aleja Faye---one day old

Nagin ina an sakuyang tugang kan Enero 5 ngonyan na taon. An siring na bagay dai na kuta kaipuhan pang ibalangibog sa kinaban tanganing sabihon ini. An iba gayod ikakasupog an bagay na ini nin huli ta baka pangarogan pa an tugang ko. Dai siya kasal asin dai siyang planong magpakasal sa ama kan aki niya sa mga dahilan na dai na pwedi banggiton sa surat na ini. Aram niya na sala an ginibo niya. Nakulgan niya kami, lalong lalo na an samuyang mga magurang. Alagad sa arog kaining sitwasyon mas nahiling niya man kun gurano siya kapadangat kan samuyang mga magurang. Dai siya pigpabayaan asin inalalayan siya sagkod na ipangaki niya an sarong aking babayi. Si Mama asin si lola ko na partira an nagpaaki saiya. Tolong henerasyon nin mga babaying naging dakulang parti kan sakuyang buhay.

Sa pamilya, ako an matuang aki, parehong nagtrabaho sa ibang nasyon an samuyang mga magurang, si Mama bilang katabang sa Qatar asin Dubai asin si Papa sa sarong barko na nakabase sa Estados Unidos. Nagdakula kami sa lola asin sa tugang ni Mama. Tolo kaming magturugang. Duwang lalaki, sarong babayi. Nahiling ko kun paano nagdakula an sakuyang mga tugang. Duwang taon sana an ultanan niyamong tolo. Nin huli ta solong babayi, itinato ki hermana an gabos niyang hinahagad ki Papa. Maboot si Hermana. Sadit na babayi arog ni Mama. Ngonyan na siya ina naman nahihiling ko an luhay-luhay na pagbabago niya. Bako na siyang si dating maimon, tatao na siya magta’o, magpasubli. Arog garo kaiyan an mga ina, naghihiras. Napatunayan ko ini kasubanggi sana, kun dati habo niyang ipinapagamit an iba niyang cellphones, ngonyan, itinao niya sako na dai ko man hinahagad. Sinabihan ko lang siyang nagraot-raot an gamit kong cp ngonyan. Insegeda. Daing pagduwa-duwa.

Dai ko aram kun ano an plano niya sa buhay, alagad, sinabihan ko siya na anuman an pillion niya, yaon kami sa taed niya. Hona ko kaidto problemang dakula an pagbados niya, alagad, sala ako. Dakulang tabang ini sa samong pamilya tanganing mas mahiling niyamo an dakulang pangangaipuhan nin pag-oorolay asin pagkasinabot-sabotan. Ogma kami na may bago kaming kaayon na papadakulaon. Aram ko na naghihidali na an samuyang ama na makapuli tanganing mahiling niya na an saiyang enot na maku’apo. Kan aldaw na nangaki si hermana, nagduman ako sa harong asin itinao an sarong surat, inutro ko saiya si sarong suanoy na kaispan kan mga Hudiyo na an lambang aking namumundag digdi sa kinaban, ano man an saiyang gibohon, ano man an saiyang suraton, maggibo baga siya nin tukawan o lamesa, magsurat nin mga rawit-dawit o magbulong, an gabos na ini igwang dahilan. An gabos na ini kapaliwanagan para sa satuya tanganing masimbagan niyato an satuyang mga sadiring kahapotan kun tano ta yaon kita sa kinaban na ini.

Kun dati bihira akong magpuli sa harong, ngonyan hinihigowa kong makaduman aro-aldaw tanganing hilingon an sakuyang pamangkin, sarong bagay na sabi ni Mama, dakulang pangyayari sa buhay ko. Bagay na labi niya daa ikinakaogma ta nakanood akong magpuli. Sa pagmati niya garo man lang daa siya nagkaigwang aki giraray. An sabi ko man saiya, na ako minsan maparayo o magrayo, o dai na magpahiling-hiling sainda, kun ano man an pilion kong buhay, o ano man an gibohon kan buhay sa sako, ining dalan na sakuyang inaagihan, ining biyaheng sakuyang kinakamugtakan parating mabalik sa harong. An mga magurang ta man baya, garo kita mga buradol na pigpapalayog ninda, pigtuturosan, sagkod na makanood kitang magsayaw kaiba an duros, an langit, an mga gamgam asin an bilog na kinaban.

BAGONG RAWITDAWIT

KALENDARYO

Kaidto, pirang taon matapos kaming kasalaon,
natu’od si agom na magdara nin kalendaryo kada masangli an taon.
Kan mga enot na taon kan samuyang pag-iriba,
mga kalendaryong may ladawan nin magagayon na lugar
an parati niyang pigdadara.

Igwang harong na harani sa salog na igwang mga dahon nin kawayan
na naghuhurulog, iba-ibang retrato nin haralangkaw na kahoy
na napapatos nin bulawan na dahon asin niyebe,
magagayon na lugar digdi sa Pilipinas,
arog kan mga dagat sa Bisayas, antigong mga harong sa Vigan,
mga bangkang kolor adong sa Zamboanga,
igwa man sa luwas kan nasyon, mga anyil asin amarilyong burak,
saka si mga prutas na nakaatado.

Sabi niya kaidto, diyan ta ka dadarahon
asin an magigi tang mga aki.
Mapaharong kita sa may dakul na kahoy nin pino
asin burak na nagtatambo.

Kaya kaidto kada mabagong taon,
hinahalat ko an pagsangli kan kalendaryo
kadungan kan paghalat niyamo kan samuyang magiging mga aki
na naenot pang nag-abot si mga santo asin santang
dinara ni agom tanganing pagdebosyonan niyamo.
Sainda daa mahali an aki niyamo.

Nagdudurog kaming nasa palibot mi an Santo Niño,
an Virgen kan Peñafrancia, an Santissima Trinidad,
si San Ramon Nonato, si Santa Ana asin kadakul pang iba.
Mas nahilig man akong magduman sa simbahan
sagkod magkapot nin kandila. Kaidto man ako nakanood
magkurit sa mga numero nin kalendaryo, pigbibilang ang aldaw
kun nuarin mainit an lawas mi, si huri kong pagmaraot,
an edad mi na naglalampas na sa kalendaryo,
an mga aldaw-bangging mas dakul na an pagluhod ko
kaysa pagdurog ming mag-agom.

Kan mga huring aldaw, bago naribayan si mga banal sa samuyang kuwarto,
dai na nagigirong si agom, garo nagaba na si harong niyang ipapatugdok,
si mga burak nagkaruluyus, kinurumo na garo mga lumang kalendaryo.

Ining mga huring aldaw, nagpoon magkulog an sakuyang pus’on
buda ngipon. Nagbawas an sweldong tinatao ni agom.
Ngonyan na bagong taon, nagdara si agom
nin kalendaryong mga hubang babayi na nakasakay sa motor,
kabayo sagkod baroto. Igwang nakahigda, igwang may kapot na alak,
igwang nagsisigarilyo. Minsan pagbabanggi,
nahihiling ko si agom na pigtuturohukan
na gayo an mga babayi sa kalendaryo, toninong,
hararom asin harayo parati an pig-iisip.

Minsan ako nakakuromon, nahihiling ko siya digdi
sa mga sadit na labot kan tamong na hinabol
mantang nagkikimat-kimat an gaserang nakapatinti
asin sadiri kong minamati an kulog
kaining nag’gilo-gilo kong ngipon.

Kabali an rawitdawit na ini sa bago kong libro
SANTIGWAR: Mga Rawitdawit sa Bikol at Filipino (goldprint publishing house)
na ilalagda ngonyan na maabot na bulan.

FOR BAJ

Love many things, for therein lies the true strength, and whosoever loves much performs much, and can accomplish much, and what is done in love is done well. Vincent Van Gogh

KASTILYO SA PARUBCAN

parubcan, camarines sur.

MARIA SALOME

Parati ko lamang siyang nahihiling kada Miyerkules buda Biyernes Santo. Saro siya sa tolong babaying nakidumamay ki Santa Maria buda Magdalena. Mayo sa ebanghelyo na nanambitan ni sraong engkwentro niya ki Jesus o minsan sa saro sa saiyang doseng apostles. Dai ko man aram kun tano ta may dara siyang siggid. Digdi sa Iriga tolo an imahen niya asin mayo pa man akong nabaretaan na milagro nin huli sa saiyang siggid. Kaya mayo man nakikiagawan o minasakat sa andas niya nganing makigurumos sa saiyang bitbit na siggid. Mayo pa man akong parokya naduman na siya an patrona...alagad pagnatapos ko si pigsusrat ko manungod sa saiya..ibabariwas ko tulos sa blog na ini.

Virgin Forests

MINOR SEMINARY

behind is the holy rosary minor seminary

RAWITDAWIT NI REMODO

Uni an saro sa mga rawit-dawit ni Adrian Remodo na labi ko ikinapurisaw nin pirang bangging an bulan garo sugok na nakakalay sa kalangitan. Pagbalubagi ini kan mga bagay na hinohona niyatong haloy ta nang aram alagad dai pa palan. Ini an mga rawit-dawit na masiram basahon kasabay an pagpikit-paghangos na hale sa daghan garo alisngaw kan puso.

an huri tang pag durog

aram ko na an bangging ito
dai makakaarog sa mga naka enot tang mga banggi.

dawa sabihon ta pa na yaon man giraray
an mga dating bagay na pwedeng
mag pagirumdom kun pano kita nag iibahan
sa mga arog kaining panahon:
an bagong sangli na hapin sa kama
an mga paborito tang kanta
an maluway asin maingat tang pagngisi
an saimong pahamot
an sakong pamibi.

dai ta mauotikan sa mga oras na ito
an pag supay kan mga kahandalan
kun ano an naghahalat satuya sa liwanag
o mga pag duwa duwa
kun kaipuhan man nanggad na giraray
kita mag saro sa bangging ito.

sa pag palsok mo kan ilaw
ibang diklom an nag tamong sakuya.
kun kaito saro ining pag poon kan sagradong ritwal,
ngunyan namati ko sa iraraom kan diklom an pamawot na mahiling an liwanag.
dinangog ko so daghan mo kan nag taid ka na sako,
dai ko mabisto an tanog, garo bako ika an sakong kadurog!

iba an ritmo arog kan pag hangos mo na dai ko mabukod.
hinalat ko na kuanon mo giraray an kamot ko
ko asin palakbayon sa saimong daghan,
pababa sa may pusod asin pababa pa.

alagad garo baga natakot ka
na dai ko mabibisto nanggad an yaon duman na naghahalat.
So paghuba mo kan saimong bado,
na grabe na an paglikay ta baka magusot,
sa diklom, haros itago ta an satong mga hawak.
dai mo na ipinirong an saimong mga mata
kan poon takang hadukan, garo baga
nag aalangan ka na may magirumduman ka kun ika magpirong.
siring man ako, magabat nang maray
so saimong hawak sa sakong ibabaw
garo baga pasanon na dapat ikabugtak tulos.
asin an init na namati ta bakong pagsuko
kundi init na handang magkalayo asin matumtom kan satong pagkatawo.

kan bangging ito, sa enot na banggi,
talikod kang nagturog pakatapos kan satong pagdurog.

nag atubang ako sa lanob,
hinanap ko an sakong anino
alagad kinakan na gayod kan diklom
ta dai ko lamang namansayan
alagad dai na ako nahandal
binayaan ko na na halunon siya kan banggi.

luway kong ipinirong an sakong mata
asin duman - ako asin an sakong saidiri -
nag olay giraray na garo baga
haloy na nag karayuan alagad boot mag saro giraray.

Adrian Remodo
http://pagkurab.blogs.friendster.com/mga_pagkurab_asin_iba_pa/

PARUBCAN, CAMARINES SUR

Nakalunad akong motor kan kinu'ahan ko an pagsulnop kan saldang, papuli na ako kaidto, hale ako sa parokya kan Parubcan asin sa pagpapuli pinili ko an dalan na lubak-lubak nin huli ta mayo nang biyahe sa dagat. Mas maalon sa dalan na lubak-lubak. An dagat kun minakusog an alon kawsa an kan duros o minsan sambiton ta na an Dios. An dalan na lubak-lubak, dai sementado minsan aram naman sa national government na plantsado na, kawsa kan mga podersong pulitiko digdi samo na iyo an nagdios-diosan. Pira pa daw na pagsulnop nin saldang bago matanos an satuyang aagihan...

Kampanaryo Kan Iriga

Ito ang ilan sa mga bagay na gusto kong gawin ngayong taon. Kumuha ng mga larawang tulad nito. Hindi ko alam kung bakit nakahiligan kong kunan ang mga sanga-sangang walang dahon, at sa tuwing nararamdaman kong bubuhos ang ulan o kaya namay malapit na ang pag-aagaw-dilim. Marahil gusto kong mahuli ang oras at ang panahon na damang-dama ko ang kalungkotan ng mundo at ng aking kaluluwa.

****

Banuga ining puso ko, tolong personang Dios---John Donne

PARA KI ADRIAN

SARONG BANGGI

Sa kaenot-enoteng pangyayari
nakamati ako nin pagduwa-duwa asin kahandalan
kan patagilid ako nahigda
asin rapat na marhay si sakuyang toong talinga
sa ilunan na burak-burakan si punda
nadangog kong kabaing an pitik kan puso ko
sa di bateryang relo.

salin sa Filipino


ISANG GABI

sa unang pagkakataon
nakadama ako ng duda at pangamba
nang patagilid ako nahiga
at lapat na lapat ang kanang tenga
sa unan na may bulaklaking punda
narinig kong hawig ang pintig ng puso ko
sa di-batereyang relo.

SA PANTALAN

Kun totoo an nadangog ko na pagpipugong mo an saimong talinga
kan saimong kamot o nin buskay—
an nadadangog mo daang hayop na garo minaitok, iyo an kamugtakan
kan dagat o su mas makagirabong sabi—
iyo daa ini an mga tingog kan gabos na nagadan sa dagat o dahil kan dagat.

Nasa atubang ako kan dagat ngonyan naghahalat digdi sa pantalan.
Pigpugong ko an talinga ko asin nadangog an ribaraw na duros
mantang an dagat sa bangbangan ko—
toninong, garo naghuhuros an mga baybay.
Pigpirit ko na hanapon asin himateon an tingog ko,
baka dai ka man talaga nakaabot sa ibong na pantalan.
Baka kinua ka kan dagat.
Minsan mas pasil na akoon an kagadanan kaysa binayaan.

Pirang beses na akong nagbalik digdi sa pantalan,
mas dakul pa gayod sa pagbalik kan alon sa pangpang.
Nagduduwa-duwa na ako sa pagpugong kan talinga ko
sa kada pag-atubang sa kahiwasan.
Ta baka bako man an dagat an nadadangog ko,
baka sadiri ko ining tingog, awit nin boot na makulog.

Mababasol mo daw ako kun sasabihon ko saimo
na sa kahaloyan kan paghalat ko—
enot pa akong nakaabot duman sa padudumanan mo
asin nalingawan ko na an pagkamoot.

Niluluto na ini...

Sakaling madagos ini ngonyan na Pebrero, maghirilingan kita sa Naga sagkod sa Legazpi sa pagluwas kan sakuyang ikaduwang aklat nin rawit-dawit sa Bikol. Para sa iba pang detalye, email nindo ako sa boronyog@yahoo.com o kaya suratan sa Parokya ni San Antonio de Padua, San Francisco, Ciudad nin Iriga 4431.

PAGPOON KAN TAON

Ano daw an dadarahon kan taon na ini? o ano daw an pwedi kong gibohon sa taon na ini? An enot na kahapotan minasarig sa mga pangyayari na luwas sa pagkontrol kan tawo, na kita pabaya sanang nag-aako kan mga bagay na pweding mangyari sato. Na kita taga-dalan sana kan buhay. Taga-ako. Alagad an ikaduwang hapot, aktibo asin daynamiko, kita an minagpapadalagan kan buhay, kita an minahimo, ay napaparong ko an bagong libro.....

bad hair days

CANDABA SA SAKUYANG MEMORYA

Sa Candaba ako enot na nakaladop sa salog, kaidtong panahon na dai pa nagtuga an Pinatubo asin bako pa ining arog kaini kaati, kahiwas asin kararom. Sa Candaba namundag, nagdakula, enot na nagkabata an sakuyang ama. Kapangpangan siya na nakaagom nin babaying taga-Nabua na nagdakula sa Iriga. Siya an sakuyang ina. Tanda ko kaidto na kada summer lang kaminng magturugang nakakapa Candaba asin dagos naman na minahapit sa manila. Philtranco kaidto an parating sinasakayan mi. Daing reservation. Parati kaming chance passengers. Minsan ngani pinalaog kami ni Papa sa bintana kan bus ta nag-eerenotan si mga tawo kaidto. Ngonyan, pagkalihis nin hurhalawig na taon, nagbalik giraray ako sa Candaba, ako lang, daing kaibahan. Kun kaidto aaboton nin duwang oras o lampas pa, ngonyan saro y may kabanga na lamang. mawot ko kutang mahiling an mga migratory birds kaya lang sa takot kan bird flu, dai ako nadagos. Dai man ako nakabiyahe sa ibang banwa ta nagparaturog, kakan sana ako. Nakatapos man ako nin tolong rawit-dawit na ibabale ko sa pinagaandaman kong ikaduwang libro na plano kong iluwas ngonyan na Pebrero. Nagbisita sa kampo santo asin nagpangadye sa lolobngan kan sakuyang apoon na lalaki asin duwang tugang ni Papa. Sindang tolo nagadan sa stroke asin komplikasyon sa puso. An siring na gawe nagtatao na sakuya nin senyal kun pano man ko man aatubangon an kagadan kan sakuyang mga namomotan sa buhay asin pati naman ako. Darakula an mauseleo sa Candaba. Kaagid kan sa Nabua asin Iriga.Garo mga harong, mala ngani an saro may air conditiong unit pa asin private chapel. An mga tiyoon ko saka si apong lalaki, suruhay-suhay na ilinibong minsan suruod-sunod na nagadan. Binisita ko man an apoon kong babayi na naghehelang naman. Dakula an saiyang isinadit. Maniwang asin luhay-luhay na siyang kinakakan kan saiyang memorya, minabalik sa pag-aki, minahibi na lang kun nagigiromdoman sn saiyang agom asin duwang aki. Kaya mas orog akong naniniwala na sa kagadanan kan iba tawo, may parteng satuya nagagadan man sagkod na maubos sinda asin matada na lang an dikit na pagkamidbid niyato sa satuyang sadiri. Luhay-luhay niyatong inaatubang an kagadanan. Tinaw'an ko siya nin rosaryohan asin kinugos bago ako maghale. Sabi ni Mama, garo daa ako si apong babayi, mahilig magtipon nin pagkakan asin palapaon, gusto kong parating pano an kwarto ko nin dawa anong masimit-simit. Arog ako kaiyan. Arog kaan an apoon kong babayi na minsan kaidto nahihiling kong kadakul mga pakwan, butong pakwan, mani, tsisaron asin sampalok sa irarom kan saiyang higdaan. Minsan ngonyan, arog pa man siya kaan. Dakul akong memorya kan candaba na gusto kong suraton sa maabot na aldaw, kaipuhan ko lang garo magbalik sa Iriga asin duman ko tatapuson an mga siring na bagay.

Alimall, Cubao, Quezon City

TRESENG PRUTAS

Treseng prutas na birilog-bilog
an tinitipon kaidto ni Tatay
kada masangli nin taon.

Piglalaag niya ini sa atubangan
kan ladawan kan sakuyang mga gadan na apoon
na kataed idtong mga rebulto kan mga santo.

Pampaswerte, tanganing maglaog
an grasya asin dagos ninda kitang antabayan.
Nahilig daa sinda hale sa langit

asin saro-saro laining pignanamitan
an mga bunga, mala ta paglipas kan alas dose
aagdahon na kami ni Tay na kakanon

an treseng prutas niyang tinipon,
napakinabangan na nin mga kalag
nakapabasog pa sa tulak kan hawak.

Dai man nagbabago an namit kan mga prutas
an hamis-alsom kan aranghita sagkod lukban
sapog kan tsisa asin lumhok kan tapayas.

Ngonyan na maabot na taon, ako naman
an maandam kan treseng prutas sa atubangan
kan ladawan ni Tay, minsan masakit an pagbuhay-buhay

hihingowaon kong matupod an treseng prutas
papanamiton ko si Tay nin mga bungang dai niya kaidto
nanamitan, papasukdan ko siya nin mansanas

buda pakwan dangan buburaton sa pirang kilong ubas
sagkod na malamog ining sakuyang puso asin magluwas
an mahamis na burabod kaining labi-labing kapung’awan.

Disyembre 28, 2005
Candaba, Pampanga

LUGAD

Nin huli kan saiyang mga lugad
kita naomayan. –Profeta Isaias


Hale sa sarong kuweba—
an tulak kan mahimbong na kinaban
giraray siyang nabuhay
dara an pagkamoot na nagsusup’ay
napara na an dakul sa saiyang mga lugad
apwera kan pinagpakoan sa bitis, kamot
asin si piggarod sa saiyang hirog—
rinirimpos garo an mga lugad na ini nin Dios.

May mga lugad garo baga dai man talaga napapara,
nin huli gayod ta nalingawan ta na an kulog
asin ipinasipara ta na sana an mga ini
o tanganing parati tang giromdomon
an dakulang paglapigot, pagmawot asin pagkamoot
garo baga an pusod sa satuyang mga tulak.

Para Ki Fr. Philip Bersabe na nagsabing kaipuhan ko man
magsurat nin siring na mga rawit-dawit.
Salamat sa angat.

PAGTAPOS KAN TAON

An lambang pagtapos garo sarong pagpoon. Alagad sa katotoohan, mayo man talagang tinatapos, ta an buhay ta sarong halabaon na padagos na osipon. Pigpuputol-putol sana, garo nag-aagi sana sa sarong dakulang lakdang, dakulang kabtang. Ngonyan na matalikod kita sa saro na naming taon, nahihiling ta giraray an satuyang mga sadiri sa pagsalingoy, sa paghorop-horop, mala ngani kadaklan sa satuyang mga Katoliko, minapila na sa kumpisyonaryo, minalinig kan sadiri, minapoon asin nanunuga na dai na magkakasala liwat. An pagtapos kan panahon sarong paghiling kan distansyang satuyang nalakaw, asin sa mga panahon na ini pigtatan’aw ta an rayo asin an mga lugar o pagkakataon na kinapadungkalan niyato asin man si mga sadit asin makahulugan na kapangganahan. Bilang sarong parasurat sa Bikol asin para sa Bikol, hinihilng ko an taon na ini bilang sarong kapadagusan kan mga pangyayari na marhay na senyal sa luhay-luhay na dalagan kan literaturang Bikol. May magkapirang librong nagluwas asin inilagda manunungod sa Bikol asin sa sakop kan sakuyang pagkaaram, enot an Balalong na kinolekta asin tinawan nin haralipot asin kontemporanyong paghorop-horop ni Philip Francis Bersabe, sarong padi sa seminaryo. Asin ini an pabuena manong pagpatanog kan balalong sa Bikol. Giraray tinawan kita nin angat na magbalik sa satuyang mayamanon na bubon nin mga sarabihon, mga ariwaga na marikas na nawawara sa agimadmad kan sunod na henerasyon. Dai man niyato lingawan an pagluwas kan enot na libretto kan mga tula ni Esting Jacob idtong nilagda pa sana kan enot na semana kaining Disyembre. Kagubay man na iniluwas idtong Little Freedoms ni Mary Anne Moll na naenot nang niluwas kan Giraffe Books na nakabase sa Manila. Dai ko man lingawan si Alvin Yapan na igwa man gamut sa Bikol. Siring ki Mary Anne Moll na nagsusurat nin mga osipon asin creative non-fiction sa Ingles, ini si Yapan nagsusurat nin mga osipon sa Filipino. Banggiton ta man an mga naggarana sa Premio Tomas Arejola kan nakaaging Disyembre 17, tolong mga taga-Iriga an naghiniras-hirasan kan premyo para sa osipon sa mga aki, si Frank Penones, si Jason Chancoco asin an sakuyang pinsan na si Sonny Sendon na saro man sa nakakua nin honorable mention sa Maningning Miclat Awards for Poetry. Pinapasalamatan ko man an Homelife sa pagmidbid giraray kan sakuyang obra na Agua de Mayo. Ngonyan na taon, naggana ining panduwa sunod ki Rebecca Anonuevo kan Manila. Siring katong Isda, ini si mga enot na bersyon kan sakuyang mga tula na ngonyan sana nagluwas sa Homelife. Pigpapangadyian ko na an pagluwas kan sunod kong akin in mga tula ngonyan na maabot na taon. An dalagan kan literaturang Bikol padagos pa man na nagririkas sa pagbutwa nin mga bagong pangaran, uni na si Sonny, igwa man sa CSSAC, na mga nag-agi naman sa mga literary workshops na pinapadrinohan kan mga Arejola, an ultimong pamilya digdi sa ronang Bikol na may hiling-hiling an pagmakulog sa Bikol. Idugang ta pa man an pagluwas kan bagong nobela, an Banana Heart Summer kan orog kagayon na si Merlinda Bobis, pinublikar kan Anvil, an nobela minadiskurso kan labi kasiram na kakanon asin eksperisya nin pagkamoot asin pagkanitawo na binubuhay asin pigtatahi ni Merlinda sa sarong pig ganotan asin piggataan na putahe nin buhay. Dai ko man dapat lingawan an primerang klaseng librong iniluwas kan Ina nin Bikol Foundation, panduwa sa raya kan saindang publikasyon, an Poems for Leaders, minatipon kan manlain-lain na rawit-dawit, pamibion, berso sa mga sagradong kasuratan asin pamusong tataramon. Tamang tama an klaseng ini para sa mga lideres asin bako sanang sa pulitiko na iba man an pagtambo kan burak sa saindang mga nguso. Igwa man mga paghingowa an ibang arte arog kan teatro, musika, biswal na arte asin iba pang media. An magayon kaini pagsararoon an kusog kan gabos na arte asin tanganing mas matawan pa kita nin mas magayon asin mas makahulugan na pagkabuhay. Dakul pa lugod na mga paghoron-horon asin pagtiripon an papangyarihon kun saen maorolay kita kan satuyang mga sadiri, mahorop-horop kita, masalingoy, mabalik sa mayaman na bubon asin durungan na mahiling sa bagong pagsaldang.

-Manila

uni pa

HENESIS

Nagadan an agom niyang babayi
sarong banggi na an bulan garo bangka.

Poon kaidto tuminubo naman
an sarong bukol sa harani
kan saiyang hirog.

“Nagbalik na an sakuyang, agom,
an gusok kan sakuyang hawak.”
an sabi kan lalaki.

Asin luhay-luhay niya naman
nalingawan an pangaran
kan gabos na bagay, hayop,
lugar asin iba pang tawo
sa saiyang palibot.

Nagadan siya kan bangging
mayong bulan.

uni pa....

PAGKARIGOS SA URAN

Bago magin syudad an banwa
kan an bagting kan simbahan
nadadangog pa ta dai pang dakul
na ribok, kan an init kan saldang
balaog na minahapihap sa kublit
asin an duros hinghing sa kalag,
kaidtong panahon na an mga bukid
pigtatanuman pa nin paroy
asin bako pang mga subdibisyon
kan an tipong pwedi sanang hagadon
kan dai pa uso an baradilan sa atubangan
kan kompyuter asin an orog sa gabos
idtong pagkarigos sa uran,
luhay-luhay ngona sagkod na magrikas
siring sa mga nakabuhing mga kabayo
sagkod na magin tumtum na abo
an langit na garo tinutuyo man an pag-abot
kun naisaray na sa sako an kinalkag na mais
asin naisirong na an mga alang na bado
dyan ako minaluwas, huba akong minadalagan
sa natad, dai pang supog, dai pang lugad,
dai pang pakasabot, dai pang takot,
idto si mga panahon na kakawat ko
an sakuyang sadiri, kakawat ko an daga,
an mga dahon na ginigibong bangka
na daing paghadit kun dagos ining ianod
an mga layog-layog asin rupit na gamgam
na pinapangaranan ko saro-saro,
dai akong labot kun ako sana
an nakakabisto sainda,
mga kakawat, na sa paglihis nin aldaw
mga nagin tubig-uran, sinupsop kan kinaban
asin ngonyan mantang nagtuturo-tagiti
nagluluwas, naglilipwas
sa daga asin asin sa sakuyang hawak
an alisngaw na mapanas sa pagrumdom.

pakalihis nin pirang aldaw na garo binubokbok ako digdi sa parokya uni an pirang rawit-dawit na nahaman asin naisurat dawa minsan lingawan an pag-udo pwera paghangos asin pakidurog sa mga mahimbong na pangiturogan----Kristian

Bagong rawit-dawit

TUBIG

Nakakahiling akong mga gadan
sa irarom kan salog.

Pasaro-saro sana sinda kan enot
sagkod na magparadakul

an iba mayong mga ngimot
kadaklan sainda daing mga kamot.

May mga lugad sinda na kakolor
kan mga burak nin dapdap.

Nagpabisto sinda sa sako
asin inagda akong makikawat

sinda daa an mga aki kan giyera
si saro man naghugot nin huli

sa pagkamoot, an iba piglugos,
piglupigan nin sadiring ama :

aki ninda an saindang mga tugang
tugang ninda an saindang ama

si iba dai ninda aram kun tano ta yaon
sinda sa irarom kan tubig

asin naglalaom na sa ngapit mamundag
nawawara sana an mga gadan kun

minalubog an tubig, kun makusog an sulog.
alagad nagpahiling sinda kaidtong

lamus-lamuson ako ni Tay sa sarong dram nin tubig
si payo ko garo baga sumsuman na pigdutdot

sa suka, naghihibi ako kaidto, nagkukubog-kubog
nagdurugo an mga lugad kan gadan
pati na an sakong talinga sagkod dungo
dai ko na sinimbag an hapot ni Tay

nin huli ta habang nagrararom
naririsa kong nawawara na an sakong ngimot

sagkod na an tubig mapano nin dugo
uminontok si Tay kan napagal na siya

nagparahibi na sana ako mantang
pighihiling an dugo asin tubig sa dram

dai ini nagkasalak, birilog-bilog an dugo
sa ibabaw kan tubig.

I just cant resist to enumerate things....

YAON AN KAGADANAN

Yaon an kagadanan sa daga, sa duros,
sa tubig sagkod man sa kalayo.

Yaon ini sa paghiling,pagdangog,
pamarong, pagmate asin pagnamit.

Yaon sa mga tinanom, sa gabos na hayop
sa luwas asin laog kaining kinaban.

Yaon ini sa katikapu’an, yaon man sa kabastantihan.
Yaon ini sa karatan, yaon man ini sa karahayaan.

Yaon ini sa simpleng pagturog, paglatog,
paglamaw sagkod komplikadong pagdurog.

Yaon ini sa paghakay, pagkiling, pagpikit
pagtaram, pagsurat, paghuba, pag-ikit.

Yaon ini sa kada paghangos, sa pagbulos,
paghale asi pagpuli, pagkakan asin pagkarigos.

Yaon ini na garo gurang na partira
sagkod akion pang imbalsamador.

Ano ba ang tawag sa sariling kuha?

*****

MINSAN, GARO MAS MARHAY AN AROG KANI

NEW ANTHOLOGY

UNI AN COVER KAN MALUWAS NA ANTHOLOGY KAN
EMANILA.COM

KITA AN SALUGSOG SA SULOG

Angay asin napapanahon an inilagdang antolohiya nin mga rawitdawit asin paghorop-horop kan oragonrepublic.com, an website na pagsasadiri ni Fer Basbas kasu naka’aging Sabado. An koleksyon na may titulong Salugsog sa Sulog pipakarhay ni Jason Chancoco, taga-Iriga asin saro sa mga nangungurog na tingog sa literaturang Bikol ngonyan. An siring na okasyon nin pagkakaigwa nin sarong babasahon sa Bikol asin isinurat sa satuyang sadiring tataramon nangangapodan nin sarong selebrasyon para satuya gabos nin huli ta bihira pa ngani ining mangyari sa satuya. Bakong suba kun pagoorolayan an gastos asin pagal na idudusay kan mga tawong imbuwelto sa siring na mga proyekto. Minsan an gobyerno lokal dai nagtatao nin magkakanigong atensyon sa siring na mga bagay. An literatura Bikol dai an pig-iintindi kan satuyang ga lideres apwera na siguro kun talagang dakula na an pangaran mo. Alagad, an mga kasaridatan o nagpopoon pa lamang sa pagsurat, ni mayong apiyap sa likod na makukua. Apwera kan limitadong tabang hale sa mga nanunungdan, kaipuhan pa talaga na sagumon an agimadmad kan ga Bikolano na pagmakulgan asin atamanon an sadiri niyang tataramon. Dikit sa mga aki asin huben an nagbabasa sa Bikol. Igwang nagliliyap na dalagan nin pag-isip na an nagsusurat asin nagbabasa sa Bikol, mga bakya asin baduy.

An siring na pag-isip dara pa kan makusog na sulog na an literatura sa Pilipinas nakasentro sana sa Manila. Bako lang yan, an literaturang ini na nakasentro sa Manila, nakikipaglaban man sa dominanteng impluwensya kan ibong na lado kan kinaban. Sa siring na sitwasyon, nababayaan talaga an literatura sa mga rehiyon. An Salugsog sa Sulog na kompuesto nin mga parasurat sa Bikol, mga bagong tingog sa satuyang rona. An enot na tomong ini sarong kasimbagan asin pagpamidbid kan satuyang kayaonan. Yaon kami. Yaon kaming mga salugsog sa sulog na nagtutubod sa pagtulod kan satuyang sadiring literartura na kaipuhan sa pagbilog kan sinasabing literatura sa Pilipinas. Makangalas na an Unibersidad nin Pilipinas sa Diliman, nagluluwas nin Student Jubilee Edition nin mga librong barato sana asin ikinakampanya nindang iyo ini an best of Philippine Literature, alagad mayo nin sarong libro o koleksyon nin mga sinurat na hale sa rehiyon. An Salugsog sa Sulog amay na pagiromdom na kun dai tatawan o dadangogon an mga tingog sa rehiyon, dai mahihimo asin minsan magparalapigot, mayong mahahaman asin magiging sulnod an pagtalubo kan literatura sa Pilipinas.

Sa kadaklan na beses ibinaing an literaturang Bikol sa mga bagay o pagtubod na pigpapasipara sana niyato. An primera klaseng parasurat na si Frank Peñones, inapod kitangmga tawong-lipod na pirit na linili’ngawan sa memorya kan kagabsan, kita idtong mga dai na nahihiling nin huli ta binuta na an satuyang mga mata kan kilyab na dara kan estranghero. Dai ko ini sinasayomahan, ta ini makakatabang man sa satuyang sadiring pagtalubo. Alagad dai kita matalubo o an satuyang sadiring literatura kun inenot na niyato an iba, bago an sadiri ta. Mayong ibang mamakulog sa satuyang sadiring tataramon, kundi kita man sana.

Sa pagluwas kan Salugsog sa Sulog, mawot ko na kitang mga Bikolnon an enot na makakamati nin pagmakulog sa satuyang sadiring tataramon. Ini lugod makataong bagong a’ngat sa satuya. Sa boot magkaigwa nin kopya kan nasabing antolohiya, dai magduwa-duwa na mag e-surat sa info@oragonrepublic.com o bisitahon an website na ini.

!!!

ELI'S ANGEL

CONGRATS ALLAN!

Allan Pastrana (center), (Grand Prize winner, English Category)
Maningning Miclat Awards for Literature 2005

CONGRATS BIBOY!

Sonny Sendon and Mrs. Alma Miclat (Maningning's Mother)
2005 Maningning Miclat Awards for Literature

WISH KO LANG

Wishing Well, Tagaytay

SA NGARAN NIN DIOS NA INA

An relasyon kan Dios asin tawo nagpoon kan an tawo magin tawo. Sa saiyang dakulang kapakumbaaan, nahiling niya an kakulangan kan saiyang sadiri sa pagtingkalag niya sa madiklom na kalangitan. Sa satuyang suanoy na osipon nginaran asin hiniling kan tawo an relasyon niya sa Dios sa paagi nin manlain-lain na bagay asin eksperinsya. Asin an pinakaorog kaini iyo na hilingon an Dios bilang sarong magurang. Sa enot na panahon, may mga rebelasyon asin patunay na hinihiling an Dios bako sanang sarong ama kundi saro man na ina, sarong babayi. An predominanteng pagtubod asin paghiling sa Dios bilang sarong Ama hararom na nakagamot sa patriarka asin sa simbahan na Katoliko. Daing lain sa paghiling na ini asin dai man lain gayod na punan niyatong hilingon an Dios bilang sarong ina. Sa panahon na yaon sana sa bang’bangan kan dungo niyato an karatan kan terorismo, pagraot kan satuyang kapalibutan asin an daing puknat na giyera, kapagtiosan asin iba pa, bako sanang marhay na alternatibo kundi orog karahay asin angay na hilingon niyato an satuyang Dios bilang sarong Ina.

Minsan si Papa Juan Pablo I, nagsabi sa saro sa saiyang mga diskurso na an Dios satuyang Ama, alagad siya saro man na Ina. An katotoohan na ini ipinahayag man sa lumang tipan asin minsan si Jesus sa saiyang mga parabola, ipinahiling niya an Dios, tunay an naggad na mayaman sa pagkamoot asin maluya sa pag-anggot. Totoo, na si Jesus nag’agyat satuya na apodon an Dios na Ama, alagad an saiyang Abba na ipinahiling lihis sa Dios na satuyang nabisto sa mga agi-agi sa lumang tipan. An Ama na ipinamidbid ni Jesus bakong Ama, na andam na magdara nin kilat asin pesti sa lambang pagkakasala. An Ama na ini tunay na maheherakon, mamomoton, an ama na nagdalagan asin dai na naghalat kan mahiling niyang nagdadangadang an saiyang nguhod na aki. Ini an parehong Dios na iniladawan ni Jesus sa saiyang parabola tungkol sa babaying nawawaran nin sarong plata, paliliwanagon niya an saiyang harong, sagkod na makua an saiyang hinahanap asin kun makua niya na ini, magpapaapod siya nin sarong bangkete. (Lukas 14: 8-10). Sa siring na imahe tinawan kita ni Jesus na hilingon an Dios bilang sarong babayi, bilang sarong ina. Minsan sa lumang tipan, ibinaing kan profeta an Dios bilang sarong gona na nagmamakulog sa saiyang ga siyo.

An limitadong paghiling sa Diyos bilang sarong lalaki—ama, nagiging saro sa mga dakulang kawsa kun paano nagiging lehitimo sa satuyang banwaan an pag-aabuso sa mga kababaihan. An kultura na nagdadalagan sato, iyo an kultura nin pan-ooripon. Ini an sarong lain na epekto kan patriarkiya. Kun minsan an salang lohikang nagdadalagan iyo na nin huli ta si Jesus, na aki ni Dios, namundag na sarong lalaki, bo’ot sabihon an mga lalaki, mas kabaing sa Dios. Sa kontekstong ini nangyari an pagpades-pades asin an hierarkiya. An nagtatao nin sugo asin nagsusunod. An lalaki asin an babayi, an itum asin an puti, an hawak asin kalag, an Kristiyano asin an pagano, asin kadakul pang iba. An pagsabi an Dios, lalaki, nagtataong limitasyon sa saiyang pagka-diyos. Asin kun pupunan niyatong hilingon an dios bilang sarong babayi, ini sarong gawe nin pagpapahiwas asin pagpaparom kan saiyang pagka-Dios.

Sa satuyang pagtubod, si Santa Maria, an pinakonkretong ladawan kan Dios bilang sarong ina, bilang sarong abayi. Alagad si Santa Maria bakong Dios. Kun minsan ngani mas nagdudulok pa kita ki Santa Maria asin bako sa Dios. Nin huli siguro ini sa pag-isip na an Dios, sarong lalaki asin si Santa Maria, babayi. Mas nakakaintindi, mas nahahagadan, mas madaling dulukon si Ina. An paghiling na ini konsekwensya kan lanit kan koloniyalismo, an mga Kastila an nagdara kan pagtubod na ini. Mahiwas an porma kan diskriminasyon kan mga Kastila. Dakul an kabtang asin iba an paghiling sa dugo. Iba an creole sa peninsulares, sa insulares, sa Filipino asin sa Indio.

Sa Bikol mismo, kaipuhan niyato an pagsantigwar, an pagpurga kan kultura niyato. Bakong gabos na dinara sa satuya marhay, may mga suanoy kitang kadunongan na as orog karahay asin orog kagayon na paghorop-horopan. Si Ina na nagin nang parte kan satuyang inibilog na istorya an sa paghiling ko an ago niyatong simbolo laban sa patriarkiya na mina’ilo sa satuyang kapag-arakian. Sa paagi ni Ina, matukdoan lugos niyato an sunod na henerasyon nin pagrespeto sa kababaihan. Si Ina an bagong Eba. Bako nang matarom o dai na nganing saysay an kasabihan na an babayi an nagdara kan kasalan sa kinaban, ta yaon na si Santa Maria. Si Santa Maria na sa paagi kan saiyang mapakumbabang pag-ako sa kabotan kan Dios, nagtao nin buhay ki Jesus, nag-ataman saiya, sagkod duman sa kalarayo. An pag-pangaki ni Santa Maria ki Jesus sarong ladawan kan Dios bilang sarong ina na nagtataong buhay sa kinaban.

An maldisyon ni Eba natapos na. An pangangaki bako nang sarong maldisyon, kundi ini sarong diosnon na pagheras sa pagkamoot, na iyo an Dios an sana. Si Ina an magiging enot niyatong imahen nin katalingkasan, bako sana siyang simbolo na pag-aarawagan niyato kundi lugod siya an makapagpalaad kan satuyang puso, asin makapukaw kaini na maghimo nin magkakanigong aksyon na labanan an kapagtiosan, an korupsyon, an pagra’ot kan satuyang kapalibotan, an salang porma patriarkiya na paslo sa poder. Masdan niyato sa pagprusisyon niyato. An Divino Rosto, asin an imahen kan Virgen nin Peñafrancia, mga babayi baga (si Santa Veronica asin si Santa Maria) an nagdadara kan parehong Jesus.

Viva la Virgen!

FATHER AND SUMS

COLD MOUNTAIN

NORTHERN SUNRISE--by Ken Shin

sagada, mountain province

SAGADA AGAIN

dai ko pa man giraray iriribay an gayon kan lugar na ini.

SHADOW 1 by Ken Shin

PAGSANTIGWAR KAN BANWAAN

Kan nakaaging semana, pormal na binonyagan an bago kong espasyo sa Bicol Mail. Bo’ot kong gamiton an natatadang liwanag kan Smoldering Wick sa paagi kan pagsantigwar. Bilang sarong parasurat, ako nagtutubod na an saro sa dakulang katungdan kan mga arog ko iyo na an magsantigwar kan banwaan. Sa pagsantigwar nangangaran an ga perdisyon, an lado kan kaogmahan, an rarom kan kamundoan, lanit kan lugad, siram kan giram asin sa kabilogan an eksperinsya nin tawo sa saiyang kinaban. Ngonyan na semana, mawot ko na magta’o nin suru-salapid na paghorop-horop manunungod sa kapagtiosan kan satuyang banwa sa perspektibo nin sarong nagsusurat nin mga rawit-dawit asin magkapira naman na osipon. Gusto ko man na ipahiling saindo an dalagan kan literaturang Bikol sa ngonyan na panahon asin an tabang kan literatura sa pagbuhay asin pagbilog nin bagong kultura na iyo an kasimbagan niyato sa kapagtiosan kan satuyang mga kalag bilang mga Bikolnon. Bo’ot ko man na iheras saindo an sa paghiling ko an kaipuhan na gampanan kan satuyang mga parasurat (creative writers) sa banwaan na satuyang kinamumugtakan.

Sa pagpoon kan dekada noventa, luhay-luhay an pagbutwa kan mga bagong tingog sa literaturang Bikol. Manlain-lain na tema an saindang ipinapahayag manunungod sa pagbuhay-buhay, pag-uugali, mga eksperinsya, personal man ini o imbuwelto an kadaklan. Dai mawawara digdi an mga tema manungod sa relihiyon, pulitika, libog, mga sensitibong tema nin sekswalidad, pagkamoot asin iba pa. An mga para-surat na ini may kakayahan na magsurat sa Ingles siring man sa Filipino. Nagpoon an iba sa saindang mga school publications, nanggana sa mga local na kompetisyon, nakadayon sa prestiyosong mga national workshops arog kan UP, Ateneo de Manila, Silimman, Iligan asin Iyas sa Bacolod, asin padagos pa man an pagluwas kan saindang mga obra sa mga lokal asin nasyonal na magasin, internet, literary folios, libro asin iba pang Media. Nagigin sarong avenue naman para sa mga parasurat an poetry reading (pagbasa kan saindang mga obra) sa mga manlain-lain na okasyon. Regular man an miting kan mga nagsusurat sa Bikol asin siring sa mga nagkaerenot samuya, an grupong ini inaapod na Kabulig-Bikol. May mga aktibong miyembro sa manlalain na lugar kan Bikol asin sa iba pang parte kan kinaban. Arog baga ni Merlinda Bobis na nasa Australia asin Luis Cabalquinto na nasa New York. May mga estudyante, paratukdo, empleyado kan gobyerno, miyembro nin mga Non-government agencies, may mga tambay asin nagtitinda na sana gayod nin Tocino, longganisa asin Natasha products. Sa siring na mga pagbuhay-buhay, may mga ordinaryong tawo digdi sa probinsya na nagmamakulog asin nagtutulod na mapatalubo an literaturang Bikol.

Sa sakuyang obserbasyon, bakong mapinadangat an probinsya sa mga creative writers. Dai pa akong nabaretaan na nagsusuporta an lokal na gobyerno nin sarong programa bukas para sa satuyang mga para-surat. Ano an bo’ot kong sabihon? Sa sakuyang paghiling, maluya o kulang sa suporta an mga tawo pag-abot sa mga bagay na ini. Dai kita gayong- nagririparo sa satuyang mga sadiring parasurat. Dara siguro pa ini marahil kan koloniyalismo tang pag-isip na an lenggwaheng Bikol bakong angay na gamiton sa pagsurat nin rawit-dawit, makalawing basahon an mga osipon. Baduy an mag-Bikol. Kun binibisto man an orag kan sarong para-surat dapat nabisto muna siya sa ibang lugar, luwas sa Bikol, bago siya tawan nin onra kan probinsya. Kun kaya minsan sa mga parasurat niyato nangyayari an penomenon kan diaspora. Minahale sa saiyang sadiring banwa asin nagigin estranghero sa hararayong mga lugar. An pinakaharaning alternatibo man sa ibang parasurat iyo an Manila. Dakul sa mga maoorag na parasurat ngonyan sa Manila an hale sa Bikol, tubong Bikol, may gamut sa Bikol. Nanggana na sinda sa Palanca, naglagda nin magkapirang libro asin regular na nagluluwas an saindang mga obra sa mga babasahon, antolohiya asin iba pa.

Mantang kita digdi sa probinsya, kabilugan sana kan bulan kun makahiling nin mga bagong libro. Tolo sa sarong taon, dakul na iyan. Gusto kong hilingon an bagay na ini sa kakulangan nin mga bookstores sa satuya. Pira sana an lugar na pwedi niyatong bakalan o sublian nin libro. An mga presenteng libro man sa ngonyan na pwedi niyatong mabasa puros nakasurat sa tataramon na Ingles. Dakul pa an kakanan sa Naga kumpara sa mga bookstores. Dagul pa man giraray an nakapila sa Mcdo kaysa sa pirang tawo na mahiling mong naguukay-ukay sa booksale sa Robertson, sa LCC asin sa Bookshop. Kun igwa man pating binabasa an mga tawo, bako ining sa Bikol o manunungod sa Bikol. An pinakahuring librong nagluwas iyo an Balalong ni Fr. Philip Bersabe kan Holy Rosary Minor Seminary, ini katiripunan nin mga ariwaga (Bikol proverbs). Bihirang-bihira an mga proyektong arog kaini.
Mahalaga para sa satuya bilang mga Bikolnon an giraray na pagpadaba sa tataramon kan satuyang ugom na dila. Kun mayong mamakulog sa tataramon na ini. Siisay pa? Nagiromdoman ko an sarong anecdote sa theater. Igwa daang sarong theater major sa sarong Unibersidad sa Manila an nagtaram sa professor na garo dai angay sa entablado na gamiton an Tagalog. Napamudong an gurang na maestro asin sinabihan an estudyante: Putang Ina mo! Nabigla an estudyante sa sinabi kan professor asin luminawas ini sa klasrum. Pagluwas kan garo na magkahiribing estudyante, nagsabi an professor sa sarkastikong tingog, Tingnan nyo, Hindi ba powerful ang Tagalog?
Sa kaso niyato kuntento na kita na madangog ta an lenggwahe sa kalye, sa irinuman sa kanto asin sa laog kan simbahan. Kun kaya dai ta matatalikdan an katotoohan na sa ngonyan, simbahan pa an giraray an nangangawat sa ilang kan mga publikasyon na ilinuluwas. Alagad limitado an sana an kakayahan asin poder kan simbahan na magpaluwas. Apwera kan mga nobena, regular an pagluwas nin Misal na Bikol asin iba pang babasahon mapapadapit sa ispiritwalidad. Sa kasong ini, garo napapatunayan si sinabi kan kritiko asin iskolar na si Paz Verdades Santos na an Bikol yaon pa sa medieval period.
Kadaklan man sa mga alternatibong pagpapatalubo kan mga nagsusurat pinapadrinohan nin mga pribadong pamilya arog kan mga Arejola, asin bilang-lang-sa-murong may pagmakulog sa pagsurat. Daing suporta an gobyerno. Siring sa mga tawong-lipod, luhay-luhay na nawawara sa mapa, sa satuyang mga memorya an kahalagahan kan pagsurat, an kahalagan kan saindang mga obra. Dugang pa kaini an marahil na pagkasugong nin isip sa parte kan satuyang mga lideres. Hinohona ninda na an parasurat, mayo man nin ibang mahalagang katungdan kundi an magsurat kan saindang mga diskurso, paburakon an saindang mga alang na dila nin mga tataramon na minsan sinda dai man maintindihan. Dakul an mga angat na inaatubang kan satuyang mga parasurat. Kun pag-oolayan an kultura, daing gayong nanambitan an literatura na sabi kan mga Pranses iyo an pinaka’orog kahalangkaw na arte.
Sa satuya an kultura katakud parati kan turismo. Kun dai yan pagkwakwartahan o kun dai yan makakatabang sa political career, dai yan tatawan nin panahon kan mga nakatukaw sa pwesto. Kuntento kita na saboton an kultura bilang mga festivals, beauty pageants, street parade, pag-abot kan mga artistang hale sa Manila. Iyo ini an kultura. Iyo ini an prueba na an gobyerno nagsusuporta sa kultura. Kaya hilingon man niyato, gabos na sanang banwaan sa Camarines Sur, igwa nin festivals, kun ano-ano na sana pati an magkairisipan, poon sa natong sagkod sa malasugi. An lohikang nagdadalagan iyo na kun buhay an turismo, buhay an kultura. Nakapapogi pa si Gob, nakapacute pa si Mayor.
Hilingon man niyato pagkatapos kan mga selebrasyon na ini. Ano daw an naitabang kaini sa pagpatalubo kan pagkatawo kan mga namamanwaan? Naitulod daw kaini an mga marhay na pag-uugaling Bikolnon, an pagkasararo kan lambang saro satuya? O garo sana kita nagbutas, nagpalayog nin kwitis asin durungan kitang masabi Woooooow Bicol! asin pagkatapos masurahayan na kita, na dai man lang nahiro an satuyang puso. Dai man lang natunlag an satuyang mga kalag. Yaon pa garo kita sa pagtubod na an mga selebrasyon niyato hinihimo tanganing lingwan an satuyang mga pagsakit sa laog nin pirang aldaw dangan pagkatapos mayo na. Ogma na kita sa mga bagay na ini. Ikinakaogma ta na ini.
Gusto kong isipon na saro sa satuyang kakulangan iyo an sarong collective experience na magpapararom kan kahulugan kan satuyang mga selebrasyon. Sarong eksperinsya nin tunay na kapagtiosan, nin kapagtikapoan, na mayo na kitang ibang mahihiling na yaman kundi an kada saro satuya. Madaling maging amigo an sarong Bikolano, matin’o sa kapwa, mabinarkada. Alagad, tama an sinabi kan makatang si Pete Lacaba: Marami tayong pinag-uusapan ngunit walang tayong napag-uusapan. Hindi natin pinag-uusapan ang mga bagay na nanunuot sa kalansay.
Arog kan Negros, malinaw sainda an kahulugahan kan Masskara Festival, an okasyon na ini sarong pampagiromdom kan sunod-sunod na mga trahedya na inatubang kan mga taga-Bacolod asin kan bilog na probinsya kan Negros sa paglaog kan dekada otsenta. An pagbagsak kan ekonomiya sa asukar, an pagkalubog kan barkong MV Don Juan na kadakul na mga Negrense an binawian nin buhay, an naglalang problema sa paz y orden asin an mga retrato kan mga maniriwang asin gurutom na aki kan Negros na luminuyap sa mga babasahon sa laog asin luwas kan nasyon. Sa tahaw kan makuring pagtios na ini, kawaran nin paglaom, nagsup’ay an sarong burabod nin kusog nin bo’ot na makatalingkas sa kumunoy na idto, sa siring na sitwayon an maskara namundag bakong tanganing tahuban an kapagtiosan kundi pakusugon an boot kan tawo na atubangon an katotoohan. An maskara an nagbuhay sa naghihingagdan na kalag kan banwaan.
Dai ko sinasabi na lain an mga nasabing selebrasyon sa satuyang probinsya, alagad kun an mga selebrasyon na ini paagi tanganing itulod an mga pansadiring interes sana man, daing saysay an satuyang mga okasyon na siring. Kun an mga selebrasyon na ini nagigin dahilan nin satuyang pagka-oripon sa tradisyon, oras na gayod tanganing hilingon asin ripasohon niyato an satuyang gawe, pilosopiya asin kostumbre. Oras na tanganing santigwaron an banwaan.